19 AĞUSTOS

fotoğraf: mehmet kerem özel

2020 kovid pandemisinin patladığı mart ayından beridir ilk defa bir canlı konsere gittim; annemle harbiye açıkhava tiyatrosu'nda borusan istanbul filarmoni orkestrası'nı dinledik, solist vikingur olafsson idi

olağanüstü bir konserdi!

dün akşam öyle böyle değil, enfes bir beethoven 5. senfoni icrasına tanık olduk istanbul'da. inanılacak gibi değil ama icra boyunca, yani 35 dakikalık senfoninin dört bölümü boyunca, kesintisiz tüylerim huşudan diken dikendi. uzun zamandır hiç böyle bir deneyim yaşamamıştım.

icra, borusan istanbul filarmoni orkestrası'nın 2020 - beethoven'ın 250. doğum yılı kutlamaları kapsamında düzenlediği ilk konserin ikinci yarısında gerçekleşti. sahnede şef podyumunun olmaması, olağandışı bir icraya tanık olacağımızın habercisiydi. üstüne bir de şef sascha goetzel sahneye batonsuz gelince, bir-iki saniye sonra başlayacak icranın benzersiz olacağı beklentisi bende iyice yükseldi. ne mutlu ki, o beklenti boşa çıkmadı.

borusan istanbul filarmoni orkestrası bir bütün olarak şimdiye kadar olmadığı kadar etkileyiciydi. goetzel'in -genel olarak abartılı bulduğum- jestleri sanırım bu defa orkestradan şahane bir icra ve yorum çıkmasını sağlayan en önemli faktördü.
birinci kemanlar, viyolonseller, flüt grubu ve timpani'yi çalan torino tudorache her zamanki formundaydı, ama kontrbas grubu da, bakır üflemelilerden korno, trombon ve trompetler de hiç olmadıkları kadar etkiliydiler.

şef goetzel bize müthiş enerjik, ama o enerjinin içinde kaybolmasına izin vermediği küçük detaylarla ince ince süslediği, görkemli olduğu kadar insani de olan bir 5. senfoni yorumu sundu. lütfi kırdar kongre merkezi gibi klasik müzik çalınsın diye tasarlanmamış, akustiği mükemmel olmayan bir salonda bile bu kadar yoğun, bu kadar benzersiz, bu kadar güçlü bir icraya imza atmak gerçekten hiç kolay değil ve şef ile birlikte bütün orkestra büyük bir tebriği gani gani hak ediyor.

şimdi, beethoven'a armağan dizisinin ikincisini, 9. senfoni'nin çalınacağı konseri iple çekiyorum. duyduğuma göre biletleri tükenmiş. bence ne yapıp edin, 14 mayıs akşamı lütfi kırdar'a girin!

2018-2019 müzik sezonu

.sunwook kim & berlin filarmonisi solistleri ****.5 theatre (theatre des champs elysees - paris, 14 ekm)
.MDH quartet – katia & marielle labeque – stefano pilia – david chalmin ****.5 (borusan müzik evi, 22 ara)
.ronald brautigam – edo de wart – radio filharmonisch orkest ****.5 (concertgebouw -  amsterdam,  27 ock)
.ein deutsches requiem: salzburg bach korosu – miah persson – dorottya lang – rame lahaj – adam plachetka - sascha goetzel - borusan istanbul filarmoni orkestrası ****.5 (lütfi kırdar k.m., 25 nsn)
.nemanja radulovic - sascha goetzel - borusan istanbul filarmoni orkestrası ****.5 (lütfi kırdar k.m., 16 mys)
.olafur arnalds ****.5 (zorlu p.s.m., 15 mys)
.lars danielsson group ****.5 (zorlu p.s.m., 08 mys)
.misha maisky – rengim gökmen – borusan istanbul filarmoni orkestrası ****.5 (lütfi kırdar k.m., 24 ock)
.shenyang & borusan quartet **** (işsanat, 06 mrt)
.brahms konçertoları I – rudolf buchbinder – sascha goetzel - borusan istanbul filarmoni orkestrası **** (lütfi kırdar k.m., 13 şbt)
.katia & marielle labeque – sascha goetzel - borusan istanbul filarmoni orkestrası **** (lütfi kırdar k.m., 20 ara)
.renaud capuçon – philippe morard - wiener concert verein **** (işsanat, 14 ara)
.brahms konçertoları II – rudolf buchbinder – sascha goetzel - borusan istanbul filarmoni orkestrası **** (lütfi kırdar k.m., 14 şbt)
.evelyn glennie – kamran ince – borusan istanbul filarmoni orkestrası **** (lütfi kırdar k.m., 28 şbt)
.magdalena kozena – giovanni antonini – orchestra of the age of enlightment ***.5 (işsanat,  09 şbt)
.leyla gencer şan yarışması finali: so young park - sara rossini - chiara tirotta - selin uzun - piotr buszewski - anna-doris capitelli - ezgi karakaya - faik mansuroğlu - doğukan özkan – pietro mianiti – borusan istanbul filarmoni orkestrası  ***.5 (lütfi kırdar k.m., 28 eyl)
.kian soltani – nicholas colon – residentie orkest ***.5 (tivoli vrendenburg - utrecht, 03 mrt)
.denis kozhukhin – magma filarmoni korosu – gürer aykal – borusan istanbul filarmoni orkestrası ***.5 (lütfi kırdar k.m., 14 mrt)
.bülent evcil – sascha goetzel - borusan istanbul filarmoni orkestrası ***.5 (lütfi kırdar k.m., 04 ekm)
.gabriela montero – scottish ensemble ***.5 (işsanat, 30 ksm)
.avi avital – andres gabetta - cappella gabetta ***.5 (işsanat, 09 ock)
.3MA: ballake sissoko – driss el maloumi – rajery ***.5 (akbank sanat, 05 ara)
.mario batkovic ***.5 (iksv salon, 17 ksm)
.borusan quartet ***.5 (süreyya operası, 15 nsn)
.garrick ohlsson & boston senfoni oda orkestrası ***.5 (işsanat, 09 mys)
.gülsin onay – hüseyin likos – gürer aykal - borusan istanbul filarmoni orkestrası ***.5 (lütfi kırdar k.m., 08 ksm)
.deniz yetim – orçun orçunsel – orchestra’sion ***.5 (notre dame de sion salonu, 20 eyl)
.eren başbuğ – berklee silent film orchestra: the phantom of the opera in concert *** (zorlu p.s.m., 25 ekm)
.kolektif istanbul *** (altes theater - heideberg, 03 mys)
.adventskonzert - martin kronthaler şan sınıfı *** (alman protestan kilisesi, 17 ara)
.marc-andre hamelin *** (aya irini, 08 eyl)
.david helfgott **.5 (volkswagen arena, 09 ksm)


28. akbank caz festivali 17-28ekim
.tarkovsky quartet ***.5 (zorlu p.s.m., 22 ekm)

47. istanbul müzik festivali 11-30 haziran
.human requiem jochen sandig rundfunkchor berlin ***** (zorlu p.s.m., 28-29 hzr)
.george-emmanuel lazaridis – zeynep üçbaşaran – janis vakarelis – cyprien katsaris **** (süreyya operası, 13 hzr)
.ufuk & bahar dördüncü – rias kammerchor berlin *** (süreyya operası, 14 hzr)

istanbul baharından 5 konser önerisi

istanbul baharı dedim ama önereceğim konserler şubat'tan haziran'a kadar olan bir zaman sürecini kapsıyor. hatta ilk ikisi hemen yarın, yani bu cumartesi. onlardan başlıyım:

1.

benzersiz ute lemper!

istanbul'daki ilk konserini 1995 yılındaki tiyatro festivali kapsamında ses tiyatrosu'nda veren, beni ve bütün izleyenlerini kendisine hayran bırakan ute lemper, daha sonraları defalarca istanbul'a geldi, crr'de, lütfi kırdar'da, işsanat'ta farklı repertuvarlar sunduğu bir çok tiyatral konserde bizleri büyüledi ama açıkçası o ilk konserin tadı hala damağımda. 

lemper bu sefer zorlu'da, 9 şubat'ta. eğer daha önce seyretmediyseniz, hararetle tavsiye ederim.

2.

benzersiz magdalena kožená!

magdalena kožená, bana göre yaşayan en kırılgan mezzo-sopranolardan biri. 

kožená'nın da istanbul'daki ilk konseri değil, daha önce sanırım iki kere dinledik kendisini. bu sefer 9 şubat'ta işsanat'ta sahneye çıkacak; the age of enlightment orkestrası ile sadece mozart ve gluck'un eserlerinden oluşan bir repertuvar seslendirecek, ki sesine çok yakışacağını düşünüyorum.

3.

brahms'ın piyanı konçertoları ve senfonileri

ne şanslıyız ki, klasik müziği damardan "klasik" yorumlayan efsanevi avusturyalı piyanist-şef rudolf buchbinder şehrimize daha önce maraton konserlerle konuk oldu; bir seferinde beethoven'in piyano konçertolarını, diğerinde beethoven'in piyano sonatlarını seslendirdi. iki konser de benzersizdi. buchbinder şimdi de brahms piyano konçertoları için geliyor. 

en sevdiğim klasik müzik bestecisi brahms olduğu için söylemiyorum, iki piyano konçertosu da birbirinden etkileyicidir, benzersizdir. iki akşamın diğer eserleri de brahms'tan birer senfoni olacak. buchbinder'e 13-14 şubat'ta lütfi kırdar'da, borusan istanbul filarmoni orkestrası ve şef sascha goetzel eşlik edecekler.

buchbinder'le bizleri buluşturmaya devam ettikleri için borusan sanat'a candan teşekkürler.

4. alman requiem'i

borusan istanbul filarmoni orkestrası'nın 18-19 sezonunda geriye kalan diğer beş konseri de birbirinden heyecan verici, ancak aralarından biri var ki, istanbul'da kolay kolay dinleme imkanımızın olmadığı bir yapıt içeriyor: brahms'ın alman requiem'i. 

25 nisan'daki konseri kaçırmayın, bu muhteşem yapıtı istanbul'da en son ne zaman dinledik hatırlamıyorum.

5. human requiem

ama bu sezon bir kere daha dinleme imkanımız olacak, ancak o sefer bambaşka bir mekansal ve müzikal düzenlemeyle. kanımca bu yılki istanbul müzik festivali'nin en parlak gösterisi bu olacak: human requiem. 

yıllar önce başyapıtı "körper" (bedenler) ile istanbul tiyatro festivali'nde bizleri derinden etkilemiş olan sasha waltz'in dans topluluğu ile rundfunkchor berlin'in ortak projesi olan, waltz'in eşi jochen sandig'in yönettiği, waltz'in ise dramaturg koltuğunda oturduğu [genellikle rolleri tam tersidir :)] bu gösteri pek bizim seyirciye göre olmayabilir; bizim seyirci hem rahatına pek düşkündür, hem de bencillik seviyesinde "rahattır", hiç olmayacak şeyler yapabilir, sanatçıdan çok "sanatçı" olabilir! bakalım 28-29 haziran'da zorlu'nun büyük salonunda sahnede birebir "ayakta" deneyimleyeceğiz. 

labeque'lerden bir kez daha minimalist şölen

bu hafta istanbul semalarında hafif bir postminimalist serinlik vardı. katia ile marielle labeque kardeşler önce sascha goetzel'in yönettiği borusan istanbul filarmoni orkestrası eşliğinde, kendileri için yazılmış, borusan filarmoni'yle birlikte dünyadan beş orkestra kurumunun ortak siparişi olan, bryce dessner'in iki piyano için konçertosu'nu seslendirdiler, ardından borusan müzik evi'nde minimalist dream house quartet olarak yanlarına stefano pilia ile david chalmin'ı alarak glass'tan dessner'e uzanarak istanbullu müzikseverleri minimalist bir yolculuğa çıkardılar.

