İstanbul Tiyatro Festivali'nin çıplaklıktan arındırılmış konukları

İKSV’nin düzenlediği ve geçtiğimiz günlerde biten 28. İstanbul Tiyatro Festivali’ne yurtdışından konuk olan iki gösteriyi çıplaklık ve öpüşme sahneleri törpülenmiş şekilde seyrettik. Bunlar Sankai Juku butoh dansı topluluğunun “Utsushi” ve Schaubühne tiyatro topluluğunun “Richard III.” gösterileriydi. Yurtdışından gelen diğer üç gösteride de çıplaklık ve öpüşme sahneleri törpülenmiş miydi bilmiyorum, çünkü o gösterilerin özgün hallerinden haberim yok. 

Önce bahsi geçen gösterilerdeki çıplaklık ve öpüşme sahnelerinin neler olduklarından bahsedeyim: 

"Utsushi”nin üçüncü bölümünün son sekansında dansçılar seyircilere arkaları dönük, sahnenin sağ ön tarafından sol arka tarafına çaprazlama olarak ve bedenlerini kıvırarak ve eteklerini popolarını açık bırakacak şekilde aşağıya indirmiş olarak ilerlerler. Bu sahneye hem yapıtın video görüntüsünde rastladım, hem de Iowa city’deki bir temsil sonrasındaki eleştiri yazısının içinde bu sahneyi betimleyen kısma denk geldim. Halbuki, dansçılar İstanbul’daki temsilde o bölümde eteklerini indirmediler. 

“Utsushi” temsilinden bir hafta önce, festivalin yan etkinlikleri kapsamında Yapı Kredi Kültür Sanat’ın Loca’sında “Butoh’un Gizemli Dünyasına Yolculuk” başlıklı sunumu yapan butoh dansçısı Kae İshimoto bizlere butoh örneklerinden gerek fotoğraf, gerek video klip gösterirken, gerekse de sunum sonunda bir gösterinin tüm kaydını izletirken, bizim kültürümüze hassasiyet göstererek çıplaklık içeren sahneleri çıkardığı(veya özellikle çıplaklık içermeyen sahneler seçtiği) gibisinden bir açıklama yapmıştı. Belli ki aynı hassasiyetle “Utsushi”nin temsilindeki sahne sansürlenmişti. 

Schaubühne'nin Thomas Ostermeier rejili “Richard III.” yapımının özgün halinde ise 3. Richard ve Clarence karakterlerini canlandıran oyuncular bazı sahneleri çırılçıplak oynarlar. İstanbul'daki temsilde törpülenmiş olan bir de 3. Richard ile Lady Ann'in dudaktan öpüşme sahnesi var.

Bu törpülenme durumuyla ilgili iki şey düşünülebilir: 

1- İKSV, tepki çekmemek için, İstanbul'a davet ettiği topluluklardan çıplaklık ve öpüşme gibi sahneleri tekrar ele almalarını istemiş olabilir; yani sansürü İKSV uygulamış olabilir.

2- Topluluklar, kendileri veya ülkelerinin konsolosluklarının yönlendirmesiyle, geldikleri ülkenin veya ülkeyi yöneten hükümetin kültürel kodlarına ve hassasiyetlerine dikkat ederek, başlarına iş açmamak için, bu revizyonları yapmış olabilirler; yani topluluklar tarafından otosansür uygulanmış olabilir.

Bir zamanlar İstanbul Tiyatro Festivali'nde Sasha Waltz’in “Körper”ini, İsmael İvo’nun “Othello”sunu, Wim Vandekeybus’un “Blush”ını, Dimitris Papaioannou’nun “Medea”sını seyredebilmiştik. İstanbul Devlet Opera ve Balesi yapımı Richard Strauss’un “Salome” operasının her temsilinde, ünlü Yedi Tül Dansı bölümünün sonunda soprano Zehra Yıldız’ın Atatürk Kültür Merkezi Büyük Salonu'nun sahnesinde bir-iki saniyeliğine de olsa, çırılçıplak kaldığına tanık olmuştuk. Bunların bazılarından sonra kıyamet kopmuş muydu? İşgüzar gazetelerin olayı kaşıyan haberler yaptıklarını hatırlıyorum, ama yankıları ne kadar sürmüştü, hatırlamıyorum. Ama artık belli ki, bir sanat yapıtının içindeki çıplaklık, A.B.D.’nin muhafazakar bir eyaletinde bile sorun teşkil etmezken, ülkemizde, ülkemizin en "çağdaş şehri"nde, ülkemizin en çağdaş şehrinin en "güncel sanat etkinlikleri düzenleyen kurumunun festivali"nde saklanan bir şeye dönüştü. Ve bu, büyük ihtimalle ve maalesef yurtdışından gelen sanatçıların kendi kendilerine uyguladıkları bir sansür. Zaten yıllar önce Dimitris Papaioannou’nun, Amsterdam’da bir temsil sonrasında yanına gidip, İstanbul’dan geldiğimizi söylediğimizde arkadaşlarıma ve bana “Yapıtlarımın içerdiği çıplaklıktan dolayı İstanbul’da bir kere daha gösteri sahneleyemem” demesinden hal-i pür melalimiz çoktandır ortada ve bütün dünyaca da biliniyor. Ne yazık!

Durum böyleyken, İKSV'den iki şey beklenebilir:

1- İstanbul'a konuk ettiği gösterilerin arkasında durup, göğüs gerip, öncülük ederek; ülkemizde, sanat yapıtlarının içerdiği çıplaklığın sansürlenecek bir şey olmaması gerektiğine dair mefhumun oluşmasına/gelişmesine katkıda bulunabilir, ya da:

2- İstanbul'a içinde çıplaklık olan bir gösteri davet etmeyerek böyle oto/sansür durumlarının oluşmasına mahal vermeyebilir.

Bu noktada, son olarak, şunu düşünmeden edemiyorum: Söz konusu iki gösteri; vazgeçilmez, mutlaka seyredilmesi gereken, başyapıt mertebesinde işler miydi de İKSV oto/sansürü göze alıp, bunları İstanbul'a getirdi, ki bizler, yani sezonda neredeyse sadece festival sırasında yurtdışından büyük prodüksiyonlar seyretme şansına sahip olan İstanbullu tiyatroseverler, tiyatro öğrencileri ve tiyatro sanatçıları bu başyapıtlardan mahrum kalmayalım.

"Utsushi"yi, bir butoh dansı gösterisinin İstanbul'a en son yaklaşık 15 yıl önce konuk olduğunu hatırlayınca, törpülenmiş haliyle sineye çekebileceğimi düşünüyorum. Ancak "Richard III." için aynı şekilde düşünmem mümkün mü, emin değilim. 3. Richard'ı canlandıran Lars Eidinger'in oyunculuğunun benzersiz olduğunu, kendi kurumunun binasındaki sıradan bir temsilde Schaubühne'nin ilk defa bu oyun için açık sahne formunda düzenlenmiş Globe sahnesinde 170 seyirciye bu oyunu oynayan Eidinger'in 2000 kişilik salonu avucunun içine aldığını belirtmezsem ona haksızlık etmiş olurum, ama oyunun, yönetmeni ünlü Thomas Ostermeier'in en iyi işlerinden biri olduğunu iddia etmek de abartı olur, hele de İstanbul seyircisi olarak Ostermeier'in daha nitelikli işleriyle önceki yıllardaki festivallerde karşılaşmışken.

[Bu yazı Tiyatro Dergisi'nde yayınlanmıştır.]

türkiye'de ender görülen özenli bir gösteri sanatları binası tasarımını doğru kullanamama ve seyirciyi rahatsız etme hoyratlığı

barbaros sağdıç & barış incesu ortak tasarımı cemal reşit rey konser salonu'nun mimari tarzını beğenirsiniz beğenmezsiniz, o ayrı, ama; oditoryum eğimi, görüş açıları, kapıları, fuayesi ve akustiğiyle eli yüzü düzgün, oda müziği boyutlarına uygun bir konser salonu mimarisine sahiptir, hakkını yememek lazım. (en büyük eksisi, anlam veremediğim şekilde baştan beri oditoryum zemininin halı döşeli olmasıdır)

düzgün ve özenli bir konser salonu mimarisine sahip derken kast ettiğim örneğin; fuayedeki ses ve ışık, ya da gösteri sırasında çıkmak isteyenler oditoryumda oturanları rahatsız etmesin diye fuaye ile oditoryum arasında tasarlanmış ara mekanlardır. bu ara mekanlardan oditoryuma bir, doğrudan açılan kapılar vardır, bir de yan kapılar. 