labeque'ler borusan filarmoni solisti ve borusan müzik evi konuğu olarak üç sene önce de istanbul'a gelmişlerdi; o sefer orkestrayla philip glass'ın iki piyano konçertosu prömiyeri yapmış, müzik evi'nde chalmin'in yanısıra iki müzisyenin eşlik ettiği konserde yine minimalist bir program icra etmişlerdi. (o zamanki konser izlenimlerimi merak edenler tıklayabilir)

ne ilginç ki labeque'ler dessner ile glass'ın yapıtının dünya prömiyeri sırasında tanışmışlar ve zamanla ilerleyen dostlukları bu sefer dessner'in onlara bir konçerto bestelemesini beraberinde getirmiş. ve ne mutlu ki biz istanbullu müzikseverler bu maceranın tanıkları olma şansına erdik. sanırım bu imkanı bize sağlayan borusan'a teşekkür etmeliyiz.

cumartesi akşamı borusan müzik evi'ndeki MDH quartet konserinde glass'ın dört piyano etüdünün (17, 18, 19 ve 20 nolular) labeque'ler tarafından ikişerli set halinde solo icrasının yanısıra iki piyanolu iki bestesinin türkiye prömiyerleri gerçekleşti: "the chase" ve "stoke's duet". ayrıca timo andres'in "out of shape"i ve max richter'in "the twins prague"ı programdaydı.
iki gitarlı arvo part bestesi "pari intervallo pour deux guitares" ne kadar yalınlığıyla etkilidiyse, david lang'in "ever-present"i de o kadar giriftliğiyle. "ever-present"i lang'e dessner'in labeque'lerle icra etmek için sipariş etmiş olması hem ilginç hem de konser programının ne kadar bütünsel olduğunun göstergesiydi.
bryce dessner'in "haven"ı akşamın adrenalinine pik yaptırdığı gibi, perşembe akşamki konçertonun tadı damağında kalanları mest etti.

labeque'ler ve iki gitarist dinmeyen alkışlara, bis parçası hazırlamadıklarını belirtip dessner'in yapıtının son bölümünü tekrar ederek cevap verdiler. bisin finalinde katia'nın şaşırıp çalmaya devam etmesi, nitelikli minimalist yapıtların kolay icra edilmediklerinin, hele de kesinlikle monoton olmadıklarının en doğal kanıtıydı.

labeque'lerin bir sonraki minimalist dream house istanbul seferi için üç yıl beklemeyiz umarım.

2018 sonbaharından 5 öneri

blogumu takip eden ve post'larımın altına yorumlarını paylaşan -neredeyse- tek kişinin, hayal kahvem'in geçenlerde yanlış anlama sonucunda da olsa, bir ricası oldu: sezondan 5 etkinlik önermemi istedi.

istanbul'da gösteri sanatları mekanlarının programları yurtdışında olduğu gibi önceki sezonun sonunda veya yaz başında açıklanıp, sezonluk abonman biletleri satışa çıkmıyor (istanbul'da abonman bilet satan tek etkinlik borusan istanbul filarmoni orkestrası). ödenekli ve özel tiyatroların, klasik müzik ve diğer türlerde sanatçıları ve toplulukları misafir eden kurumların programları genellikle son dakikada açıklanıyor. şimdi hele bir de dövizin ani yükselişiyle birlikte, belki bir çok konser ve etkinlik daha açıklanmadan iptal olacak.
şehrimizin kültür-sanat hayatı için yadırganmayacak bir şekilde şu ana kadar ne işsanat'ın, ne cemal reşit rey konser salonu'nun, ne istanbul devlet senfoni orkestrası'nın, ne babylon'un, ne kukla festivali'nin, ne atta gençlik ve çocuk oyunları festivali'nin programları açıklandı; açıklayan da ağırlıklı olarak sadece eylül-ekim programını açıkladı. bu nedenle istanbul'da sezon başlamadan sezonun geneline bakıp konser ve yabancı gösteri önerilerinde bulunmak çok zor.
tiyatro, dans ve opera önerilerinde bulunmaksa yapımları seyretmeden yapmayı tercih etmediğim bir şey çünkü kağıt üzerinde vaatkar bulduğum ve bana heyecan veren pek çok yapımı seyredince genellikle hayal kırıklığına uğruyorum. isterseniz geçen sezonki değerlendirme listeme bakıp, devam eden yapımlardan merak ettiklerinize gidebilirsiniz.

ezcümle şu ana kadar açıklanmış sonbahar ayları etkinliklerinden 5 önerim şunlar:

hamlet - collage, robert lepage

22-23 kasım 2018

bence 22. istanbul tiyatro festivali'nin en önemli konuğu robert lepage; dünya tiyatrosunun uzun yıllardır mihenk taşlarından biri olan, sahneye koyduğu yapımların sadece biçimiyle, sadece mizanseniyle değil, içeriğiyle de yoğun bir şekilde uğraşan çok özel bir tiyatro insanı. onun hakkında blogumda bir çok paylaşım yaptım. ondan seyrettiğim hiç bir yapım beni hayal kırıklığına uğratmadı. lepage'ı daha iyi tanımak isterseniz, onunla yapılmış bir söyleşi-kitaptan yaptığım çeviriyi tavsiye ederim, şu linke tıklamanız yeterli.

borusan istanbul filarmoni orkestrası, katia & marielle labéque, sascha goetzel

20 aralık 2018

borusan filarmoni'nin bu sezonki programı bana göre müthiş, ancak sezonunun ikinci yarısındakiler, yani 2019'dakiler çok daha heyecan verici; 12 konserden 9'u 2019'da zaten. 2018'de istanbul'da sadece üç  konser verecekler, çünkü aralık ayında avrupa'nın -bu sefer gerçekten- çok önemli konser salonlarına konuk olmak üzere turneye çıkacaklar.
2018'in bu son konserine ise; hem goetzel'in yedi tül dansı'yla yapacağı kıvraklıkları görmek, hem borusan filarmoni'nin başka dört orkestrayla birlikte labéque'ler için çağdaş bir besteciye ısmarladığı yapıtın prömiyerine tanık olmak, hem de yeni yıla girmeden önce beethoven'in en çoşkulu senfonisiyle havalanmak için mutlaka gidilmeli.

tarkovsky quartet

22 ekim 2018

iyi bir caz dinleyicisi olduğumu iddia etmiyor olsam da, akbank caz festivali'nin 28 yıldır çizgisini düşürmeden ve caza bakışını sulandırmadan devam eden istanbul'un tek damardan caz festivali olduğunu iddia edebilirim. ama dediğim gibi modern caza pek meraklı olmadığım için, her sene en fazla 2-3 konser ilgimi çekiyor akbank caz'da. tarkovsky quartet'in ise hiç bir albümünü dinlemedim, programa göz atana kadar da bu quarteti tanımıyordum bile. ama dört üyesinin adlarını okuyunca, üçünü diğer albümlerinden çok iyi tanıdığımı ve yaptıkları müzikleri çok ama çok sevdiğimi fark ettim: françois couturier, anja lechner ve jean-louis matinier bu sanatçılar. dolayısıyla bu konserden beklentim ve heyecanım çok yüksek!

celui qui tombe

11 kasım 2018

fransız kültür merkezi 1990'lı yıllarda her sezon bir-iki enfes gösteri sanatları işi getirirdi istanbul'a. uzun zamandır bu alışkanlığı bırakmışlardı, bu sezon muhteşem bir dönüş yaptılar: fransızların son yıllarda ünü gittikçe artan yeni-sirk/performans/dans sanatçısı yoann bourgeois'nın eski tarihli ama klasikleşmiş bir işini getiriyorlar:"celui qui tombe". bourgeois geçen sonbaharda paris odeon katedrali'nde bir ay boyunca sergilediği üç yere-özgü işiyle büyük övgü aldı, bu hafta başında paris'te açılan yeni gösteri mekanı la scala'ya özel hazırladığı ve bir ay boyunca sahnelenecek açılış gösterisine imza attı. "celui qui tombe" kesinlikle kaçırılmamalı!

9. leyla gencer şan yarışması final konseri

28 eylül 2018

gerçekten uluslararası başarı ve saygınlık kazanmış ender şancılarımızdan leyla gencer ne şanslıyım ki son yıllarında da olsa konserlerini izleyebildiğim, bir keresinde aya irini'nin kulisine gidip imza aldığım çok büyük bir sanatçı. bu yıl onun 10. ölüm yıldönümü. iksv biraz tökezleyerek de olsa onun adına, o hayattayken başlattığı şan yarışmasını düzenlemeyi sürdürüyor. şimdilerde dünya opera dünyasında yer alan nice yetenek leyla gencer şan yarışması'nda keşfedildi; biz istanbul seyircisi bu yarışma sayesinde dünyanın en ünlü opera kurumlarında sahneye çıkan şancılara, kariyerlerinin başlangıcında tanık olduk. işte yine elimizde böyle bir imkan var, kaçırmamak lazım. şehrimizde, hatta ülkemizde düzenlenen en prestijli uluslararası yarışma; seyirci olarak desteklemek lazım!

BİR YANLIŞI ÜZÜLEREK DÜZELTMEK!

borusan istanbul filarmoni orkestrası'nın aralık ayında "batı yakasının hikayesi" adıyla düzenleyeceği mini festival vesilesiyle andante dergisi bir ek çıkarmış; orkestranın geçen hafta lütfi kırdar'daki konserinde ve borusan müzik evi'nde bu ek ücretsiz dağıtılıyor.
ekin hemen ilk sayfasında borusan sanat'ın genel müdürü ahmet erenli ile bir söyleşi yapılmış; ilk soru şu: "borusan sanat bu festivalleri düzenlenmeye nasıl başladı?" ahmet erenli şöyle cevap vermiş: "bu işe ilk 2012'de beethoven festivali'yle başlamıştık."

YANLIŞ!

borusan filarmoni orkestrası bu festivalleri düzenlemeye 2010 yılında fazıl say ile başladı; festivalin adı "bifo & fazıl say festivali" idi. 2012'de ikincisi düzenlendi. borusan baktı ki, aralık ayında 3-4 konserlik bir dizi yapmak hoş -ve belki de kârlı- oluyor; ama -doğal olarak- fazıl say her sene bir festival dolduracak kadar yeni eser besteleyemez, aksak yılları da başka temalı festivallerle doldurmaya karar verdi ve 2013'te beethoven festivali öyle düzenlendi. iki yıllık periyod 2014'de tekrar fazıl say festivali'ne denk geliyordu, program da açıklandı ancak gürer aykal ile fazıl say arasında yaşanan anlaşmazlıkta borusan taraf olmayı seçti ve programı açıklanmış festivali bir-iki ay kala iptal etti. şimdi geldik 2015'e ve önümüzde yine aralık ayında programlanmış bir "batı yakasının hikayesi" festivali var.
ahmet erenli'nin samimi ve dürüst olarak veremediği cevap bu!

ne yazık ki, ülkemizdeki mevcut iktidarın gerçekleri kendine göre yontma yöntemini, muhtemelen o iktidara karşı olmalarına rağmen, bulundukları ortamda "iktidar" sahibi oldukları için kullanmayı seçenler var; malum "zeitgeist"!
çok yazık! sanatla uğraşan bir kuruma ve yıllarını bu işe vermiş bir yöneticiye hiç yakışmıyor!

ahmet erenli doğruyu saptırdığı için, tarihe sadece o basılı yayındaki yanlış bilgi kalsın istemedim. ne fazıl say'cıyım ne de borusan'ın düşmanı; ben sadece koltuktaki seyirciyim; kariyerlerinin ilk yıllardan itibaren hem fazıl say'ı, hem bifo'yu, hem de ahmet erenli'yi izleyen ve halen de izlemekte olan bir seyirci.
yanlış bilgilendirmenin, ört bas etmenin dönemin ruhunun bir parçası olduğunu üzülerek yaşadığımız şu yıllarda bir yöneticinin perspektifinin belgelenmesinin yanısıra bir seyircinin bakış açısının da geleceğe kalmasını istediğim için bu yazıyı kaleme aldım. üzülerek!...

labeque kardeşler'den iki akşamlık minimalist şölen

geçtiğimiz perşembe akşamı istanbul'da önemli bir müzik etkinliği vardı; önemi ne kadar anlaşıldı, ne kadar iyi duyuruldu emin değilim. içinde yaşadığımız ülkenin ve üzerinde yaşadığımız dünyanın hali son zamanlarda bu kadar dehşet verici olmasa, belki bu konserin önemini hakkıyla kavrardık, konseri düzenleyenler de hakkıyla duyurusunu/reklamını yaparlardı. 

borusan istanbul filarmoni orkestrası, kendisiyle birlikte dünyadaki beş orkestranın çağdaş müziğin yaşayan efsanelerinden philip glass'a katia ve marielle labeque kardeşler için sipariş ettiği "iki piyano için konçerto"nun türkiye prömiyeri gerçekleşti perşembe akşamı. ancak bu konser türkiye prömiyeri olmasının ötesinde konçertonun geçtiğimiz mayıs ayında gustavo dudamel şefliğinde los angeles filarmoni orkestrası'yla gerçekleşen dünya prömiyerinin ardından hem dünyada ikinci seslendirilişi hem de avrupa prömiyeriydi aynı zamanda. 

minimalist müziğin yaratıcılarından philip glass'ın yapıtı klasik üç bölümlü konçerto yapısındaydı ve yaklaşık 25 dakika sürdü. ilk iki bölüm hızlı, sonuncu bölüm sakindi. glass program notlarında müziğinin solistlere yeterince imkan sunduğunu düşündüğü için ayrı bir kadans yazmadığını belirtmiş. iki piyanoya kalabalık bir orkestra eşlik ediyordu. glass özellikle vurmalı çalgılara ağırlık vermişti. bir ara sanki orkestra ile solistler aynı ritmi yakalamakta zorlandılar. bu kısa süreli senkronizasyon sorunu dışında gürer aykal'ın yorumu dengeliydi; ne orkestrayı çok geri plana itti, ne de solist partilerini çok öne çıkardı.

labeque'ler dinmeyen alkışlara bir akşam sonra borusan müzik evi'nde verecekleri konserden bir parça ile cevap verdiler; yine philip glass'ın "iki piyano için dört bölüm" adlı yapıtından son bölüm. seyircimiz de sakin biten konçertoyla ivmesini yükseltemediği alkışlarını, yavaş başlayıp gittikçe tempo kazanarak tekrarlarla yükselen ve klasik anlamda kreşendolu bir finalle biten bu beş dakikalık yapıt sonrasında şahlandırdı; salon alkıştan inledi. 

merak edip los angeles filarmoni orkestrası'nın bu eseri çaldığı akşamın programına baktım; üç yapıtlı programda diğer iki yapıt da çağdaş bestecilere aitmiş ve bunlar da dünya prömiyerleriymiş. 

program kompozisyonu olarak bifo maalesef o kadar cesaretli değildi; ilk yarıdaki glass konçertosu ardından ikinci yarıda mozart'tan divertimento ve mendelssohn'un 1. senfoni'sini çaldılar; sanki seyircilerden ilk yarı için özür diler gibiydiler. bari hiç olmazsa 20. yüzyıldan bir yapıt seçilemez miydi..

labeque kardeşler ertesi akşam yanlarına elektro gitar ve vokalde david chalmin'i, elektrobasta alexandre maillard'ı ve vurmalı çalgılarda raphael séguinier'i alarak, 2013 yılında çıkardıkları üç cd'lik "minimalist dream house" albümlerinden iki saate aşan bir seçkiyle borusan müzik evi'ndeydiler. 

işsanat'ta martha graham dans topluluğu'nun, crr'de marianne faithfull'un, babylon bomonti'de plaza francia'nın çıktığı istanbul akşamında borusan müzik evi kalabalıktı.

programın ilk yarısında iki kardeş minimalizm'in dedesi erik satie'den başlayıp john cage'den geçerek arvo paert'e ve glass'a geldiler. diğer üç bestecinden kısa birer parçadan sonra glass'ın "iki piyano için dört bölüm"ünün bütününü yorumladılar; mest olduk.

ikinci yarıda sahnedeki müzisyenler çoğaldı; minimalizmin serüvenine kaldığımız yerden devam ettik. terry riley'nin "in c" yapıtı boyutumuzu değiştirdi. aphex twin, brian eno ve sonic youth'tan kısa parçalar ve radiohead'den -vokaldeki david chalmin'in paris'te katledilenlere adadığı- "pyramid song" sonrasında bizzat sahnede olan iki müzisyenin birer bestesi minimalizmi günümüze kadar getirdi. davuldaki séguinier'in "free to x"i diğer çalgılardan çok kendi çalgısına yüklenen, adeta kendi kendisine büyük bir meydan okumaydı; hak ettiği alkışı aldı. akşamı elektro gitarcı chalmin'in yine adreanlini yüksek "gameland"i noktaladı. 

grup maalesef bitmek bitmeyen alkışlara, dört defa sahneye çağrılmalarına rağmen kısa da bir bisle cevap vermedi.

labeque'lerin başrolünde oldukları bu iki muhteşem konser, borusan sanat'ın aralık'ta düzenleyeceği bütünüyle abd'li bestecilere ayrılmış geniş kapsamlı "batı yakasının hikayesi" adlı programın öncü dalgası gibiydi. ağzımıza bir parmak bal çaldı ve beklentimizi arttırdı.

bir "teşekkür"ün satıraraları..

üyeleri ağırlıklı olarak türkiye'nin devlet senfoni orkestralarından toplanmış müzisyenlerden oluşan ve borusan şirketinin finanse ettiği borusan istanbul filarmoni orkestrası (bifo) 15 yılda çok yol katetti.
borusan'ın iksv'de söz sahibi olmasıyla birlikte, idso dururken bifo istanbul müzik festivali'nin resmi orkestrası oldu. türkiye şartlarında özel bir orkestrayı finanse etmek, kültürel olarak geliştirmek, icra ve yorum seviyesini yükseltmek kolay iş değil; bifo'da bu başarıldı.
bifo'nun gerek yurtdışındaki başarıları gerekse de istanbul'daki konserleri benim gibi bir çok sanatseveri memnun ediyor hiç kuşkusuz!
arkasında özel bir şirket olsa da, bilet fiyatları türkiye şartlarında biraz fahiş de olsa; ağırlıklı olarak ülkemizin müzisyenlerinden oluşan bir orkestra, kaliteli müzik, iyi solistler ve ustaca hazırlanmış tematik programlar şehrimizin sanat hayatını zenginleştiriyor.

...

1.
yıllar önce güler aykal'la aya irini'de bir konserde tesadüfen yanyana düştüğümüzü ve benim ona "keşke daha fazla konser verebilseniz" dememle onun yanındaki bifo'nun yönetim kurulu'ndaki zeynep hamedi'ye dönüp "değil mi, biz de daha çok konser vermek isteriz, devlet desteklerse neden olmasın" cevabını unutmam mümkün değil.
devletin kendi orkestraları var, özel bir girişimi neden desteklesin ki; kendininkileri doğru dürüst desteklesin, ödenek çıkarsın, kadro yaratsın, özerkleştirsin! borusan'a orkestra kur diyen devlet mi, klasik müzik sever vatandaşlar mı!

2.
uygar bir ülkede "devlet" ibareli sanat kurumlarının olması garip olabilir; ancak uygar değilseniz, anlı şanlı bazı tiyatrocularımızın önerdiği gibi "devlet" yerine "ulusal"ı koymak da pek işe yaramaz. önemli olan arkasındaki düşünce yapısını değiştirebilmek; yoksa adında "devlet" olmuş olmamış çok önemli değil.

3.
serüvenini daha yakından takip ettiğim istanbul senfoni orkestrası (idso), 1980'lerin ortasından 1990'ların ortasına kadar müthiş bir ivme yakalamış; o dönemde cuma-cumartesi konserlerinin biletleri için uzun kuyrukların oluştuğu, kaliteli sef ve solistlere eşlik eden, proramını daha önce istanbul'da dinlemediğimiz yapıtlarla zenginleştiren, icra-yorum seviyesi yüksek bir devlet kurumu idi.ne olduysa, 1990'ların sonundan itibaren yavaş yavaş kalitesi de düştü, seyirci sayısı da.
atatürk kültür merkezi'nin kapatılmasıyla da yersiz kaldı, seyyar orkestra oldu, konser sayısı düştü, takibi zorlaştı. iyice niteliksizleştirildi.

bu olanaksızlıklara rağmen idso yurtdışı turneleri yaptı; sadece son yıllardakileri sayarsam: içinde essen (philarmonie salonu), wolfsburg, kiel gibi önemli merkezlerin bulunduğu 8 şehirlik almanya turnesi (2009), granada, zaragosa, sandanter ve vigo'da ispanya turnesi ve kahire.
idso'nun ünlü şef alexander rahbari ile olan albüm projesi ise, bildiğim kadarıyla, kayıtları yapılmış olmasına rağmen, maddi olanaksızlıklar nedeniyle somutlaştırılamadı.

4.
çok tartışılan türkiye sanat kurumu - tüsak yasası'nın tepki toplayan önerilerinden biri, devlete ait sanat kurumlarının kapatılıp, her dalda ülkeyi yurtdışında temsil edebilecek seviyede, en iyilerden seçilmiş sanatçılarla tek bir kurumun oluşturulmasıdır. yani; tek bir tiyatro, senfoni orkestrası, opera, koro.

5.
bifo temmuz sonunda, bir kaç yıl önce gündüz seansında konser verdiği -ve resmi olarak programında "gözükmediği"- salzburg festivali'nden sonra, yurtdışına ikinci defa bbc proms kapsamında konser vermek üzere çıktı. neyse ki bu sefer programda adı geçti, konser bbc-radyoda yayınlandı.
bifo'nun cd'lerini çıkartan onyx firmasının ingiliz olmasının bu konserin ayarlanmasında etkisi olsa gerek.
bu konser dolayısıyla, bifo'nun daimi şefi ve sanat yönetmeni "avusturyalı" sascha goetzel'in ettiği bir söz bence çok anlamlı ve "güncel"; daha önce bifo'cuların ağzından çıkmayan bir söz bu: "birleşik türkiye orkestrası".
meğer, müzik yazarlarımızdan bazıları da bifo için ''türk orkestralarının amiral gemisi'’ tabirini kullanıyorlarmış da haberimiz yokmuş. bifo pek de güzel bir şekilde pazarlanıyor! peki, kime?..

ve son hamle; 30.08.2014 cumartesi günkü gazetede borusan sanat'ın bir ilanı çıktı. londra konseri için önce t.c. kültür ve turizm bakanlığı'na, sonra da sıra sıra dizilmiş olarak sekiz devlet orkestrasına teşekkür ediliyor.
geriye doğru 2012 yılına kadar takip edebildiğim kadarıyla bifo'nun konser broşürlerinde de, en arkada t.c. kültür ve turizm bakanlığı'na teşekkür edilir. belki, daha önceki broşürlerde de teşekkür yazısı vardır.
ancak bence bu son ilanla çok açık bir şekilde yapılan şey: üzerine basa basa "bakın, biz tüsak'ın tanımladığı şekliyle bir türkiye orkestrası oluşturduk" demektir!
peki, bundan sonraki aşama ne olur?..

6.
geldik başladığımız yere; gürer aykal'ın devletten destek istediği yere!
tüsak'ta tanımlandığı şekliyle bir "birleşik türkiye orkestrası" bu hükümetin aradığı değil miydi zaten; eh, artık hükümetten bifo'ya yüklü bir ödenek çıkar!