yan kapılar geç gelenleri içeri almak ve yukarıda yazdığım gibi çıkmak isteyenlerin içeridekileri rahatsız etmemeleri içindir. salon, açıldığı 1989 yılından beridir bu şekilde çalıştırılır. gösteri başlayınca giriş kapılarının oditoryum tarafına üstünde sanırım "çıkış yan kapıdan" yazan ve ok bulunan tabelalar asılır. ayrıca her kapının yanında bir görevli vardır ve erken çıkarken tabelaları okumayanları yan kapılara yönlendirirler. 

dün akşam crr konser salonu'nu iksv kullandı; tiyatro festivali için. bilet kontrol edilen giriş kapılarında ve genel olarak mekanda crr konser salonunun kendi elemanları yoktu. 

gösteri başladıktan 45-50 dakika sonrasından itibaren, sıkılan seyirciler akın akın salonu terk etmeye başladı. 

iksv yaptığı işe çok da özen göstermediği için olsa gerek, mekanda yeterince elemanı yoktu, ya da olan elemanlarını mekanın nasıl çalıştırılacağı konusunda doğru yönlendirmemişti, belki de hiç bilgilendirmemişti. dolayısıyla dün akşam gösterinin 50. dakikasından itibaren, salonu terk ederken geride kalıp seyretmeye devam edenlere saygı gösterme gereği duymayan entellektüel seyircimiz doğrudan ara mekanlara açılan kapıları açtı açtı kapadı, kaparken gürültü yaptı. ayrıca her kapı açıldığında içeri fuayenin ışığı girdi. yani, bu amaçla tasarlanmış yan kapılar hiç kullanılmadı.

dün akşam ya crr konser salonu iksv'ye tahsis edilmişti, ya da iksv salonu kiralamıştı. eylül ayındaki leyla gencer şan yarışması finalinde de iksv crr konser salonu'nu kullanmıştı, ama o zaman iksv'nin elemanları oldukça çoktu. 

belediye mekanı tahsis ettiğinde veya kiraladığında elemansız mı ediyor/kiralıyor? salonun yerleşik elemanlarına bu tür etkinlikler için ekstra ücret mi ödeniyor ve mekanı kiralayan ya da mekanın tahsis edildiği kurum mu bu ücretleri ödüyor? 

iksv kendi elemanları olduğu için mi crr konser salonu'nun yerleşik elemanlarını kullanmıyor? eğer öyleyse, anlaşılabilir bir durum tabii. ama bir zahmet kullandıkları mekanın nasıl çalıştırıldığını bilsinler, bilmiyorlarsa öğrensinler; türkiye'de ender şekilde bir gösteri sanatları mekanı seyirci konforunu gözeten, özenli bir tasarıma sahip, bu tasarımın farkında olsunlar ve ona göre kullansınlar. çünkü bu sayede seyircilerine de saygılı davranmış olacaklar.

[dün akşamki gösteri sırasında üst yazının sahnedeki akışı yanlış ve eksik takip ettiğini, ya da edemediğini de beliriyim. bunun faturasını da seyirci ödedi.]

iksv ile eczacıbaşı'nın "10 tl'lik öğrenci bileti" muamması

her zaman bir seyirci oldum, sanat etkinliklerine seyiri gözüyle baktım ve öyle bakmaya devam edeceğim. lise öğrencisiyken de sanat etkinliği seyircisiydim, üniversite öğrencisiyken de, şu anda da öyle... 

öğrenciyken bir sanat etkinliğine bilet almak için yaşadığım zorlukları unutmuyorum. hoş, o zorluklarla bugün de karşı karşıyayım. ama öğrenciyken yaşanan zorluklar çok daha acı verici oluyor. bir öğrenci olarak, gitmek istediğiniz etkinliğe ekonomik nedenlerle gidememek ya da, gitmek istedikleriniz arasından seçim yapmak zorunda kalmak çok acı. ayrıca, bir öğrenci olabildiğince çok sanat etkinliğine giderek kendini beslemeli, kendini zenginleştirmeli. (çünkü iş hayatına atılınca ister istemez daha azına gidebilecek...)

kendim artık öğrenci olmasam da, işim gereği, içinde bulunduğum ortam gereği, hala öğrencilerin arasındayım, onlarla birlikteyim, dertlerini takip edebiliyorum. o yüzden:

iksv'nin eczacıbaşı sponsorluğunda iksv'nin bütün etkinliklerinde öğrenci biletlerini 10 tl'den satışa sunacak olması önemli bir girişim. ancak; eğer iksv ve eczacıbaşı bu girişimlerinde samimilerse, eğer bu girişim daha fazla bilet satmak için bir pr kampanyası değilse, şunu açıklamaları lazım:

etkinlik salonlarının kapasitelerinin % kaçı kadar "10 tl'lik öğrenci bileti" satışa sunulacak?

kamuoyuna, eski senelerde olduğu gibi, "genel olarak satılan öğrenci bileti" sayısına dair, ya da "şu kadar sayıda 10tl'lik öğrenci bileti satışa çıkardık" gibilerinden bir açıklama yapılmasın.

tekrar ediyorum: önemli olan, etkinlik salonlarının kapasitelerinin % kaçı kadar "10 tl'lik öğrenci bileti"nin satışa sunulacağıdır. ve bu yüzde sabit olmalı, etkinlikten ve salondan bağımsız olmalıdır. 

yani, salon ister zorlu psm büyük salon olsun, ister atlas sineması, ister park orman ister alan kadıköy olsun, etkinlik ister yabancı veya yerli sanatçılarınki olsun, bir tiyatro veya bir dans veya bir müzik veya bir film etkinliği olsun; salon kapasitenin % kaçını "10tl'lik öğrenci bileti"ne ayırıyorsunuz? 

sonra öğrencilere, (eski senelerde yapıldığı gibi) 100 tane, 1000 tane "10 tl'lik öğrenci bileti" ayrıldı, onlar da ilk 1 saatte bitti, şimdi öğrenci indirimiyle normal bilet alın denmesin.. çünkü bu yapıldı, ve o etkinliğe gitmeye gönül koymuş öğrenci de ne yapsın, 10tl'lik bilet bulamayınca, normal bilet fiyatı üzerinden öğrenci indirimiyle bilet almak zorunda kaldı!

ve bir öneri: 

her salonda her etkinliğe kapasitenin en az %30'u kadar "10 tl'lik öğrenci bileti" ayrılmalı. 

hamiş:

iksv gibi 50 yıllık bir kurum, açıklamalarında türkçe hataları yapmamalı değil mi! öznesiz, başı başka başlayıp sonu başka biten cümleler övüne övüne 50 yaşında olduğunu duyuran bir kuruma hiç yakışmıyor. benden uyarması...

istanbul tiyatro festivali hakkında son yazım

“Bir şeye daha yoğun baktığınızda, daha ileriye uzaklaşıyorsunuz, mantıksal olarak. Daha çok görmek, daha uzaklara kaçmak demektir. Çünkü bu gittikçe daha tehlikeli oluyor. Bir şey açıklık kazandıkça iğrençleşiyor. Hemen tabanları yağlamak gerek, ne olursa olsun, ister yazın, ister insanlar, hatta doğa bile - bu böyledir. Mercek biraz buğulandı mı, daha kolay dayanılır oluyor her şey. Bir şeyi açıkça gördüğünüzde içgüdüsel olarak uzaklaşmaya başlıyorsunuz. Yani yaklaşmayla her şey açıklık kazanıp daha dayanılır ve rahatlatıcı olmuyor, tam tersi gerçekleşiyor.”

-Thomas Bernhard

yıl biterken dosyaları kapatmak, etrafı düzenlemek iyidir, yeni yıla taze ve temiz girmek için. yeni yıla girmeye yakın; gelecek için planlar yapmak, kararlar almak da iyidir.
2019 biterken aldığım kararlardan biri: bundan sonra hiçbir şekilde istanbul tiyatro festivali hakkında yazmamak. bu kararımla birlikte eski-yeni bütün iksv ve tiyatro festivali çalışanları rahat bir nefes alsınlar :)) latife ediyorum tabii, o kadar önemli biri değilim, ama doğruları yazdığım için sanırım, tepki çekiyorum. bundan sonra iksv’ye, davetiyeyle satın aldıkları şakşakçılarıyla birlikte mutlu mesut, sadece alkışlı, hiç eleştirisiz, bol pohpohlu nice festivaller diliyorum.