...

keşke, ödenekli orkestralarımız, uygar bir sanat kurumunun gerektirdiği özerk kanunlarla ve ihtiyaçları olan ödeneklerle/imkanlarla yönetilseler.
ve, aynı arenada özel orkestralar ile ödenekli orkestralar eşit şartlarda yarışsalar; seyirciye daha kaliteli müzik ulaştırmak için rekabet etseler.

-----

not:

bir yandan da gerçekleri ve yurtdışındaki uygulamaları takip etmek ve doğru analiz etmek lazım. klasik müziğin en köklü geleneğe sahip olduğu almanya'da bile şehirlerde ödenekli olarak ayrı ayrı senfoni ve opera orkestraları yok. berlin istisna olmak üzere, almanya'da her şehrin ödenekli tek bir büyük orkestrası var ve o orkestra hem düzenli olarak senfoni konserleri veriyor hem de şehrin operasına eşlik ediyor.
ama tabii bunun yanında; bölgesel devlet radyoların kurmuş oldukları ciddi senfoni orkestraları ve tabii ki küçük çaplı oda orkestraları var.

wagner, verdi, mahler ve thomas hampson

"alacakaranlık kapladı yeryüzünü bir ölüm alameti gibi

ve yuttu vadiyi kapkara peleriniyle.

onun karanlığı ve gazabını yaşamak zorundaydı

oralara değmek isteyen her insan.

ve sen, yıldızların en güzeli, parlıyorsun

ve o tatlı ışığını uzaklardan yayıyorsun.

senin ışığınla uzanan o dost el

gösteriyor vadiden çıkış yolunu.

ah, benim güzel akşamyıldızım

mutlulukla selamlarım onu,

bağlılığından asla fegarat etmeyen kalbimle.

selamlarım onu her geçişinde,

bu vadinin üzerinden her süzülüşünde,

cennette kutsanmış bir melek olmak üzere!"

tannhaeuser'den wolfgram'ın aryası: "o du, mein holder abendstern"

richard wagner

(çeviri: aykut şengözer)

geçtiğimiz çarşamba günü, 22 mayıs, richard wagner'in 200. yaşgünüydü. 2013 aynı zamanda diğer bir büyük opera bestecisinin, giuseppe verdi'nin de doğumunun 200. yılı; onun yaşgünü 10 ekim.
bütün bellibaşlı kültür-sanat metropollerinde bu iki yıldönüm kutlanıyor; istanbul'da pek bir tık yok. neyse ki, dün akşamki borusan istanbul filarmoni orkestrası konseri vardı. neden mi? solist dünyaca ünlü bariton thomas hampson'du da ondan. programda wagner'den bir üvertür bir arya, verdi'den iki üvertür iki arya vardı. biz de böylece verdi-wagner 200 kutlamalarına katılmış olduk.

thomas hampson öyle böyle değil, yaşarken efsane olmuş opera sanatçılarından biri. ama bariton! neden "ama"? bir tenor veya soprano gelse tıklım tıklım olacak salon dolu olmadığı için! istanbullu klasikmüzik"sever"ler için bir bariton yeterince "flaş" değil de ondan!

hampson gür ve etkili sesiyle dün akşam wagner ve verdi aryalarında tatmin ediciydi. ama ben onu en çok canlı olarak mahler söylerken dinlemek için sabırsızlanıyordum; hampson'un leonard bernstein şefliğindeki mahler yorumlarını pek severim.
konser programındaki mahler, bestecinin ilk şarkı dizisi olan "lieder eines fahrenden gesellen" idi. bir gezgincinin dört şarkısını hampson yılların deneyimiyle ve içimize işleterek yorumladı.
hampson şarkı aralarında alkışlamaya yeltenenleri her seferinde elleriyle durdurdu. çok nazikti, orkestra üyelerine karşı hatırşinastı.

bis parçası olarak bir cole porter bestesi söyleyecek olmasını, evlerimize mırıldanarak dönmemizi sağlamak olduğunu belirtti. bis sonrası salonda herkes ayaktaydı, diğer yapıtlara hakkıyla gösterilmeyen ilgiyi cole porter kapmış oldu; salon resmen alkıştan yıkıldı!
ben ise, istanbul'un sıcak ve tozlu lodosu yüzümü yalayarak eve yürürken operatik cole porter'ı değil de, gezgincinin şarkılarından "ging heut morgen übers feld" (tarlada yürüdüm bu sabah)'ı mırıldanmayı tercih ettim.

şehrazat ve salome

rimsky-korsakov'un "şehrazat"ını dinlemeyeli yıllar olmuş. geçen hafta cumartesi akşamı crr'deki moskova senfoni orkestrası'nın konser programı üç aylık bültende yazmıyordu; rus orkestra çalsa çalsa ruslardan çalar ve en kötü rus orkestranın çaldığı rus bile dinlenir diyerek, körlemesine bilet almıştım. yanılmamışım. şansa rahmaninof 2. piyano konçertosu ve rimsky-korsakov şehrazat çıktı.

"şehrazat" çok eskilere götürdü beni. aile evinde ilk karşılaştığım uzunçalardan biriydi "şehrazat". küçüklüğümde bile oldukça yıpranmış olan kapağı, uzunçaları ben de sık sık çaldıkça iyice eskimişti. pikabı bırakıp cd-çalara geçtiğimde ise, kapağı kadar yıpranmış olmasa da cızırtılı bir yorum yıllar boyu eşlik etti bana hafızamda..

tabii konseri dinlerken, esas istanbul devlet opera ve balesi'nin 1984 ve 1985 yıllarında sahnelediği "şehrazat"ın koreografisi canlandı gözümde.. demek ki o kadar etkilemiş ki 13 yaşında bir çocuğu o prodüksiyon, kalmış hatırında hala..
oktay keresteci ve daha "mansur" olmamış lale yurdatapan'ın harikalar yarattığı; dekoru ve kostümüyle büyüleyici, "erotik" (şimdiden bakınca: "oryantalist") bir prodüksiyondu. ailecek iki kere izlemiştik. "şehrazat" tutunca opera ertesi yıl benzer bir tatdaki "binbir gece"yi sürmüştü gözlerimizin önüne seyreyleyelim diye doğu'ya doğu'yu anlatan hikayeleri..

...

geçtiğimiz hafta perşembe akşamı ise borusan istanbul filarmoni orkestrası, bu sezonki olağanüstü konserlerine bir yenisini ekledi; leyla gencer anısına richard strauss'un "salome"sinin konser versiyonu. leyla hanım'ı andık layıkıyla. ama ben başka bir kişiyi de andım "salome"yi dinlerken: zehra yıldız'ı.
genç yaşta ve aniden yitirdiğimiz sopranomuz zehra yıldız istanbul operası'ndaki doruklarından birine salome rolü ile çıkmıştı. giancarlo del monaco'nun rejisiyle sahnelenen "salome"de zehra yıldız hem müthiş bir yorum çıkarmış hem de ünlü yedi tül dansında dans etmişti. yahya rolünde suat arıkan da çok iyiydi.
kulağı daha önce herhangi bir richard strauss bestesine bir türlü aşina olamayan bir klasik müziksever olarak "salome"yi dört defa izlemiştim mest olarak. sadece küçük bir zümre değil, bütün istanbullu operaseverler öyle bir ilgi göstermişti ki "salome"ye, temsillerin biletleri çıkar çıkmaz tükenmiş, kapalı gişe oynamıştı. ne günlerdi..

perşembe akşamki konsere dönersem; başta sascha goetzel yönetimindeki orkestra ve salome rolündeki karizmatik soprano najda michael olmak üzere sahnedeki bütün sanatçılar etkileyici bir performansa imza attılar.    

yüzyıl dönümünde ingiltere

haftasonundan beridir "downton abbey" ile yatıp kalkarken, borusan filarmoni orkestrası'nın bütünüyle, dizinin geçtiği dönemde yaşamış ingiliz bestecilerin müziklerinden oluşan konseri pek güzel denk geldi; tesadüfün böylesi.

kuzen volkan "sherlock", dost nuray "breaking bad", facebook'taki tanıdıklar "american horror story" diye sayıklarken -ve tabii ki bana "illa seyret" tavsiyelerinde bulunurlarken-; üzeridne çalıştığım akademik makaleden sıkıldığım bir gece; geçtiğimiz cumartesi, şeytan dürttü, yabancıdiziizle.com'dan "downton abbey"i tıkladım; tıklayış o tıklayış; iki gecede yedi bölümlük birinci sezonu bitirdim. kendimi tutmasam, şimdiye üç sezonu da devirmiştim.

"downton abbey", çocukluğumun tek kanallı türkiyesi'nde hepimizi ekrana bağlayan "aşağıdakiler ve yukarıdakiler", ve pazartesi gecelerini iple çekmeme neden olan "dük caddesi düşesi" tadında; hem aristokrat kesimi hem de onlara hizmet eden kesimi konu alan bir ingiliz dizisi. hatta "downton abbey" aristokrat ailenin hikayesinden çok, -ya da; onların hikayesini bahane ederek- esas, "aşağıdakileri" anlatan bir dizi; sabit karakterlerden 12'si hizmet veren taraftan, 8'i hizmet alan taraftan. zaten, hizmetlilerin bodrum veya çatıarasının loş mekanlarında yaşadıkları hayat, aristokratların aydınlık, ferah salonlarda ve geniş, yemyeşil peyzajda sürdürdüklerin hayattan çok daha ilgi çekici. örneğin; hizmetliler arasında bu kadar sıkı bir hiyerarşik kademelenme olduğunu bu diziyi izleyene kadar bilmiyordum; neredeyse hindistan'daki kast sisteminden daha ölümcül!

borusan filarmoni'nin ingiliz şef james judd ve alman cellist daniel müller-schott'a eşlik ettiği bu akşamki konserde, "downton abbey"in atmosferine yaklaşan besteler ikinci yarıdaydı.
delius'un altı dakikalık "baharda ilk guguk kuşunu dinlerken" adlı orkestra yapıtı sanki downton malikhanesi'nin heybetli ağaçlarla kaplı bahçesinde sohbet eden kahramanlara eşlik eden doğanın -ve guguk kuşunun- sesini taşıdı bana.
ikinci yarının ikinci yapıtı "enigma çeşitlemeleri"nde elgar, 14 çeşitlemenin her birinde etrafındaki bir kişiyi betimler; çeşitlemelerin başlıkları da kişilerin isimlerinin baş harflerinden oluşur. 14 karakterli enigma çeşitlemesi de bana 20 karakterleri kalabalık malikhaneyi çağrıştırdı.
elgar'ın, bilmecemsi yapıtı için yazdığı şu sözler "..tüm yapının üzerinde bambaşka ve daha büyük bir tema mevcut, fakat çalınmıyor.. yani ana tema asla belirmiyor, ana karakter asla sahnede gözükmüyor.." tam da, dizinin bütün karakterlerinin üzerinde, en temel ve en büyük ana karakter olarak, adeta bir hayalet olarak orada durmakta olan downton malikhanesi'ni anlatıyor gibi..

konserin ilk yarısında, hüznü ve karanlığı yoğun bir elgar viyolonsel konçertosu yorumu dinledik müller-schott'tan. bis olarak da ravel'den "habanera"yı hediye etti bize.
konserin başlangıcı ise vaughan williams'ın, aristo'nun "eşekarıları" oyunundan esinlendiği "the wasps: aristophanic suite" adlı hınzır üvertürüydü.
yapıtın içinde eşekarılarının vızıltısını duydukça "downton abbey"in, seyretmesi en keyif veren karakterini hatırlamadan edemedim; sözleriyle sık sık etrafındakileri sokan, delici bakışlarının ise sözcüklere gerek duymadığı, biraz lanet, biraz hınzır, bir yanda da yufka yürekli lady violet. ve tabii ki, lady violet'e can veren, ağzından çıkan her bir kelimeye, her bir bakışına, her bir jestine kattığı vurguyla insanı mest eden usta oyuncu maggie smith!

ocak'ta yitirdiklerimizi özlüyorum..

 

...

dün akşam istanbul'da bir ilk seslendiriliş vardı. gürer aykal yönetimindeki borusan istanbul filarmoni orkestrası olağan sezon konserinde borusan kültür sanat'ın zeynep gedizlioğlu'na sipariş ettiği "kayıp sessizliğin anısına rağmen" adlı orkestra yapıtını çaldı.

program kitapçığında gedizoğlu yapıtını kısaca anlatmış; yapıtın adı gibi oldukça şiirsel, oldukça soyut bir yazı.
benim bu yapıtı dinlerken edindiğim izlenimin, hissettiğim duyguların, yapıtın beni taşıdığı halin yapıtın besteleniş niyetiyle, esiniyle ya da çıkış noktası ile hiç bir alakası yok. dolayısıyla yorumum had safhada öznel.

sivri hatlar, keskin vurgular.. çalgıların acıdan kıvranan sesleri, tıslama gibi çığlıkları.. uyumsuz birliktelikler, aksayan çarpık eşleşmeler.. kaos.. uçsuz bucaksız derinlikler, kayboluşlar.. ve bu engin evrende iki büyük davulun sert kararlı vuruşları..
"kayıp sessizliğin anısına rağmen"i ben bu coğrafyanın farklı ocak'larının soğuklarında Onları kaybetmeden hemen önceki çaresiz sessizliğimizi, kaybetme anında Onların içine giren yırtıcı sağıredici sesleri, Onları kaybettikten hemen sonrasındaki tarifsiz acılarımızı ve Kayıplarımıza rağmen hala çıkan seslerimizi duyarak dinledim..

leyla gencer şan yarışmasında arap baharı rüzgarı

medar-ı iftiharımız leyla gencer adına iki yılda bir düzenlenen uluslararası şan yarışmasının finalinde arap rüzgarı esti; mısırlı soprano fatma said sanatının hakkıyla hem birincilik hem de bu yıl ilk defa organize edilen halk ödülünü kazandı.

opera sanatının başka bir divası mirella freni bu yılki jürinin başkanıydı. bütün gerçek sanatçılar gibi mütevazi, nüktedan, doğal ve samimi haliyle önce leyla gencer hakkında komik bir anısını anlattı, ardından ödülleri dağıttı.

bu seferki final bayağı çekişmeli geçti; birisi hariç bütün finalistler kalburüstüydü. ilginç olansa, finalist 9 şancıdan sadece sopranoların ödül alması oldu. halbuki mezzosopranolar valeria tornatore ve özellikle de güney koreli shin je bang çok iyiydiler. shin je bang gounod'nun sapho'sundan melankolik ve içli "o ma lyre immortelle" aryasında muhteşemdi. kazak tenor medet chotabayev ünlü "e lucevan le stelle"de, ödül alamayan tek soprano rus kristina bikmaeva da don pasquale'den söyledi aryada "kulak" doldurdular.

ödül alanlara gelirsem; benim halk ödülü seçimim romen soprano irina ioana balant la scala özel ödülünü aldı. gerek alışılmışın dışındaki arya seçimi (korngold'un die tote stadt operasından bir arya) gerekse de ses rengiyle övgüye değerdi.
üçüncü ve ikinci jessica rose cambio ve ludmilla bauerfeldt oldular ki, ikisinin ödülü de şaşırtmadı.
birinci fatma said ise ses ve yorumu yanında inceliği, güzelliği ve rahatlığıyla gecenin yıldızıydı.

maestro pietro mianiti yönetimindeki borusan istanbul filarmoni orkestrası'nın gecenin birbirinden iyi finalistleri yanında övgüye değer başka bir özelliği olduğunu belirtmeden geçmemek lazım; dolu dolu çaldılar, iyi bir eşlik çıkarttılar.

iksv'ye de, zamanında mütevelliler kurulu başkanı olduğunu bu kuruma bütün malvarlığını bırakmış ünlü sopranomuz leyla gencer adına ilk defa aydın gün'ün başlattığı şan yarışmasını yapı kredi'den devralıp devam ettirdiği için ayrıca teşekkürler; bu ülkedeki küçük de olsa bir kesim için ilahe mertebesindeki leyla gencer'e borcumuzu ancak böyle ödeyebiliyoruz...

fazıl say ziyafeti

evindeki savaşa çözüm üretemeyenin komşusuna karşı savaş çığlıkları attığı şu zamanlara, fazıl say’ın “mezopotamya senfonisi”nden daha iyi bir cevap olamazdı herhalde.
bu yapıtı dünya üzerinde ilk defa dinleyenler bizlerdik; dün akşam haliç kongre merkezi’ni dolduran 3000 kişi. yapıt bittiğinde bütün salon ayaktaydık; göğsümüz kabararak, haykırarak alkışladık.

fazıl say’ın “yazdığım en iyi eser olduğunu düşünüyorum” dediği 2. numaralı, “mezopotamya” isimli senfonisi, gerçekten de fazıl say’ın şimdiye kadar bestelediği en iyi, en olgun yapıt. say’ın en olgun yapıtı olmasının ötesinde “mezopotamya senfonisi”, 21. yüzyılda yazılmış bir klasik müzik yapıtı olarak da çok etkileyici bir çalışma.
senfoni her biri bir başlıkla isimlendirilmiş 10 bölümden oluşuyor, ama parça parça bir etki bırakmıyor; sanki 55 dakika tek bir ana sığmış, bir çırpıda akıp bitiyor. her bir başlık “ölüm”, “savaş”, “ay”, “güneş”, “melodram” gibi önemli kavramlara referans veriyor veya “ovada iki çocuk”, “kurşun”, “fırat”, “dicle” gibi hikayeler içeriyor, ama bence müziğin kendisi figüratif veya betimleyici değil; tam da olması gerektiği gibi, çağdaş ve soyut. müzik sizi bütüncül ve akıcı bir etkiyle sarıp sarmalıyor ve 55 dakika sonra serbest bırakıyor.

gürer aykal’ın şefliğinde 109 kişilik borusan istanbul filarmoni orkestrası ve solistler carolina eyck (theremin), bülent evcil (bas flüt), çağatay akyol (bas blokflüt) ve fazıl say (piyano) dün akşam sahnede adeta parladılar.
aynı kadroyla temmuzda bodrum’da, sonbaharda antalya’da çalınacak bu muhteşem yapıtın büyüsüne istanbul'da tekrar kapılmak için aralık ayını, borusan filarmoni’nin düzenlediği “fazıl say festivali”ni beklememiz gerekecek.

dün akşamki konser ise; istanbul müzik festivali’nin tarihine bir doruk noktası olarak yazıldı. sadece “mezopotamya senfonisi” değil, ilk yarıda çalınan beethoven’ın 3 numaralı piyano konçertosu icrası da olağanüstüydü; fazıl say konçertonun birinci bölümündeki kadans kısmında kendi bestelediği kadansı çaldı. say esinini beethoven’dan alarak piyanoda harikalar yarattı; kattı bizleri arkasına, uzak diyarlara götürdü, arada kendi dünyasında gezdirdi ve kadansın sonunda döndü geldi beethoven’a geri; zevkten tüyler ürpertecek kadar etkileyiciydi.

bu karanlık zamanlarda bizlere bu kadar aydınlık bir akşam yaşattığı için dünya sanatçısı fazıl say’a gönül dolusu teşekkürler…

güvercinlerle pazarlık yapan besteci, giya kancheli

aya irini’nin kubbe kasnağının pencerelerinden sızan güneşin son ışıkları, sahne üzerinde havada asılı duran hareketli görüntüleri iyice silikleştirdi. müziğin aslında sessizliğin içinde saklı olduğunu düşünen bir besteciye, giya kancheli’ye yakıştı o belli belirsiz, silik görüntüler; nasıl ki kancheli sesin ötesindekini dinlemeye çağırıyor bizi, görüntüler de ancak ışığın ardındakini görebilenlere bir şey ifade etti.
kancheli konser öncesindeki kısa söyleşide, aya irini’nin güvercinlerinden müziğin gürültülü anlarında var güçleriyle ötmelerini, dingin anlarındaysa sessizleşmelerini rica ettiğini söyledi. biraz sonra da ekledi; “güvercinlerle görüşmelerim hala sürüyor.”

 güvercinlerin konser sırasındaki performansı gösterdi ki kancheli onları ikna edebilmiş. peki istanbullu konser seyircisini kim ikna edecek; sessiz olmaya, müziğin en dingin en sessiz anlarında var gücüyle öksürmemeye, sandalyesini gürültüyle çekmemeye, elinden kucağından çantasını telefonunu pat diye yere düşürmemeye. 

pazartesi akşamı aya irini’de sadece kancheli’nin yapıtlarında oluşan konser istanbullular için az rastlanır, kolay bulunmaz bir nimetti. şehrimizdeki klasik müzik konserlerinde ne kadar az çağdaş müzik çalındığını malum. hele de kancheli gibi içselliği derin bir müziğin bestecisinin yapıtlarına neredeyse hiç rastlamıyoruz. üstüne üstlük bir de dünya prömiyeri vardı o akşamki programda; evet, dünya prömiyeri! kancheli’nin zihninde oluşturduğu müziği dünyada ilk defa pazartesi akşamı aya irini’deki istanbulluların kulakları duydu, dinledi.

istanbul müzik festivali’nin yaşam boyu onur ödülünü alan giya kancheli için enfes bir program hazırlanmıştı. yapıtların seçiminde ve sıralamasında kancheli’nin rolü olduğunu da düşünüyorum; sanki üç yapıt devas bir senfoninin bölümleri gibiydiler. viyolonsel, kontrtenor ve orkestra için “diplipito”yla başlayıp, iksv’nin siparişi orkestra yapıtı “lingering”’in dünya prömiyeri ile devam edip, aradan sonra viyola, koro ve orkestra için “styx” ile biten ayin gibi bir konserdi.
“diplipito” içinde fırtınalar barındıran dingin bir yapıttı. “styx” esinlendiği hades ırmağının gücünü, ürkünç etkisini yansıtan ekspresif ve keskin bir yapıttı; viyola’nın yapıt boyuncaki ikircikli sesi ve koronun yapıt sonuna doğru çıkardığı “böcek/çekirge” efekti unutulmazdı. “lingering” ise, sanki kancheli’nin yapıtını adadığı çok yakın zamanda kaybettiğimiz viyolonselci benyamin sönmez’i çok yakından tanıyormuşcasına sönmez’e layık bir yapıttı. program broşüründen öğrendiğimize göre, bir-iki kere mektuplaşmışlar sadece. “lingering” fırtınalı olduğu kadar içkin, gösterişli olduğu kadar içine kapanık bir yapıttı.
“diplipito”da viyolonsel giedre dirvanauskaite kontrtenor mamuka gaganidze; “styx”de viyola gidon kremer, koro varşova filarmonik korosuydu. konserin şefi giya kancheli’nin müziğini “aşk” olarak tarif eden şef andres mustonen, konserin orkestrası ise, zor bir işin altından hakkıyla kalkan borusan istanbul filarmoni orkestrasıydı.

 kancheli’nin ricasıyla, seyircilerin “lingering”in ardından alkış yerine bir dakikalık sessiz saygın duruşunda bulunmaları herhalde aya irini’de tanık olduğum en büyüleyici müzikal zaman dilimlerinden biriydi. benyamin sönmez’i anmak kadar, gittikçe sessizlikte kaybolan “lingering”in sonunda alkış sesinin ve selamın olmaması, kancheli’nin yarattığı dünyaya çok uydu; mutluluktan ve hüzünden gözleri yaşartacak kadar…
giya kancheli’nin “lingering” için yazdığı program notlarındaki bir görüşü dikkatimi çekti: “müziğimin yaşamasını kesinlikle istiyorum ancak gelecek için çalışmıyorum; çağdaşlarımın eserlerimi nasıl değerlendirdiği ile de ilgilenmiyorum. onun yerine ben, arkalarında gerçekleşmemiş hedefler bırakmış önceki yüzyılların sanatçılarından kalan boşlukları dolduruyorum.”
her ne kadar akustiği sorunlu da olsa, aya irini’nin mistik ve kadim atmosferi kancheli’nin önceki yüzyıllardan kalan boşlukları tamamlamaya çalışan bestelerini besledi, çoğalttı. istanbul’da kancheli bestelerine yakışacak başka bir mekan olmasa gerek. yanılmıyorsam kancheli önceki bir-iki festivalde aya irini’de seyirci koltuklarındaydı; yapıtlarının çalınacağı ortamı koklamış olmalı. belki de güvercinlerimizle sohbete o günlerden başlamıştır…