ama önce, son festivalde bizzat yaşadığım bir sorunu facebook’ta paylaşmam üzerine gelişen olaylar konusunda bir açıklama yapacağım. bu açıklamayı yapmamım bir kaç nedeni var. öncelikle, benim paylaşımımı ve ardından bir mecrada iksv festival yetkilisinin açıklamasını takip etmiş olanlar için, eleştirime neden olan durumu kendi açımdan açıklığa kavuşturmak.
ikinci nedeni ise, haksız yere ve garip bir şekilde yazdıklarıma müdahele edilmeye çalışılmış olması. bu müdahele nasıl oldu derseniz: 23 kasım cumartesi sabahı yayınladığım post’a istinaden 24 kasım pazar sabahı 9:00’dan itibaren iksv’den bir kişi post’umun altına yorum yazan bazı kişileri teker teker arayıp post’umla ilgili olarak konuşmuş. 
festivalde işi sahnelenen koreograf begüm erciyas post’umun altına yazdığı samimi yorumu sonradan sildi. erciyas yorumunda, ona festivaldeki gösterisinin “sold out” olduğu söylenmiş olmasına rağmen boş kaldığını yazmıştı. neden yorumunu sildiğine dair özel mesajla sorduğum soru üzerine, gösterimlerin bir gün önceden beri dolu olduğunu, gelmeyen olursa diye yeterince insanın gelip bekliyor olduğunu ve daha fazla insanın boş olduğunu duyup gelmemezlik etmesini istemediğini yazdı.

başlangıç
bütün bu absürd durumlara neden olan, 23 kasım cumartesi öğlene doğru facebook’ta yayınladığım paylaşım şöyleydi:
“dün akşam İstanbul Tiyatro Festivali kapsamında dasdas'daki Théâtre de la Ville (page officielle) yapımı "ionesco suite" adlı gösteride bir çok boş koltuk vardı, ama dışarda öğrenci bileti satılmıyordu, hatta 2. kademe bileti bile satılmıyordu, gişeden sadece 1. kademe bileti satılıyordu.
hani sabah 1000 tane 15tl'lik öğrenci bileti satışa sunulmuştu.
tamam, bu "15tl'lik öğrenciı bileti" laflarının bir satış stratejisi olduğunun farkındayız, ama iksv bu kadar da nekes olmasın, biraz insaf!IKSV ( istanbul kultur sanat vakfi ) zahmet edip sitesindeki "kâr amacı gütmeyen ve kamu yararına çalışan bir kültür kurumu" cümlesini kaldırsın lütfen, çünkü kendini tanımladığı gibi bir kurum değil! [sadece ücretsiz çocuk kitabı dağıtma ve benzeri etkinliklerle kâr amacı gütmeyen, kamu yararına çalışan kurum olunmuyor.]”

zorunlu açıklama
deli değilim. gündüz veya akşam hayal dünyasında yaşamıyorum. kulaktan dolma bilgiyle değil bizzat yaşadığım durumlarla hareket ediyorum.
kimseye durup dururken saldırmam. hak ediyorsa da saldırmam, mizacım saldırma üzerine kurulu değildir; şiddetin her türlüsüne karşıyım.
bir kuruma (bu örnekte: istanbul kültür sanat vakfı'na) eleştiri getiriyor olmam ona saldırıyorum anlamına gelmez. savaşta mıyız ki saldırı olsun. ayrıca; herhangi bir eleştiriyi “saldırı” gibi savaş terminolojisiyle tanımlamak ve öyle algılamak bana garip geliyor.

kıssa
22 kasım akşamı “ionesco dosyası” için dasdas'ın büyük salonuna alındığımızda sahnenin üç tarafında seyirci tribünleri vardı. sahnenin iki yanındaki tribünlerin kapasitesi küçüktü. sahnenin karşısındaki ana/büyük tribünde ise bütün sıraların her iki ucundaki koltuklar yere katlanmıştı. mimar olduğum ve tiyatro mimarisi üzerine ders verdiğim, bildiri ve makaleler yazdığım için, oralardan sahneyi hakkıyla görmek mümkün olmadığı için iptal edilmiş olduklarını anlayabilmiştim. ama mimar olmaya da gerek yok bunu anlamak için :))

davetiyeliydim, davetiyem 2.kademedeydi. erken kuyruğa girdiğim için salona ilk girenlerdendim. bu sayede ana tribünde 2.kademeye ayrılmış ilk sıraya oturdum.
saat 20:30 olduğunda ne önümdeki 1.kademe koltukları ne de sahnenin iki yanındaki küçük tribünlerin arka sıralarındaki koltuklar dolmuştu. arkamda gözlerim olmadığı ve dönüp arkama bakmadığım için 2.kademe ne kadar doluydu bilmiyorum.
bir görevli 2. kademedekilere öndeki ve yan tribünlerdeki boş koltuklara geçebileceklerini söyledi. ben yerimi değiştirmedim. arkadan bir sürü kişi öne geçtiği halde ne önümdeki ne de yan tribünlerdeki bütün koltuklar doldu. hala boş yerler vardı.
22 kasım akşamı “ionesco dosyası”nda boş koltuk meselesi anlattığım şekilde gerçekleşti.
“boş koltuklar” derken ana/büyük tribünün iki yanında yere kapatılmış koltukları kast etmiyorum, oturulması için açık bırakılmış koltukları kast ediyorum. yere katlanarak baştan kullanım dışı bırakılmış koltuk ile boş koltuk farkını yapabilecek düzeyde deneyimim var.

salonda boş koltuklar kalmışken, dışarda öğrenci bileti veya 2.kademe bileti satılmadı. bunu da çok iyi biliyorum çünkü bir bey bilet arıyordu, gişe ona “sadece 1. kademe bileti var” demiş, yanımda fazla 1.kademe biletini satmaya çalışan genç kız, o bey “2. kademe arıyorum” deyince, biletini beye 2. kademe fiyatından sattı.
bunu da buraya bu kadar detaylı yazıyorum, çünkü iksv’ye “saldırmak” için fırsat kollayan, ekstra araştırma yapan, saplantılı biri değilim, hayatım iksv’yle “uğraşmak”tan daha önemli ve değerli meşgalelerle dolu. tesadüfen doğru yerde doğru zamanda olduğum için haberim olan durumlar hakkında yazıyorum.

öneri
oyunun yönetmeni emmanuel demarcy-mota sadece tiyatro yönetmeni değil, aynı zamanda yıllardır dünyanın en yoğun yabancı oyun misafir eden tiyatro kurumlarından biri, belki de birincisi olan paris-theatre de la ville’in genel sanat yönetmeni ve yine paris’in ünlü güz festivali’nin direktörü. yani yabancı yapım konuk etme konusunda sanırım dünyanın en deneyimli sanatçılarından biri.
o akşamki gösteri sonrasında kendisine verilen festival onur ödülü töreninde mikrofonu alınca konuşmasının yarısını, eli istanbul tiyatro festivali direktörü leman yılmaz’ın omuzunda yılmaz’ı ne kadar iyi tanıdığını, onunla işbirliklerini, yılmaz’ın bu ortamda bir kadın olarak bir festivali gerçekleştiriyor olma azmi ve başarısını övdü. bir ara, acaba demarcy-mota mı yılmaz’a ödül veriyor diye şüpheye düşmedim değil :))
demarcy-mota ile yılmaz’ın dostluğu karşılıklı bu kadar derin bir farkındalık üzerine kuruluysa, yılmaz demarcy-mota’ya çok rahatlıkla bu şehre kolay kolay yabancı yapım gelmediğini, hazır gelmişken ne kadar çok seyirci, ne kadar çok tiyatro öğrencisi izlerse o kadar faydalı olacağını, özellikle de schengen vizesi almak konusundaki zorluklardan ve avro’nun pahalılığından dolayı yurtdışına çıkması güç olan öğrenciler için bunun ne kadar önemli olduğunu anlatabilir, değil sadece o boş koltukları 15tl’lik öğrenci biletleriyle doldurmak, hatta demarcy-mota’yı ikna ederek, yere kapatılmış koltukları da açıp daha fazla seyircinin içeri alınmasını sağlayabilirdi. 
yurtdışında kendi parasıyla oyun seyredenlerin çok iyi bildiğini tahmin ettiğim üzere, tiyatro koltukları sahneyi görüş açılarına göre fiyatlandırılır, hatta bazı koltuklar “kısıtlı görüş” ibaresiyle çok ucuza satılırlar. yani; görüş açısı sorunundan dolayı veya yönetmen samimi ortam istediği için kapatılmış olan o koltuklar rahatlıkla 15tl’ye öğrencilere ya da bilet fiyatından çok daha ucuza normal seyircilere satışa çıkarılabilirdi; istenseydi!

hisse
adı vakıf, işleyişi şirket olan bir kurumun bizim gibi henüz daha bir çok ekonomik, kültürel ve toplumsal sorununu çözememiş, gelişmekte olan bir ülkede sanat festivalleri düzenlerken amacı nedir: para veya itibar kazanmak mı, yoksa faydalı olmak mı? tekrar dikkat çekiyorum: adında "vakıf" olan bir kurum. 

niye "hayatımda gördüğüm herhalde en uyduruk sergi"?