şehirde mart konserleri 2

istanbul'da mart ayı, nedense, konserlerin zirve yaptığı bir aydır. bu mart'ta da aynı akşamlarda şehrin 2-3 mekanında birden gerçekleşen müzik etkinlikleri arasında seçim yapmak zorunda kalarak dolu dolu bir ay geçirdim. en çok hayıflandığım, opus amadeus oda müziği festivali'nin hiçbir konserine gidememiş olmak. umarım yeterince ilgi görmüştür ve ileri yıllarda devamı gelir. ayın ilk haftalarındaki konser izlenimlerimi daha önce yazmıştım; mart'ın son 10 günü ise çok yoğundu.

cuma akşamı şehrimize dördüncü defa teşrif eden martyn jacques ve ekibi tiger lillies salon iksv'deki "best of" konserlerinde formundaydılar; iflah olmaz hayranları da. şişe ve cam bardak sesini engellemek için grubun isteğiyle mekan içinde içki satışı yapılmadıysa da, istanbul'un nadide müzikseverleri tiger lillies sahnedeyken bol bol sohbet ederek gürültüyü eksik etmedi salon'dan.

cumartesi akşamı crr'de tarihi bir konser vardı. mekana ve mekanın senfoni orkestrasına adını veren cemal reşit rey'in "başlayış" adlı eserinin bestelenişinden 77 yıl sonra dünya prömiyeri gerçekleştirildi, "özyurt kantatı" adlı eseri ise ilk seslendirilişinden 65 yıl sonra yeniden günyüzüne çıktı. yalçın tura ve aydın karlıbel'in uğraşları sayesinde hayata geri döndürülen bu iki yapıt karlıbel'in şefliğinde kalabalık bir dinleyici topluluğuna sunuldu. programda ayrıca cemal reşit rey'in piyano eşlikli orkestra süiti "enstantaneler" ve marşları çalındı. "başlayış" biraz bahar ayini havasındaydı, "özyurt kantatı" ise bende biraz hayal kırıklığı yarattı. "özyurt"ta ilk seslendirilişinde soprano partisini leyla gencer'in söylemiş olduğu öğrenmek hoşuma gitti.

hafta içinde ferit tüzün'ün yücel erten rejisiyle istanbul devlet operası'nda sahnelenen "midas'ın kulakları" için kadıköy süreyya operasındaydım. mart başında borusan filarmoni konser versiyonunu seslendirmişti, mehldau ile çakıştığı için kaçırmıştım. keşke onu dinleyebilmiş olsaydım diye hayıflandım, çünkü; her ne kadar yücel erten bir söyleşide olabildiğince sade ve basit bir şekilde sahneye koydum demiş olsa da, süreyya operası'nın kısıtlı imkanlarında fazlaca zorlanmış sahne tasarımı ve abartılı mizansenlerle müziğe yoğunlaşmak pek mümkün olmadı. hele, iki de bir en arkadaki beyaz perdenin çok yavaş bir hızda indirilip kaldırılması sahne geçişleri arasındaki süreyi uzatarak ritmi sekteye uğrattı. illa da şart mıydı o pullu pullu yarım ay'ı orada görmek. solistlerin de çok başarılı olduklarını söyleyemeyeceğim. daha önce altan erbulak, müjdat gezen, köksal engür gibi sanatçıların canlandırdıkları berber rolünde bir operacıyı izlemek ise tam bir hayal kırıklığıydı.

nefes nefese yetiştiğim, bobby mcferrin'in sesini çalgı olarak kullandığı konser işsanat'ı dolduranları fazlasıyla memnun etti. iki saate yaklaşan konserin bence en acıklı tarafı, mcferrin'in seyirciler arasından sahneye onunla müzik yapsınlar diye çağırdığı kişilerin hangi şarkıyı/melodiyi söylemek istediklerini bilmeden sahneye çıkmalarıydı. hepsi mcferrin'a dönüp "siz ne isterseniz" dediler, zavallı mcferrin da, böyle kendini karşısındakine tamamıyla teslim etmiş bireyler karşısında, şakaya vurarak şaşkınlığını gizlemedi. tamam, heyecanlanmış olabilirler ama adamcağız sizi şarkı söyleyesiniz diye sahneye davet ediyor, siz de depar atıp sahneye diğerlerinden önce yetişmek için canınızı dişinize takıyorsunuz, sonra da ne söyleyeceğinizi bilemiyorsunuz. neyse... iki saate yaklaşan konser bir ara genç yetenekler programına dönme tehlikesi yaşadı; meğer aramızda ne çok hevesli varmış a capella müzik konusunda. "birdland" ve "somewhere over the rainbow" bence akşamın doruk noktalarıydı.

perşembe akşamı borusan filarmoni'nin avusturya akşamlarından bir diğeri yaşandı. orkestra, avusturya kıvrak şef goetzel ve avusturyalı damadımız martin grubinger eşliğinde ilk yarıda avner dorman'ın "frozen in time" adlı yapıtını seslendirdi. oldukça etkileyiciydi. grubinger iki kısa bis parçası verdi. ilki, kendi deyişiyle "müzik değil, spor" olarak tanımladığı tam bir yetenek gösterisiydi; zamanlama, hakimiyet, hız had safhadaydı; inanılmazdı. ikincisi ise, 3 haftadır turnede olduğu için ülke hasreti çektiğini ve dinlemek için sabırsızlandığı ikinci yarıdaki mahler "titan"a hazırlık-prolog niyetine olmasını dilediği, çalgı olarak sadece ksilofonun kullanıldığı müthiş etkileyici, atmosferik, transandantal bir yapıttı. bunun da çalınabilme derecesi oldukça zordu. goetzel elinden geleni yaptı mı, bu yapıt için yeterli prova vakitleri sağlandı mı bilemem, ancak özellikle bakır üflemelilerin durmadan detone oldukları "titan" yorumunu, mahler'in eserlerini istanbul'da ender dinleme imkanı bulduğumuz için sineye çekmek zorunda kaldık.

renée fleming istanbul'daydı

renée fleming'in geleceğini ilk duyduğumda sevinçten uçmuş, bilet fiyatlarını öğrendiğimde dünyam kararmıştı. her ne kadar kendisi yaşayan sopranolar arasında favorim de olsa, neticede 6-7 şarkı söyleyeceği bir konsere o parayı vermek israf olurdu. kaldı ki, türkiye şartlarında bir konsere o fiyatların biçilmesi de, belli bir zümreye "siz konsere gelmeyin kardeşim" demekti. hadi koca yaz tek bu konser olsa, insan ne yapıp eder giderdi, ama müzik festivaliydi, opera festivaliydi, simon bolivar orkestrasıydı derken meblağ kabarıyordu.

bugün öğlendensonra 14.00'dü, akşamki fleming konserine hala biletim yoktu. ama, konser programını öğrendiğim bir haftadan beri içim kıpır kıpırdı. tam 11 parça; richard strauss'un lied'lerinden tutun da, fransız romantikleri, italyan verismocuları veeee dvorak'ın rusalka operasından ünlü ay şarkısı. insan daha ne isterdi.

...

2002'de burcu'nun misafirperverliğiyle paris'te kaldığım 40 günün avare sabahlarından birinde, baktım bastille operası'nda "rusalka" oynuyor; mezzo'dan aşina olduğum ve tarzını çok beğendiğim robert carsen sahneye koymuş, başrolde fleming.

akşamüstü gişeye gittim bilet var mı diye; sormak abesmiş! günler öncesinden tükenmiş. akşam son dakika kuyruğuna girin diye öğüt verdi gişedeki kadın.

başlama saatinden 2 saat önce gittim, fuayede gençlerin olduğu bir kuyruğa girdim. neden sonra aklıma geldi sormak, meğer sadece 24 yaş altı ve öğrencilerin kuyruğuymuş. başımı uzatınca fark ettiğim diğeri bayağı uzundu ve bana bilet kalacak gibi değildi, yine de şansımı denemek için beklemeye başladım.

saat yaklaştıkça biletliler önümüzden geçerek girmeye başladılar. fazlası olanlarsa bizlere doğru biletlerini sallayarak fiyat söylüyorlardı.
endamı yerinde yaşlıca bir hanım bana yaklaştı ve 100 avroluk bileti yarı fiyatına vereceğini söyledi. 50 avro -o zaman için- düşündüğümün çok üstünde bir rakamdı, geri çevirdim; şimdi olsa havada kapardım.
neticede o akşam "rusalka"ya giremedim. ertesi yıl mezzo'da yayınlandı.

...

renée fleming'i bir kere daha "para" yüzünden kaçırmayı içim elvermedi; hem de şehrime kadar gelmişken. hele de 11 parça söyleyecekken. [şimdi barbra streisand olsa parça başına kaç lira düşüyor, nota başına kaç kuruş düşüyor hesaplardı]
biletlerin günler öncesinden bittiğini biliyordum ama -olmayan- şansımı denemek için iksv'ye telefon ettim; bir sıra eklemişler, bilet varmış.
millet neler için borca harca giriyor, kredi alıyor, ben bir konsere mi gidemeyeceğim diyerek kendimi cesaretlendirip gözümü kararttım ve 10. sıradaki bileti aldım!

olacaksa tam streisand hesabı olsun: 11 parçaya ek olarak renée fleming hiç nazlanmadan, sanki programa dahilmiş gibi konser bitiminde dört de bis verdi, etti mi 15 parça. bu akşamdan iki adet gala konser çıkar. bilet ucuza bile mi geldi, nedir!

...

iksv'nin 39. müzik festivali dahilinde düzenlediği "festival özel konseri: renée fleming" gerçekten özel bir konserdi. unutulacak gibi değildi!

borusan istanbul filarmoni orkestrası ve şef sascha goetzel de bu akşam formundaydı. sascha goetzel, gounod'nun "faust valsi"nde zıplamayı ihmal etmedi; hatta, bizlerin artık alışık olduğumuz kıvraklığıyla bir ara (verdi'nin "elena'nın bolero"sunda) fleming'in dikkatini bile çekmeyi başardı.
orkestra özellikle ilk yarıda mascagni'nin "cavalliera rusticana" ve ikinci yarıda puccini'nin "manon lescaut" intermezzolarında beni uçurdu. haçaturyan'ın "adagio"sunu da mükemmel yorumladı.


renée fleming ise; onsuz hiç bir konser düşünemem dediği richard strauss'tan benzersiz "morgen"in de içinde olduğu üç lied'le başladı konsere.
ilk yarıyı massanet'den iki romantik aryayla bitirdi. dün akşam "cezayir'de bir italyan kızı"nda iyice pislenmiş kulaklarımı önce iyice bir temizlemiş oldu. ikinci yarıda cilayı çekti, bislerle de parlattı.

ikinci yarıda ilk olarak, "benim dünya sahnelerinde çıkış aryam" diyerek takdim ettiği, rusalka'dan "ay şarkısı"nı söyledi. muhteşemdi. bir ses bu kadar mı yumuşak olur, ama aynı zamanda bir o kadar da güçlü. hiç arya söylemiyormuş, zorlanmıyormuş gibi; ve sanki gündelik bir iş yapıyormuşcasına alçakgönüllükle.

ardından, "palyaço"nun bestecisi leoncavallo'nun hiç bilmediğim "la boheme" operasından iki hafif arya ve onlara eklenen puccini'nin ünlü "la boheme"inden mimi'nin aryası "donde lieta usci" geldi.
daha sonra cilea'nın "andrea lecouvreur"ünden romantik bir arya ve verdi'den etkileyici, ses oyunlarıyla bezeli, melodik ve kuvvetli "elena'nın bolerosu"yla kapanış.

ama daha bitmedi. önce muhteşem hüzünlü "o babbino caro".
seç deseler, renée fleming'den ne dinlemek istersin, üç tercihim olurdu; fleming üçünü de söyledi bu akşam [şansım dönüyordü galiba]. ilki: rusalka'dan ay şarkısı programdaydı zaten.
diğerleriyse, gianni schicchi'den "o babbino caro" veee bizi evlerimize, kulaklarımızda o muhteşem sesi ve yumuşacık yorumuyla uğurladığı, yine puccini'nin, herhalde her operaseverin gönlünde yeri olan, "vissi d'arte"si.

fleming ikisinin arasına, kendi ülkesinden iki parçayı da sıkıştırmayı ihmal etmedi: gershwin'den "summertime" ve bernstein'den "i feel pretty".
"i feel pretty" akşamın tek "olmasa da olurdu" parçasıydı; "summertime" ise öyle böyle değil, bir içim su gibiydi; kulaklarımızdan kalbimize aktı.