1990 yılında londra'da bir müzik mağazasında ganimet bulmuş gibi sevindiğim ve kucak dolusu aldığım leyla gencer cd'lerinden "macbeth"i koydum şu anda; bir yandan dinliyor bir yandan bu satırları yazıyorum.
geçen hafta blogumda; bu sonbaharda istanbul'da bence kaçırılmaması gereken 5 etkinlik sıralamıştım, aralarında leyla gencer şan yarışması'yla birlikte iksv'nin düzenlediği "leyla gencer - primadonna ve yalnızlık" sergisi de vardı. sergiyi henüz gezmemiştim ama konusu: leyla gencer, küratörü: yekta kara, düzenleyicisi: iksv iştahımı, gezmeden tavsiye edecek kadar kabartmıştı.
dün borusan müzik evi'ndeki sergiye gittim.
ne yazık ki; hayatımda gördüğüm herhalde en uyduruk sergiydi!

şimdi, bu yorumumun gerekçelerini açıklayacağım:

1.
herhangi bir serginin öncelikle mutlaka bir konsepti olur. bu serginin de var: "primadonna ve yalnızlık". küratör yetka kara şöyle yazmış tanıtım yazısında: "... Her gerçek primadonna gibi o parıltılı dünyanın gerisinde, fevlakale yoğun bir çalışmaya, sahnede durmaksızın verilen sınavlara karşı dayanıklı olma çabasına, evde ya da otel odalarında, hep araştırarak, öğrenerek geçirilen yalnız günlere, gecelere dayalı bir yaşam sürdü..."
kara'nın da yazdıklarından görüldüğü üzere, primadonna'lık sözkonusu olunca "yalnızlık" sadece leyla gencer'e özgü bir durum değil.
kara şöyle devam ediyor: "Vatanından, ailesinden, dostlarından, eşinden uzaktaydı. Leyla Gencer'in hayatında her şeyden önce sanatı vardı. Kendini ona adamıştı."
evet, belki her primadonna vatanından leyla gencer kadar ayrı kalmak zorunda kalmamış ama, müzik dünyasında zirvede olmanın büyük fedakarlıklar gerektirdiği, zirvede de ancak yalnız olunabileceği çokça bilinen ve her büyük sanatçı sözkonusu olduğunda sıklıkla dile getirilen bir durumdur, hepimiz biliriz. dolayısıyla daha baştan keşke biraz daha özen gösterip, leyla gencer'e özgü, ancak sadece onu tarif eden "unique" bir konsept bulunsaymış.

2.
serginin mekansal düzenlemesinin, sergilenen objelerin, belgelerin serginin konseptine uygun seçilmesi, bir araya getirilmesi ve tasarlanması gerekir. bu sergide maalesef durum böyle değil.

2a.
leyla gencer'in eşyalarından seçilmiş bir gözlük, bir yelpaze, bir koltuk, iki sehpa, bir ayaklı lamba, bir ayak sehpası, bir piyano, bir sandalye, bir paravan, sayfası açık bir nota kitabı, diğer bazı nota kitapları ve kitaplar.
bütün bu objeler herhangi bir mekana yerleştirilmiş gibi borusan müzik evi'nin giriş katındaki boş mekana serpiştirilmişler. piyano ile paravan birbirlerine yakınlar, koltuk-sehpa-lamba üçlüsü onlardan uzak.
neden bunlar seçilmiş, neden o şekilde yanyana getirilmişler herhangi bir anlam vermek imkansız. kitaplar sehpada üstüste ve yanyana konmuş; alttakilerin hangileri olduklarını görmek mümkün değil, ya da çok zor.

2b.
iki eşya grubunun ortasında; mekana girildiğinde ilk anda fark edilen, serbest hareketi engelledikleri ve en çok onların farkında olunarak hareket edilebildiği için mekan düzenlemesinin en baskın öğeleri mevcut: zemine farklı açılarda yerleştirilmiş dört ekran. mekana girer girmez sizi karşılayan ve dikkatinizi çeken, basmamak için gayret gösterdiğiniz bu ekranlarda ne var diye bakıyorsunuz merakla? dünyadaki çeşitli opera evlerinden fotoğraflar: borusan'ın ertuğ & kocabıyık yayınlarından "palaces of music - opera houses of europa" adlı kitaptan alınma görseller bunlar. kitap da oraya bir köşeye konmuş ayrıca.
sanki sergi o kitabın tanıtımı için yapılmış, leyla gencer bahane! muhtemelen leyla gencer'in sahneye çıktığı operalardan seçilmiş olmalı bunlar ama, bu kadar ön planda ve dikkat çekici olmaları serginin ana öğesinden rol çalmalarına neden oluyor.

2c.
mekanın en gerisinde devlet dairesi grisi renginde, iki tarafından üçer basamakla çıkılan demirden geniş bir platform var. bu da anlamsız çünkü gereksiz. demirci ustası para kazansın diye mi acaba? (biraz sonra bahsedeceğim ekranlardaki görüntüler daha iyi izlensin diye ziyaretçiler bu platforma çıksınlar amacıyla yapıldıysa ise, çok abes; hem korkuluğu yok, hem de ekranlardaki görüntüler zeminden rahatça görülebiliyorlar.)
bu platformun ön yüzünde leyla gencer'in la scala'daki temsillerinin afişleri var. ama düşünün, üç basamak; 50 bilemedin 60 cm eder. o kadar alçağa ve o kadar dar bir alana koyduğunuzda afişlerin hiç bir detayını düzgün bir şekilde görmek mümkün değil. ya da illa da görmek, afişlerin üzerinde leyla gencer'in adını okumak istiyorsanız, tesadüfen ben oradayken gezmekte olan gencin yaptığını yapmalısınız: iki büklüm olmak!
halbuki la scala operası'nın balkonlarına çıkan penceresiz, kapısız seyirci merdivenlerinin her bir duvarı büyük boyutlarda eski afişlerle kaplıdır. eminim arşivinde bu afişlerden tonlarca vardır. la scala'dan 5-10 afiş istenemedi mi? demirciye verilen paraya gelirdi o afişler.

(fotoğraf: la scala operası - milano, mehmet kerem özel, eylül 2015)

2d.
demir platformun arkasındaki duvarda altı ekrandan oluşan üçgen şeklinde, koltuk-lamba-sehpa grubunun arkasındaki duvarda da dört ekrandan oluşan dikdörtgen iki büyük görsel yüzey hazırlanmış. bunlarda fotoğraf, video ve yazılı bilgiler geçiyor.
bütün o fotoğrafları zeynep oral'ın kitaplarında bulmak, videolara youtube'dan, yazılı bilgilere yine oral'ın kitaplarından ulaşmak mümkün.
e o zaman diyorsunuz, bunların biraraya getirilişlerinde bir anlam, bir fikir var. seyrettikçe anlıyorsunuz ki, yok öyle bir şey. üçgen içindeki altı ekranda görüntüler rastgele dolaşıyor; aida temsili videosuna bir ara ikinci sıradaki sol ekranda, sonra üçüncü sıradaki orta ekranda rastlıyorsunuz. leyla gencer'le yapılmış söyleşi videosu da aynı şekilde rastgele dolaşıyor.
bu görüntüler arasında biri sanırım bu sergi için özel yapılmış (hazırlanmakta olduğu ve aralık ayında gösterileceği açıklanan leyla gencer belgeseli için de hazırlanmış, burada kullanılıyor olabilir). videoda bir metronom var ve çubuğunun ucunda da bir göz. leyla gencer'in gözü. metronom düz mantıkla müzisyenler, müzik ve zaman hakkında taşıdığı anlamlar dışında bu sergi için, leyla gencer için, primadonna ve yalnızlık teması için ne anlam işaret ediyor? çok zorlarsam bir şeyler "çıkarırım", ama zorlamayacağım!

3.
serginin bence anlamlı, değerli, leyla gencer'i hissettiğim tek bir öğesi vardı. gözlüğü, yelpazesi falan değil; o gözlük ve yelpaze herhangi birine de ait olabilirlerdi, anneanneme mesela. kitaplar, koltuklar, paravanın üzerine serpilmiş fularlar hiç değil. evet, leyla gencer'in fular kullanmayı çok sevdiğini yaşarken onunla karşılaştığım anlarda ve fotoğraflarından dikkat ettiğim kadarıyla biliyorum, ama fularlar da değil beni etkileyen.
ne mi: piyanonun notalığında açık şekilde yerleştirilmiş nota kitabı. sayfaların üzerine leyla gencer'in kurşun kalemle, kırmızı kalemle aldığı notlarla..

ve borusan müzik evi'nden hayal kırıklığıyla ayrılırken kafamda dolanan sorular:
iksv'nin illa bu sergiyi yapması gerekiyor muydu? zaten ölümünün 10. yılına rastlayan uluslararası şan yarışması ve bu yılı anma nedeniyle hazırlandığı açıklanan belgesel yeterli olmaz mıydı? iksv yöneticileri, kurumlarının mirasçısı olduğu dünyaca ünlü bir sanatçıya bu sergiyi nasıl yakıştırdılar? aşağıdaki fotoğrafı çektirirken hiç mi utanmadılar?