...

renée fleming daha önce konser vermediği bir ülkeye gelmekten pek memnunmuş. alışık olmadığımız şekilde, arya aralarında mikrofonu eline alıp konuştu; istanbul'u da çok etkileyici bulmuş, -aya irini'yi "hall" olarak tanımlayarak- "konser salonu"muzu da pek beğenmiş. [sağolsun bizanslılar, onlar olmasa ne yapardık acaba. nejat eczacıbaşı mı demişti, istanbul festivali'nin en büyük sponsoru bizans diye. ne doğru söz.]

fleming iki cümle ettiğinde bile espritüeldi; "operaların sonunda herkes ölür zaten", "bu denizkızı disney'inkine benzemez" gibilerinden hem yaptığı işi hem vatandaşı olduğu ülkeyi hafif hafif ti'ye alan esprileriyle ne kadar dünya vatandaşı olduğunu gösterdi; zaten konserden 45 dakika önce yanında genç bir kızla elektrikli arabadan inmiş, sade kıyafeti ve sanki oradan geçiyormuş gibi doğal haliyle aya irini'nin yan kapısından kulise girmişti.
evet; yorum, ses, güzellik etkiliyor insanı. ama en çok böyle şeyler etkiliyor. bir dünya starıyken bile doğal, sıradan ve alçakgönüllü olabilmek/kalabilmek.

umarım fleming bu etkilendiği şehre ve konser salonuna (!) yeniden gelir. ama dilerim, bir dahaki sefere bilet fiyatları bu kadar fahiş olmasın...

keşke bütün aylar böyle olsa!

mart, istanbul’da soğukla beraber klasik müzik sezonunun da doruğa ulaştığı ay oldu, oluyor, olacak.

borusan filarmoni orkestrası mart’a denk getirdiği iki konserde istanbul’da az rastladığımız yapıtları seslendiriyor. verdi’nin “messa da requiem”ini 3 mart’ta yorumladılar, 17 mart’ta ahmed adnan saygun’un “eski üslupta kantat”ını ve bruckner’in 7. senfonisini çalacaklar; requiem’i sacha goetzel yönetti, saygun ile bruckner’de gürer aykal podyumda olacak.

viyana singverein korosunun üyeleriyle güçlendirilmiş ankara devlet çoksesli korosu ve borusan filarmoni requiem’in mahşer gününü tasvir eden “dies irea” bölümünde, ve bu temanın yapıt içerisindeki diğer iki tekrarında yeri göğü inlettiler; gür, güçlü ve etkileyiciydiler. orkestra içindeki trompetler dışında ikişerli trompet gruplarının iki yandaki balkonlara yerleştirilmesiyle müzik bizi sardı, iyice atmoferin içine çekildik; sanki topluca hieronymus bosch’un cehennem tasvirlerinden birine ışınlandık.

istanbul’da uzun zamandır bu kadar kusursuz ve etkili bir orkestra – koro birlikteliğine tanık olmamıştım. hatta, özellikle “dies irea” bölümü, evdeki claudio abbado & scala orkestrası kaydının operatik etkisini yakaladı.
sadece “dies irea”nın gürlüğünde değil, yapıtın neredeyse “sessiz” söylenen girişi “requiem & kyrie”, ortasındaki lirik “lacrimosa” ve, sopranonun ilahi bir yorumla söylediği ve koronun yine neredeyse sessizce sonlandırdığı “libera me” son bölümlerinde de topluluk genel olarak çok çok iyiydi. [tek kusur, tam da bu “sessiz” kısımlarda çoğalan seyircilerin öksürük korosuydu!]

siyahi soprano michéle crider partisini ezberden söyleyerek herkesin takdirini kazanmasının yanı sıra, bence sesi, yorumu ve duruşuyla da göz doldurdu, kulaklarımızın pasını sildi. aynı şekilde mezzo soprano anna lapkovskaja da beğeni topladı. tenor marius brenciu’nun sesi bana biraz fazla tiz geldi [malum “tenor” işte, başka ne olabilirdi dediğinizi duyar gibiyim]; o kadar ki, “quid sum miser” bölümünde neredeyse “carmina burana”nın ünlü kızartılmış kuğunun şarkısı “olim lacus colueram”daki kontrtenor sesini duyar gibi oldum! bas burak bilgili ise bütün bilgeliği ve yetkinliğiyle akşamın artılarının başına yazıldı.

sacha goetzel’den [fazlaca “gösterişli” bulduğum tarzı nedeniyle] pek haz etmesem de, hakkını yemiyim: verdi’nin requiem’inde hem orkestra ve korodan çok iyi sonuç aldı hem de yapıtı bütün derinliğiyle, karanlığı ve ışığıyla yorumladı.

…

yönetim değişikliğiyle birlikte klasik müzik konserlerinin sayısı ve kalitesi düşen cemal reşit rey konser salonu’nda bu ay iki oda müziği konseri var dikkat çekiyor. ilki 13 mart’ta “ustalar ve yıldızlar” başlığıyla sunuluyor; programda her zaman duyulamayacak brahms’ın “klarinetli beşli”si, en son argerich ve arkadaşları’ndan dinlediğimiz schumann’ın “piyanolu beşli”si ve yine ender çalınan bir yapıt prokofiyev’in “klarinet, piyano ve yaylılar dörtlüsü için yahudi temaları üzerine üvertür” var.
ayın sonuna doğru, 27 mart’taysa philharmonia quartet berlin schubert, schulhof ve brahms’tan dörtlüler çalacaklar.

…


işsanat’ta mart, küçük bir yıldızlar festivali gibi: yo-yo ma, joshua bell, steven isserlis, vadim repin, thomas quasthoff, academy of st. martin in the fields…

7-8 mart’ta, joshua bell ile steven isserlis işsanat’ta iki akşam üst üste academy of st. martin in the fields orkestrası ve şef ian brown eşliğinde çok ilginç ve heyecan verici bir projeye imza attılar.

heyecan verici olan; çok solistli olmalarından dolayı konser salonlarında ender çalınan iki konçertonun programda olması: brahms’ın ikili konçertosu ilk akşamın demir leblebisi, beethoven’ın üçlüsü ikinci akşamınkiydi.
ilginç olansa; her iki akşamda çalınan diğer yapıtlarda bell ile isserlis’in hem birer orkestra üyesi gibi görev almaları hem de bu yapıtların şefliğini yapmalarıydı.

isserlis ilk akşam haydn’ın 13. senfonisi’ni yönetti, adagio cantabile’deki viyolonsel soloyu enfes güzellikte yorumladı, ikinci akşamsa aynı romantik, yumuşak yaklaşımla bu sefer çaykovski’nin 7 dakikalık şaheseri andante cantabile’sini çaldı.

joshua bell ise ilk akşam beethoven’ın 4. senfonisi’ni yönettiği gibi aynı zamanda birinci keman görevini de üstlendi. bell 3. ile 5. arasına sıkışmış gibi duran 4. senfoni’ye dinamik, taze ve enerjik bir yorum getirdi; genellikle “hor görülen” 4.’nün hakkını teslim etti!
ikinci akşamsa isserlis’in kaldığı yerden devam edip çaykovski’nin “floransa anıları”nı yine birinci keman ve şeflik görevlerini üstlenerek çaldı. bu yapıtın da ağır bölümü “adagio cantabile e con moto” insanı uçuracak güzellikte yorumlandı; şımarıklık edip, viyolonsel soloyu yine isserlis çalsaydı keşke diye düşünmedim değil, ancak keman soloyu çalan bell ile birinci viyolonsel stephen orton adeta kumrular gibi muhabbet etmeye başlayınca hemen siliverdim bu düşünceyi aklımdan.

ilk akşamki mükemmele yakın brahms keman-viyolonsel konçertosu’ndan sonra, ikinci akşamki beethoven keman-viyolonsel-piyano konçertosu (piyano’da topluluğun şefi ian brown vardı) biraz arızalı başladı; joshua bell hemen başta feci detone bir cümle kurdu, bell’in suratı ekşidi, isserlis ile bakıştılar. neyse ki devamı kazasız belasız geldi; hatta ikinci bölüm largo’dan itibaren -yine bir akşam önceki “kayıt kalitesinde”- mükemmel -ama sanki yeterince heyecanı ve buluşu olmayan- bir yorumla akşamı tamamladılar.

istanbul’a ilk defa 10 yıl önce festival kapsamında gelen [yanılıyorsam “adsız bey” düzeltir nasıl olsa] joshua bell kentimizin müdavimlerinden oldu, sayısız kere [matematiğim hiçbir zaman pekiyi olmadığı için sayı vermemeyi tercih ediyorum, nasıl olsa “adsız bey” çetele tutmuştur] konuğumuz oldu. en son geçen yılki işsanat konserinin benzersizliği hala dillerde [ben maalesef izleyemedim]; bu yılki sıradışı projesiyle de istanbullu hayranlarını fazlasıyla memnun etti. kendisini en kısa zamanda tekrar bekliyoruz…

…

perşembe günki yo-yo ma konserinin biletleri çıktığının ertesi günü tükenmiş olsa da, sanırım hala vadim repin & nikolai lugansky ve thomas quasthoff & camerata salzburg konserlerine bilet var.
özellikle; quasthoff’un, ustası olduğu mozart yorumlarını kaçırmamak lazım; öyle böyle değil, “tek defalık” bir deneyim olacak; hatta “argerich ve arkadaşları’nınkinden sonraki yılın konseri” olmaya aday! benden söylemesi.

kentimizde keşke bütün aylar böyle olsa…

"fazıl say festivali" hakkında

ajans2010'un dahil olmadığı ender projelerden biri olan "bifo & fazıl say festivali" cumartesi akşamı say'ın "istanbul senfonisi" adlı yapıtının türkiye prömiyeriyle sona erdi.
tam da ajans2010'a yaraşır/yakışır bir yapıttı "istanbul senfonisi".

maalesef fazıl say gibi aydın ve yenilikçi olması, farklının ve daha önceden yapılmamışın peşinde koşması, çağımızın/günümüzün nabzını tutması ve ileriye bakması gereken, ve müzik alanında çağımızda neler yapıldığını yakından izlediğine emin olduğum bir besteci-piyanist için "istanbul senfonisi" müzikal seviyesi, içeriği ve fikirsel yaklaşımı açısından pek zayıf bir yapıttı.

yapıt bittiğinde lütfi kırdar kongre salonu yıkılacakmış gibi inledi alkıştan. hele fazıl say sahneye çıkınca millet çılgınlar gibi bağırmaya, hatta haykırmaya başladı. fazıl say da o gaza dayanamayıp, şef kürsüsüne çıkarak selam verdi.
haddim olmayarak: fazıl say salondakilerin kalbinde "fazıl say" olsa da, yerini bildiği zaman esas "fazıl say" olmaz mı!