21. istanbul tiyatro festivali'nin programına kişisel bir bakış

13-26 kasım 2017 tarihleri arasında iksv tarafından düzenlenecek olan 21. istanbul tiyatro festivali'nin programı açıklandı. ilkbahardaki basın toplantısında söylendiğinden farklı olarak festival 10 yerine 14 gün, 4 yerine 6 yabancı yapım, 10 yerine 13 yerli yapım içeriyor. bunlar, kağıt üzerinde olumlu gelişmeler.
önce iksv'ye bir teşekkür: sezon içinde sanatsal yönü ağır basan yabancı sahne yapımlarının neredeyse hiç turneye gelmediği bir "dünya kenti"nde bu festival sayesinde şehrin tiyatro izleyicilerinin ve tiyatrocularının dünya tiyatrosundan örnekler izleyebilmeleri çok önemli; o yüzden iki fazla yapım iki fazla yapımdır.

şimdiden şunu söyleyebilirim: bu seneki festivalin bizlere tanıtacağı iki önemli isim wajdi mouawad ve angelin preljocaj.

lübnan asıllı kanadalı wajdi mouawad son 10-15 yılın en önemli tiyatro yazar ve yönetmenlerinden biri. mouawad geçen yıl paris'in önemli ödenekli tiyatrolardan la colline - theatre national'in başına getirildi.
sanata meraklı istanbul seyircisi mouawad'ı dennis villeneuve'un 2010 tarihli muhteşem "incendies" (içimdeki yangın) filminden hatırlamalı. film hem iksv istanbul film festivali'nde gösterilmiş hem de daha sonra vizyona girmişti. mouawad bu filmin uyarlandığı oyunun yazarı. "yanık" adıyla ve cem emüler rejisiyle 2011-12 sezonunda istanbul devlet tiyatrosu'nda da sahnelendi bu oyun. ama "yanık"ın esas 2010 yılında hollanda-türkiye etkinlikleri kapsamında rotterdam tiyatrosu (ro theater) tarafından cemal reşit rey konser salonu'nda sahnelendiği bir versiyonu var ki; nefesim kesilerek ve hayranlıkla izlemiştim; wajdi mouawad adını da ilk defa o zaman duymuştum.
[eğer izlenimlerimi merak ederseniz burayı tıklayarak okuyabilirsiniz. blogumda ayrıca mouawad'ın "yanık"ını da içine alan dörtlemesi hakkında kapsamlı bir yazı yazmıştım; belki onu da okumak istersiniz; eğer öyleyse tıklayın.]
mouawad bu yılki festivale kendisinin yazdığı, yönettiği ve tek kişi olarak oynadığı "seuls" oyunuyla geliyor; yani onu komple bir tiyatrocu olarak değerlendirebileceğiz. kesinlikle kaçırılmamalı!

angelin preljocaj ise arnavut asıllı fransız bir koreograf. çok daha ünlü ve aranır olduğu, ve yetkin işler ürettiği yıllarda topluluğuyla ankara'ya turneye gelmişti. preljocaj'ın yolunun istanbul'a düşmesi gecikti ama hiç olmamasından iyi.
zamanında paris opera balesi'ne işler yapmış olan, ilk dönem yapıtları çok daha yenilikçi ve özgür olan preljocaj son yıllarda sanki biraz, yerleşik olmanın verdiği rehavete kapılmış gibi. umalım bu en yeni işi "fresk" bizi havalara çıkarsın; kesinlikle kaçırılmamalı.

bu yılın yabancı konukları arasında çok yakından tanıdığımız iki isim var: terzopoulos ve ostermeier. ikisi de çok büyük iki isim; avrupa tiyatrosunun temel taşlarından. ne mutlu ki iki tiyatrocunun da işlerini defalarca istanbul'da izledik. bu seferkileri de mutlaka izleyeceğiz, kaçar mı! ancak şehrimizde dünya tiyatrosundan çok az örnek izleyebiliyorken, keşke işlerini daha önce seyretmediğimiz başka ustaları tanısaydık diye düşünmeden de edemiyorum. almanca konuşulan ülkelerin tiyatrocularından bu şehrin izleyicisinin ve tiyatrocusunun tanımadığı ama tanıması gereken o kadar çok isim var ki; "bir ostermeier daha" yerine onlardan biri olsaydı keşke. keza terzopoulos yerine avrupa tiyatrosundan çağrılabilecek bir çok isim sayılabilir.

yabancılardan son ikisinden biri çocuk oyunu. uzun yıllar sonra ilk defa geçen festivalde bir çocuk oyunu programa alınmıştı ama topluluk terör korkusuyla istanbul'a gelmekten vazgeçmişti. bu sefer yine bir çocuk oyunu konmuş programa, bence çok yerinde bir karar.
son yabancı yapımın yönetmeni pedro penim'i ise yine geçen festivalde çılgın, eğlenceli ancak biraz çapaklı ve gelişigüzel bir iş olan "zululuzu" ile tanımıştık. penim'e kesinlikle ikinci bir şans verebiliriz.

festivalin yerli yapımlarına gelirsek; bazılarını, sahneleyecek kurum veya topluluklar sezon programlarını açıklarken öğrenmiştik zaten, ama festival için olacaklarını bilmiyorduk. dolayısıyla çoğu pek sürpriz olmadı. hatta moda sahnesi'nin "fırtına"sı, festivalden 1.5 ay önce, yani önümüzdeki hafta sahnelenmeye başlayacak bile; festival programına alınmasının ne anlamı oldu o zaman. "sezon festivali yutacak" derken kast ettiğim buydu. diğer yerli yapımları da hemen festival ertesi izlemeye başlayabileceğiz sanırım; dolayısıyla kısıtlı bütçelerimizi yerliler yerine yabancılara harcamak daha stratejik bir karar olur.
20. ile 21. festival arasındaki en ilginç bağ ise; geçen festivalde istanbul şehir tiyatroları yapımı olarak yöneteceği açıklanan "martı"nın kadrosundan garip bir yönetmelik maddesi gereği çıkartılan serdar biliş'in bu festivalde aynı metni kendi topluluğuyla sahneleyecek olması.

festivalde dansın bir yabancı iki yerli yapıma düşmüş olması geçen edisyonda da yaşanan bir sorundu. demek ki festivalin zamanının kısalması dansı etkilemedi. bunu iyi bir şey mi yoksa kötü mü olarak algılayacağız, bilemedim. şaka bir yana; ileriki yıllarda dans ve performans disiplinlerinin festivalde daha fazla görünür olmasını diliyorum.

festivalin yan etkinlikleri geçen sefer olduğu gibi yine dopdolu; umarım nitelik olarak da öyledir.

yabancı konuklara yerli tiyatronun showcase'ini yapıyor olmak da olumlu; umarım amacına ulaşır. ancak şuna da dikkat çekmek lazım; bu seneki festivalde iksv'nin proje ortaklığı yaptığı hiç bir yerli veya yabancı yapım yok.
bununla bağlantılı olarak bir noktayı daha belirtmek isterim; sadece festival kapsamında sahnelenecek, ne öncesinde ne sonrasında izleme şansımızın olmayacağı "biricik" herhangi bir prodüksiyon da yok (mesela genco erkal'in kadın tiyatrocularla sahnelediği nazım projesi gibi, ya da mahir günşıray'ın lorca gecesi gibi). dolayısıyla yıllar sonra 21. festival deyince aklımızda kalacak olanlar yine yurtdışından gelen konuklar olacak.

toparlarsam; festival ve yan etkinlikler programına genel olarak baktığımda bir dağınıklık gördüğümü söylemeliyim; bir omurgası, etrafında şekillenen bir teması yok gibi. olmak zorunda değil tabii, ancak "toplamaymış gibi duran" bir festival de bizleri ona kolay kolay "bağımlı" yapmayacakmış gibi.

gariplik notu:
programda açıklanmadığı halde festivalin internet sitesine konan "program değişikliği" ibaresiyle öğrendiğimiz üzere "werther!" diye bir oyun da programa alınmış ancak yerini "seuls"e bırakmış. daha programın resmi olarak açıklandığı saatlerde siteye "program değişikliği" diye bir ibare koymak ilginç ve garip tabii. tiyatro festivali'nin sitesini düzenleyen arkadaşların acemiliği sayesinde istanbul'a getirilmek istenip de getirilemeyen yapımlardan birini daha öğrenmiş olduk böylece :)

istanbul tiyatro festivali artık her yıl, ama nasıl!

istanbul tiyatro festivali her yıl olsun diye yıllarca diledikten sonra, ne yazık ki, festivalin her yıl olacağı haberini hevesim ve sevincim kursağımda kalarak dinledim. iki nedenden: 1- takvim değişikliği 2- süre değişikliği.

ister güney ister kuzey avrupa'daki bütün önemli tiyatro festivalleri mayıs-eylül aralığında gerçekleştirilir: avignon, edinburgh, salzburg, wiener festwochen, atina hellenic, barselona grec, lyon ve montpellier dans bienalleri, viyana impulstanz, berlin tanz im august, amsterdam holland ve julidans; hangi birini sayıyım.
festival olarak eğer dünya ligine çıkmak, orada söz sahibi olmak istiyorsanız, siz de böyle yapmalısınız, böyle de yapıyordunuz zaten; neden bu doğrudan çark, anlamış değilim!

mayıs-eylül aralığının pratik gerekçeleri var hiç kuşkusuz: ödenekli kurumlara ait salonların sezon dışı boşluğundan faydalanmak gibi. eminim ekonomik gerekçeleri de vardır; şehirlere sezon dışında ek ekonomik gelir sağlamak gibi. ama olaya sanatsal ve gösteri sanatları dünyası içinden bakarsanız festivallerin bu aylarda gerçekleştirilmesinin önemi daha büyük: bir sonraki sezonun prömiyerlerini yapmak, yaz boyunca çeşitli festivallerde ilk oyunları oynamak, ve yapımları sezona hazır hale getirmek.

tam da bu nedenlerden dolayı istanbul tiyatro festivali de başlangıcından itibaren mayıs ayını mesken tutmuştu. bir alışkanlıktı, ama aynı zamanda, dünya ölçeğinde doğru zamanı yakalamış olmaktı.
şimdi hangi aya gitti: kasım'a. eylül bile değil. hadi eylül olsa, "tiyatro festivali sezon açılışı öncesinde bir şenlik" ya da "sezona hızlı bir giriş" diye bakılabilirdi. halbuki bu haliyle, sezon başlayalı bir ay olacak, şehrin tiyatro hayatı rayına girmeye başlamışken, bir dakika, "festival yapıyoruz". yapıyorsunuz da, o festival ancak sezonun "yediği" bir festival olur, sezona "hakim" bir festival değil! hele de, evet hele de sadece 10 gün sürüyorsa.

işte buradan da ikinci değişikliğe geliyorum.

istanbul tiyatro festivali başladığı günden beridir en az üç haftalık bir süreye yayılırdı; hatta bazı heyecanlı yıllarda bu süre bir aya kadar uzamıştı. herhalde festivali kuran ve geliştirenler bu süreyi kafalarından uydurmamışlardı; bunun da dünya genelinde bir ölçeği, bir normu var.
bakın yukarıda saydığım uluslararası festivallerin sürelerine; hiç biri üç haftadan kısa değil.

şimdi ne oluyor: festival 10 güne iniyor, yani normal süresinin yarısına. 10 günlük festival mi olur!
dünyada örnekleri yok mu, var; çok az, ama var.
o festivallerin uluslararası camiada ne kadar görünürlükleri ve ağırlıkları var; tartışılır.
mesela sibiu festivali 10 günlük. ama nasıl bir 10 gün; sitesine girip bakın, sabah 10:00'dan gece 00:00'e kadar günün her bir saati, kentin açık kapalı her bir mekanı dopdolu bir festival. iksv istanbul'da sibiu'daki gibi bir festival gerçekleştirecekse başımızın üstüne.

19 nisan 2017 tarihli "45. yılında istanbul kültür sanat vakfı'ndan müjde" başlıklı basın açıklamasında; var olan festivalin program ve süresinin ikiye bölündüğü ve böylece festivalin her yıl yapılabilir hale geldiği belirtilmiş.
tam da bu: eğer var olan festivalin program ve süresini ikiye bölüyorsanız, neden her yıl yapıyorsunuz. her yıl yapılacak olması bu açılardan bir kazanç sağlamayacaksa neden her yıl.
dünyada bienal olarak düzenlenen tiyatro-dans festivalleri de var; en ünlülerinden biri venedik. yani illa her yıl festival yapmak gerekmiyor.
kaldı ki iksv, tiyatro festivali yapmadığı yılların güz aylarında özel projeler adı altında birbirinden kaliteli yapımlar getirdi istanbul'a. bu şekilde devam edebilirdi; şimdi festivalin yeni tarihi özel projeleri de içinde eritecek gibi görünüyor.

belli ki tiyatro festivalinin maliyeti iksv yönetimine fazla geliyor. zaten sanki hep üvey evlat gibi davranıldı tiyatro festivali'ne; en azından benim bir seyirci olarak dışardan algım böyle. nereden kaynaklanıyor bu algım derseniz: hiç bir festival iki yılda bir değilken, tiyatro o hale getirildi.
eğer görünürlük, doluluk ve artistik kalite söz konusuysa, bütün bu başlıklarda özellikle son 10 yılda sınıfta kalmaya aday caz festivali neden olduğu gibi durdu bütün bu yıllar boyunca.
caz festivali, ana festivalden ayrıldığından sonraki ilk yılları saymıyorum, özellikle son 10 yılda öyle kendini uluslararası camiada gösterir, ses getirir bir seviyeye çıkabildi mi? içerden nasıl gözüküyor peki caz festivali; seyircisi var mı, kendini çevirebiliyor mu? ama hayır, caz festivaline dokunmak sanki cız. onu da iki yılda bir yapsaydınız ya da indirin bir haftaya, adına da "caz haftası" deyin; neden indirmiyorsunuz; hem daha kompakt olur. temmuz sıcağında kaç gerçek cazsever kalıyor ki istanbul'da; toplasan zaten 600 kişi (bu sayı için sevin okyay'ın yalancısıyım).
tiyatro'nun şimdi başına gelen, film festivali'nin geçen seneden beridir başında; bu konu hakkında yazan çizen, eleştiri getiren, yakınan olmadı; herkes kabullendi. film festivali başından beri sayısız ünlü yönetmenin, oyuncunun ülkemize gelmesini sağlamış, daha da önemlisi burada bir yönetmen ve eleştirmen kuşağını eğitmiş, sinematek gibi çalışmış, ve istanbul'un görünürlüğünü arttırmış en önemli ve popüler etkinliklerden biri. iksv yönetimi onu neden 10 güne indirdi? genç ve dinamik !f bağımsız film festivali 10 günlüktür, sezonluk filmleri sezon başlamadan sunan filmekimi 10 günlüktür; ama istanbul film festivali, nam-ı diğer sinema günleri, oldum olası 16 gündür, bu onun dna'sında var; şehirle ve seyircisiyle kurduğu ilişkide var; nisan'daki film festivali bir filmekimi değil.
iksv'nin festivallerinin karşılaştırmasını bir de şu bağlamda yapabiliriz: müzik festivalinin kalitesine ve programına söyleyecek söz, edecek eleştiri yok; zaten iksv'nin var olma nedeni ve ana gemisi olarak müzik festivali bir tane. ama şu gerçeği de unutmamak lazım: 10 yıl öncesine kadar müzik festivali yurtdışından önemli solist ve orkestraları istanbul'a getiren bir etkinliğin ötesinde bir değer taşımıyordu. ne zamanki açılış konserlerine genç sanatçılar solist yapılmaya, festival buluşmaları adı altında yerli ve yabancı sanatçılar biraraya getirilmeye ve birbirinden ünlü ve önemli çağdaş bestecilere siparişler verilmeye başladı, o zaman festival hem içerde gençlerin ve sanatçıların yetişmesine anlamlı bir katkı sunar oldu hem de uluslararası alanda daha görünür.
45 yıllık müzik festivali için sadece son 10 yıldır geçerli olan bu durum, tiyatro festivali için yıllardır geçerliydi zaten: robert wilson'la (2000), pina bausch'la (2003), terzopoulos'la (1999) yapılan ortak projelerin değeri çok açık değil mi! pina bausch'un "nefes"i hala dünya sahnelerini dolaşıyor, -2018 temmuz'unda tekrar paris'te sahnelenecek mesela- ve afişlerde "iksv tiyatro festivali ortaklığında" diye yazıyor; bundan değerli ne olabilir! ve çok iyi hatırlıyorum, "nefes"e sponsor bulunamamıştı da iksv kendi kaynaklarıyla finanse etmek zorunda kalmıştı projeyi; ama ne kadar isabetli ve uzakgörüşlü bir kararmış; gerçekleşmesini sağlayanlara tekrar tekrar teşekkürler. öte yandan; ostermeier'in, bausch'un ve bir çok başkasının festivaldeki gösterilerinin, tiyatro sanatçılarımızın üretimleri üzerindeki bariz etkisinden bahsetmiyorum bile.
lafı uzatarak demeye çalıştığım: tiyatro ve film festivalleri iksv'nin en önemsediği müzik festivalinden bile yıllar yıllar öncesinden itibaren hem sanatçı yetişmesinde bu ülkeye katkıda bulundular, hem de şehrin yurtdışındaki görünürlüğünü arttırdılar.
iksv yönetimi lütfen bu gözle festivallerini tekrar değerlendirsin; caz festivalinin kime ne katkısı olduğunu tekrar gözden geçirsin. aynı şekilde; nereden, kimin aklından çıkan, ne işe yaradığı belirsiz "tasarım bienali"ni sorgulasın; anlı şanlı, uluslararası ses getiren bir bienal'imiz var zaten, bir de tasarım'a gerek var mı.
iksv yönetimi kendi festivallerinin, yıllar boyunca büyük emekle oluşturduğu kendi değerlerinin yerleşmiş karakterlerini zedelemesin. hadi; maliyetler, küçülme isteği, zamanın "fast food" ruhu, çeperde ülke olmanın verdiği handikaplar gibi sebeplerle bazı kısıtlamalara, değişikliklere gitmek gerekiyor diyelim. peki; o zaman bu değişiklikler diğer festivallere de uygulansın; eşit davranılsın.
iksv yönetimi küçülmek, maliyetleri kısmak istiyorsa doğrudan tasarım bienali'ni kaldırsın, caz'ın süresini yarıya indirsin, müzik festivalini üç hafta yapsın.
ve her şeyden önemlisi: iksv yönetimi tiyatro ve sinema sanatlarının günümüzde dünya üzerinde hala büyük değerinin, ağırlığının ve görsel algıya hitap eden sanatlar olarak daha görünür ve popüler olduklarının farkına varsın!