"istanbul senfonisi"nde takılacak çok şey var. küçük bir detayla başlıyim, belki genişletirim:
fazıl say gibi aydın, eğitimli, hayata sorgulayarak bakan; yüzeyin altındakini, ilk bakışta, sıradan gözlerle görünmeyeni ortaya çıkaran (dinleyiniz: sayısız konseri ve albümü) bir sanatçının istanbul'da "huzur bulduğu" ve "en güzeli", "en muhteşemi" ve "apaydınlık bir islam şaheseri" olarak nitelendireceği cami maalesef sultanahmet camii olmamalıydı.
batılıların taktığı isimle nam-ı diğer "mavi cami"nin istanbul için en önemli özelliği, bu şehrin "en turistik camisi" olması; yoksa mimari ve estetik açısından en yetkini olması değil.

bir kere; istanbul sinan'ın, mimar sinan'ın şehri. eğer sadece osmanlı dönemi ele alınacaksa istanbul sinan ile kimliğini kazanmış bir şehir.
fazıl say'ın istanbul'a sinan'ın gözünden bakmasını dilerdi gönlüm. sinan'ın bir camisi; illa büyük ve görkemli olacaksa şehzade veya süleymaniye, küçük ama mücevher gibi olanından isterseniz rüstem paşa veya üsküdar mihrimah, kenarda kalmış arıyorsanız kadırga veya azapkapı sokollu ya da edirnekapı mihrimah.
saydıklarımın istinasız hepsi; bakan değil gören gözler için, zarfa değil mazrufa bakanlar için sultanahmet'ten kat be kat tatminkar, huşu ve ilham verici yapılar.
ama tabii önemli bir detayı atlıyorum ben, değil mi! bunlardan çok azı, nerdeyse hiçbiri "istanbul senfonisi"ni ısmarlayan almanların bilebileceği yapılar.

berliner zeitung gazetesinin 26 kasım 2010 tarihli sayısında ek olarak verilen kültür-sanat etkinlikleri bülteninde fazıl say ile ilgili uzun bir tanıtım yazısı var. malum, say 2010-2011 sezonunda konzerthaus berlin'in "artist in residence"ı; say bu sezon bu salonda resitalden orkestraya, ikiliden oda müziğine kadar uzanan geniş bir yelpazede 11 konser verecek. etkinlik 9 haziran akşamı düzenlenecek "lange nacht des fazıl say" (fazıl say'ın uzun gecesi) adlı say'ın arkadaşlarının katılacağı geniş kapsamlı bir konserle sona erecek.
29 ocak'ta çalınacak "haremde 1001 gece" adlı keman konçertosu vesilesiyle; fazıl say'ın 2008'de avrupa kültürlerarası diyalog elçisi olarak seçildiği belirtiliyor ve şu sözlerine yer veriliyor: "orada, türkiye'de, beethoven ve mozart çalıyorum, ki bu müzik orada ender icra ediliyor. burada ise; türkiye'den müziği kendi kompozisyonlarıma entegre ediyorum. beni elçi olarak adlandırsalar da adlandırmasalar da önemli değil: bu benim doğamda var, kendiliğinden gelişiyor."
fazıl say'ın bu sözlerine rağmen, haddim olmayarak, "istanbul senfonisi"nden -"haremde 1001 gece"yi de katarak- şu izlenimi edindiğimi söylemeliyim: fazıl say kendi kültüründen, özünden, birikiminden yola çıkacağına sanki biraz batılılara oynamış, onlara "tanıdık gözükmeye" çalışmış.

belki "biraz" az kalıyor! "istanbul senfonisi" vıcık vıcık doğu oryantalizme bulanmış bir yapıt; üç günlüğüne istanbul'a gelmiş ve şehri en yüzeysel taraflarıyla tanımaya kitlenmiş "sıradan" bir avrupalıya hitap ediyor.
buyrun yapıtın bölüm adlarına: adlar fazıl say'dan, (parantez içindekiler benim eklemelerim):
1. bölüm: "nostalji" (osmanlı, mehter marşı)
2. bölüm: "tarikat" (galata mevlevihanesi)
3. bölüm: adı üstünde zaten "sultan ahmet camii"
4. bölüm: "hoş giyimli genç kızlar adalar vapurunda" (bunun da adı üstünde: hiç bir turistin es geçmediği bir günlük adalar turu)
6. bölüm: "alem gecesi - oriental night" (kumkapı veya beyoğlu'nda bir akşam yemeği, tercihen galata kulesi de olabilir)
7. bölüm: "final" (günümüz turistinin kentte oradan oraya koştururken içine düştüğü trafik, keşmekeş)

"istanbul senfonisi" neden yedi bölüm? fazıl say açıklıyor: "çünkü eski istanbul yedi tepeliydi".
peki günümüzdeki?

"istanbul senfonisi"nde bizans yok! var aslında da, keşke olmasaydı; fetih günüyle var, düşerken; 1. bölümde.

sadece osmanlı ve türk istanbul'uysa anlatılan "istanbul senfonisi"nde turistik açıdan iki "hayati" eksik var: hamam ve boğaziçi!

"istanbul senfonisi"nde tek fazlalık 5. bölüm: "haydarpaş garı'ndan amadolu'ya gidenler üzerine"; zaten o bölümü dinlerken say'ın -bence başyapıtı- "nazım oratoryosu"nu duyar gibi oluyor insan.

"istanbul senfonisi"nin her açıdan tek doğru düzgün ve müzikal açıdan yaratıcı bölümü (küçük bir oda müziği yapıtı gibi olan) dördüncüsü: "hoş giyimli genç kızlar adalar vapurunda". tanpınar'ın "huzur"undan bir bölüm sanki; nuran ada vapurunda.


sipariş veren konzerthaus dortmund'un müdavimleri "istanbul senfonisi"ni, cumartesi akşamki istanbullulardan daha severek dinlemişlerdir herhalde; yazın geldikleri, gezdikleri istanbul'u tatlı tatlı hatırlayarak.
ancak fazıl say stratejik bir hata yapmış: ney, kanun ve türk vurma sazlarını solistlik seviyesinde kullanarak. ilerde, yıllar sonra, bir batı orkestrasını bu yapıtı icra etmekten caydıracak mükemmel bir neden yaratmış çünkü.

halbuki, fazıl say; sadece -çok iyi bildiği- batı çalgılarını kullanarak ve bu kadar betimlemeci olmadan; soyut anlamda istanbul'un havasını, atmosferini hissettirseydi, anlatsaydı ne iyi olurdu. ikinci bir "esintiler"e veya "köçekçe"ye ihtiyacımız var mıydı!

her şey bir yana; 12 dakikalık birincisi dışındaki bölümler o kadar kısa ve basitler ki, bu yapıta "senfoni" demek bile tartışmalı. zaten gürer aykal bu zaafı fark etmiş olmalı ki, -en azından- 6. ve 7. bölümleri birleştirip çalarak çare bulmaya çalışmış; tek başlarına bir bölüm olamayacak kadar zayıf oldukları için.


fazıl say'ın, yapıt öncesinde gürer aykal'la yaptığı mini söyleşide "avrupa'da hemen hemen her şehre ithaf edilmiş bir senfoni var, istanbul'un senfonisi yoktu, ona bir senfoni yazdım" dedi.
istanbul'u konu edinen benzersiz bir senfonik yapıt var aslında! kamran ince'nin "fall of constantinople"ı. gerçi bilinmemesine imkan yok ama yine de hatırlatmak istedim. malum, türk insanının hafızası balığınkinden zayıftır.

...

fazıl say'ın "istanbul senfonisi"ndeki yaklaşımını, perşembe akşamı çalınan keman konçertosu "haremde 1001 gece"de de görmek mümkün.
bu yapıtı iki sene önce yine bir aralık akşamı, john axelroad yönetimindeki cemal reşit rey senfoni orkestrası'ndan, yine "çıplak ayaklı kontes", pardon kemancı, patricia kopantchinskaja solistliğinde dinlemiştik.

fazıl say gibi türkiyeli bir adam 21. yüzyılda bir konçerto besteler de, adını neden "haremde 1001 gece" koyar, akıl almıyor!
hiç utanmaz mı bu 19. yüzyıl oryantalistiliğine!
ingres'in çağında mı yaşıyoruz! günümüzde bir ressam ingres'in hamam-haremleri gibi tablolar yapsa, avrupa'da dönüp bakan olur mu! herkesi bırakın bir kenara fazıl say'ın kendisi dönüp bakar mı!

tabii, yine ısmarlayanlar avrupalı (bu sefer luzern senfoni orkestrası); sırf adıyla bile bu yapıt onları cezbedecek, hiç bir zaman dinmemiş oryantalist damarlarını besleyecek, ve ne yazık ki batılının türkiye'yi arabistan'la bir tutan yüzeysel bakışını olumlayacak!
artık istediğiniz kadar "bizde deve yok, uçan halı yok, çöl ve vaha da yok; burası arabistan değil, karıştıryorsunuz!" diye çırpının; arabeski lanetleyen -ve aşağılayan- fazıl say bile bizi avrupa'ya böyle satıyorsa, iş işten çoktan geçmiş demektir!

sahi; fazıl say'ın yukarıda bahsettiğim yapıtlarının içerdiği nostalji, alaturkalık, hüzün, dert ve sarhoşluk halini betimleme tarzı, arabeskle yakın akraba değil mi! illa müslüm gürses mi olmak lazım "arabesk" olmak için.
ve neden; yakın zamanda fazıl say durup dururken ve bir anda şiddetli bir şekilde ateş püskürdü arabeske!

adı ve oryantalist yaklaşımı bir tarafa, keman konçertosu "istanbul senfonisi" kadar "eski tarz" bir yapıt değil. fazıl say'ın keman için yazdığı parti herhalde keman repertuarının ilginç ve benzersiz örneklerinden biri olarak yazılacak müzik tarihine.

...

festivalin perşembe akşamki konserinde istanbul prömiyeri yapılan "nirvana yanıyor" fazıl say'ın kendisini temize çektiği yapıttı bana göre.

zaten herhalde salzburg festivali'nin siparişi olan bu yapıtta, yukarıdakilerdeki gibi kolaycılığa soyunmaya cesaret edemezdi say. neticede orası klasik müziğin "creme de la creme"i; orada ne kolaycılığa, ne eski kafalılığa, ne de pastişliğe yer var.
aynı festivalde çalınan wagner'i, schönberg'i, berg'i bir kenara bıraksa da insan; boulez'in, rihm'in, henze'nin yapıtlarıyla yanyanayken eli gitmez herhalde o oryantal notaları yazmaya, icra etmeye.
iyi ki de gitmemiş; "nirvana yanıyor" küçük ve kısa bir başyapıt. sacha goetzel'in şefliğindeki borusan istanbul filarmoni orkestrası da bence bu yapıtta, diğerlerinden fersah ferah önde bir performans çıkardı.

aynı akşam, hemen "nirvana yanıyor"un ardından çalınan prokofyev'in "romeo ve juliette süitlerinden bölümleri" hem icra açısından muhteşemdi hem de program seçimi açısından isabetliydi.
"romeo ve juliette süiti", "nirvana yanıyor"un "nirvana" ve "yangın" bölümlerinde anlatılan mutluluk/huzur/aşk ve karanlık/korku/ölüm duygularının ikiliğini devam ettirdiği gibi, müzikal açıdan da "nirvana yanıyor"un etkisini sürdürdü.

...

istanbul'un avrupa kültür başkenti olduğu 2010'un bitmesine bir hafta kala, yıl içinde düzenlenen en heyecanverici etkinliklerden biriydi bu festival.
fazıl say'ın yeni yapıtları birikince, tekrarlanması dileğimle...