tekrar tiyatro festivaline yoğunlaşırsam:
festivalin yıllarca lokomotifi yerli yapımlardır. biletleri ilk biten onlardır. 1- çünkü yerli yapımların bilet fiyatları ucuzdur 2- halk kendiyle meşguldür, yabancı kültürlerle çok da ilgili değildir (ikinci saptamam sosyoloji alanına giriyor ve eminim uzun tartışmalara neden olur. bir tek soru sorarak saptamamı savunacağım: istanbul gibi dünya metropolü olduğu iddia edilen bir şehirde kaç farklı yabancı ülke mutfağı tadabileceğiniz lokanta var ve bunların sayısı kaç tane?)

şimdi siz eğer lokomotif görevi gören, seyirciyi heyecanlandırarak motive olmasını sağlayan, hakkında en çok konuşulan ve programda ezici çoğunluğa sahip yerli yapımları yarı yarıya azaltırsanız, festivalin hayat suyunu kesmiş olursunuz. kaç yerli yapım? 10.
10 yerli yapımla festival mi olur! hem de o 10 yerli yapımı festivalin bittiği günün hemen ertesinden itibaren seyretme imkanımız olacak; çünkü sezonun içinde olacağız.

kaç tane yabancı yapım olduğunu yazmak istemiyorum bile: dört.
istanbul'da her yıl gerçekleştirilen diğer sahne sanatları festivalleri; yani kukla festivali, artık yapılmayan ama altı yıl sürmüş olan idans festivali, iki yıldır yapılan dünyada bir köşe festivali, ve geçen yıl ilk defa yapılan atta gençlik ve çocuk oyunları festivali her yıl rahatlıkla en az 3-4 yabancı yapım getirebiliyorsa, yılların iksv'sinin prestijli etkinliği için dört yabancı yapım nedir ki; dişinin kovuğuna bile gitmez!
evet, belki yukarıda adını saydığım festivallerdeki yabancı yapımların her biri prodüksiyon olarak çok yüklü değiller, dolayısıyla getirilmeleri daha kolay, ama inanın her şey prodüksiyon değil! ben bu festivallerin hepsinde birbirinden etkileyici, yaratıcı, düşündürücü yabancı yapımlar izledim. iksv de illa dört "büyük" prodüksiyon getirmek zorunda değil; 2 büyük, 2 orta, 3 de küçük ölçekli prodüksiyon getirse, al sana, senin getirmeyi öngördüğünün iki katı yabancı oyun.

her şey sayılardan ibaret değil tabii ki; nicelik mi nitelik mi dersek, tabii ki nitelik. az ve öz olacaksa da, o zaman hakkıyla olsun. nasıl mı?
hadi her şey kabul: kasım ayı, 10 gün, 10 yerli 4 yabancı yapım. böyle sınırlı bir kapsama sahip bir festival bence ancak "butik" bir festivaldir; yani çok özel, her seferinde tek defalık.
festival eski yıllarda belli tema ve alt temalara göre sunulurdu. programda yaklaşık 25-30 yapım olunca, tema ve alt temalar oluşturmak programı omurgalaştırıyordu; gelişigüzellikten kurtarıyordu. artık 14-15 yapımdan bahsediyorsak; festivali belli tek bir tema altında toplama politikası daha isabetli bir şekilde hayata geçirilebilir.

bu konuyla ilgili küçük bir parantez:
yerli yapımları hala başvuru sistemiyle belirlemek de doğru mu acaba? dünyada başvuruya göre programı belirlenen tiyatro festivali var mı?
zaten topu topu 10 tane yerli yapım.

butik festival'den kastımı biraz açıyım:
festival direktörü istanbul tiyatro sahasına inerek, camiayı sıkı takip ederek, tabir caizse camiaya nüfuz ederek; kimin hangi köşede ne yaptığını ve esas, neler yapabileceğini, nerede kimde nasıl bir potansiyel, kapasite olabileceğinin kokusunu alarak; yeri geldiğinde bazı genç tiyatrocuları ve toplulukları cesaretlendirerek, tabii ki risk de alarak; her sene kendi belirlediği belli bir vizyon, belli bir tema çerçevesinde, kendi seçtiği ve davet ettiği toplulukların, tema çerçevesinde karar verilen oyunlarından oluşan butik bir festival sunabilir istanbul seyircisine. sunmalıdır da. bunun sorumluluğunu da alarak!
bence bazı yapımlar da sadece festivale özgü olmalı ve sadece festival sırasında sahnelenmeli. nasıl müzik festivali "festival buluşmaları" adı altında yerli ve yabancı müzisyenleri tek defalığına istanbul'da buluşturuyorsa, tiyatro festivali de benzer organizasyonlar yapmalı; illa yabancılar ile yerlileri buluşturmaya gerek yok, yerli sanatçılar arasında daha önce yanyana gelmemiş kişileri biraraya getirmek bile bir heyecan yaratır. örneğin avignon'daki "sujets à vif" etkinlikleri gibi..
direktör gerekli görürse, her sene yanına sahadan bir sanatçıyı danışman veya ortak artistik direktör olarak da alabilir; yine, aynı bir dönem avignon'da yapıldığı gibi.
böyle yapıldığı takdirde tiyatro camiası her sene olduğu gibi "ben niye seçilmedim de o seçildi", "hangi kriterlere göre seçiliyor" gibi tartışmalara girememiş olur; girmek isteyen yine girer ama eninde sonunda direktörün artistik bakışıdır hangi yapımları festivale davet ettiğini belirleyen. sanatın kriterleri olur mu! iksv her ne kadar adında vakıf ibaresi de olsa devlet kurumu değil, dolayısıyla kimseye eşit mesafede durmak zorunda değil, durmuyor da zaten, duruyormuş gibi yapıyor.
bu festival ancak böyle kurtulur. iksv eğer bu etkinliğe sadece "eskisini ortadan ikiye kestik birer festival çıkardık" mantığıyla yaklaşırsa yazık olur; festival gelişigüzelleşir.

istanbul festivali'ne ilk defa beş yaşımda annemin elini tutarak gittiğim; ilkokul öğrencisiyken macar ulusal kukla tiyatrosu'nun temmuz sıcağında bomboş akm büyük salondaki muhteşem gösterisini izlediğim -ve hala unutamadığım-; divamız, gururumuz leyla gencer'den aya irini'deki konser arasında kuliste imza aldığım; lise öğrencisiyken bet sesli çevirmenlerin anında çeviri yaptıkları sinema günlerinde sinirlendiğim, istiklal'deki protesto yüzünden 50 dakika geç başlayan günaha son çağrı filmini emek'te, çevirmen bulunamadığı için türkçe çevirisiz çingeneler zamanı'nı gazi'de seyrettiğim; moskova oda tiyatrosu'ndan sahnenin bütünüyle küllerle kaplı olduğu köpek kalbi'ni elimize oyun öncesi tutuşturulan tek sayfalık sinopsisten anladığım kadarıyla izlediğim; üniversite öğrencisiyken akm'nin önünde iki gün üç gece süren bilet kuyruklarında beklediğim; akm'nin büyük sahnesinde pina bausch'tan merce cunningham'a, mark morris'ten efsanevi balet jorge donn'lu bejart'ın bolero'suna, 90 yaşında tekerlekli sandalyede alkışa çıkan martha graham'dan marcel marceau'ya, bahar ayini'ni yorumlayan yüzyılımızın efsanevi şef ve bestecisi pierre boulez'den ravi shankar'a, narciso yepes'e, ultima vez'in blush'ından sasha waltz'in körper'ine; açıkhava sahnesinde festivalin 10. yılında londra festival balesi'yle giselle'de rudolf nureyev'den, 20. yılın programına son dakika dahil olan white oak dance project ile mikhail barişnikov'a, konser öncesi istanbul'da kulaktan kulağa yayılan sakın şarkı aralarında alkışlamayın yoksa konseri bırakır uyarısıyla manos hadjidakis'ten, sağnak yağmur altında chris de burgh konserine, miles davis'ten, keith jarrett'a; rumelihisarı'nda ışık ayarından dolayı çok geç başlayan persefone'den ispanyol els comediants'ın muhteşem balonlarına; aya irini'de çırılçıplak kalan kral lear ian holm'den katia ricciarelli'ye, dünya tatlısı vladimir spivakov'dan, konserin ilk parçasını aya irini'nin içinde hareket ederek icra eden jan garbarek'li hilliard ensemble'a; ses tiyatrosu'nda piyano ile adeta sevişen ute lemper'den akm büyük salonu esir alan hanna schygulla'ya, lütfi kırdar'da kırmızı bir yel gibi esen milva'dan gisela may'e; spor ve sergi sarayı'ndan tavana devasa bezler asılarak dönüştürülen konser mekanında gencecik gidon kremer'den afrikalı diva miriam makeba'ya, yavaş çekim hareket eden yuri temirkanov'dan, ilk defa zubin mehta'yla, ikinci defa kurt masur'la gelen new york filarmoni'ye, michel plasson'dan penderecki'nin bizzat yönettiği kendi başyapıtı leh requiem'ine; kevin spacey'den john malkovich'e, jeanne moreau'ya; jan fabre'den peter brook'a; istinye sırtlarında özel inşa edilen mekanda 15 gün boyunca sahnelenen bartabas'ın at tiyatrosu'dan antrepo'yu büyük bir deneyim mekanına çeviren william forstyhe'a; defalarca istanbul'a konuk olan ostermeier'den terzopoulos'a; topkapı sarayı bab-üs saade kapısı'nın önündeki saraydan kız kaçırma temsillerinden aya irini'de pier luigi pizzi'nin sahnelediği bayezid'e; evet, bunlara ve daha pek çok başkalarına tanık olduğum ve hepsinin anısını hala bedenimde taşıdığım düşünülürse*, 41 yıllık iksv etkinlikleri seyircisi, bu upuzun zaman zarfında sadece ve sadece iki gösteriye davetiyeli girmiş ve başlangıcından beri lale kart üyesi sadık bir "müşteri" olarak eğer bana bir söz hakkı düşüyorsa; benim tiyatro festivaline yapılan bu operasyondan anladığım, festivali küçültmek. ama, aman dikkat edin, küçültiyim derken kaybolmasın!


*son paragrafta saymakla bitiremediğim isim ve anılarla heyecana kapılıp bilinçsizce abarttığım sanılmasın; kasti yaptım. amacım; 45 yıllık iksv tarihinin 41'inde istanbul sahnesinden kimlerin geçtiğini, iksv sayesinde meraklı ve iksv'ye güvenen bir istanbullunun sahnede kimleri kanlı canlı seyretmiş olduğunu, ve istanbullular olarak iksv'ye kimleri borçlu olduğumuzu hatırlatmaktı.

istanbul tiyatro festivali'nin mekansızlık sorunu

 

 open'er rock festivalinde warlikowski'nin "kabaret warszawski" oyunu için hazırlanmış çadır ve gösterim öncesi kuyruğa girmiş genç festival takipçileri

son 10-15 yılda, ama özellikle de atatürk kültür merkezi’nin bir türlü yenilenip açılmak istenmediği son dört yılda, istanbul’a mekansızlıktan dolayı getirilememiş tiyatro ve dans etkinliklerinden başlıbaşına muhteşem bir festival olurdu.

oyunların listesini yapmak isteyen dikmen gürün hoca’nın cumhuriyet’teki yazılarını tarasın..

atina’da hellenic festival’in mekanlarından biri olan, eski bir fabrikadan önce iki sonra üç salonlu bir merkeze dönüştürülmüş peiraios 260’dan artık çoğumuzun haberi var. dikmen hoca da 2010 avrupa kültür başkenti “harcamaları” kapsamında istanbul’a böyle eski endüstri yapısından dönüşme bir sahne sanatları mekanı kazandırmak için çok uğraştı. maalesef idarecilerimiz o kadar geniş görüşlü değil; kısa günün karına bakıyorlar sadece. uluslararası seviyede kültür ve sanata yatırım yapmanın aynı zamanda turizme de faydası olacağının ayırdında değiller daha. neyse…

dünyanın bir çok yerinde eski fabrikalardan, askeri depolardan, kışlalardan dönüştürülmüş kültür-sanat merkezleri var. hatta bazı tiyatro toplulukları bunların içinde barınıyorlar; theatre du soleil, ex machina gibi..

dünyada çok özel bir festival de var ki, sadece eski endüstri yapılarını mekan olarak kullanıyor: ruhr/triennale. ne yapsınlar, adamların elinde antik yunan anfi tiyatrosu veya roma kolezyumu olsaydı, onları kullanırlardı; yok. onlar da ellerinde olanı değerlendiriyorlar; hem de nasıl!

insan bu noktada sayın aydın gün’ü anmadan edemiyor; ege’nin antik anfi tiyatrolarını kapsayan bir festival hayali vardı hocanın..

ruhr/triennali gerçekten de nefeskesici yapılara/mekanlara sahip. ve gösteriler özellikle bu mekanlara hiç müdahele etmeden, “içine yerleştirilerek” sahneleniyor; yani bina içine geçici ikinci bir yapı inşa ediliyor. eskisini, her şeyiyle birlikte görüyorsunuz, yaşıyorsunuz. herhalde “korumacılık” böyle bir şey olsa gerek; yalapşap “–miş gibi” restore etmek, hatta günümüze izi bile kalmamış yapıları rekonstitüe edip, “olmadıkları” yerlere yeniden yerleştirmek değil. neyse…

hadi diyelim yıllarca istanbul’da dönüştürülecek bir fabrika, dönüştürme masraflarını karşılayacak bir devlet kurumu, bu vizyonun çapına vakıf idareciler bulunamadı.

peki neden geçici çadır sistemiyle istanbul tiyatro festivali’nin mekansızlık sorunu bir nebze de olsa giderilmiyor?

düsseldorf festival!'in çadırı kurulurken

 çadırın girişi

anlı şanlı krzyzstof warlikowski ve diğer polonyalı tiyatro toplulukları bir rock festivali kapsamında kurulan devasa çadırlarda en yeni yapımlarının gösterimlerini yapabiliyorlarsa; onlarca tiyatro salonu bulunan düsseldorf’da dünyaca ünlü çağdaş sirk ve dans toplulukları kentin rıhtım kenarındaki meydanına kurulan devasa çadıra sığabiliyorlarsa, istanbul’da da böyle bir çözüme neden gidilmesin?

en azından biraz daha “popüler” olabilecek gösteriler veya sahne tasarımı müsait oyunlar buraya kaydırılabilir (warlikowski “krum” adlı oyunu da atina’daki bahsettiğim mekana girebilmişti; zaten eski fabrika yapısı ile geçici çadır aynı mantığın varyasyonları).

istanbulluların iki yılda bir gerçekleşen bir tiyatro festivali var. bu demek oluyor ki: istanbullu tiyatro izleyicisi ancak iki yılda bir yurtdışında neler oldup bittiğine dair fikir sahibi olabiliyor. dolayısıyla, geçici çadır çözümü yurtdışından davet edilecek topluluk sayısını arttırmada önemli bir rol oynayabilir. 

hızımı alamadım, çadırın yerini de söyliyim:

eylül ayında gerçekleştirilen güney kore kültür expo etkinlikleri kapsamında devasa bir çadırın kurulduğu tahtakale mısır çarşısı yanındaki boş kocaman meydan.

hem bahaneyle halka da inilmiş olunur!..

dikmen gürün hocayı maalesef şahsen tanımıyorum, ama yıllardır takip ettiğim cumhuriyet’teki köşesinden edindiğim izlenim; çok gayret etmiş ve girişimlerde bulunmuş olmasına rağmen istanbul tiyatro festivali’ne kalıcı bir mekan kazandıramamış olması.

şimdi kanımca; dikmen hocanın eski sağ kolu, istanbul tiyatro festivali’nin genç yeni direktörü leman yılmaz’a festivalin çıtasını düşürmemek kadar -ki bundan eminim-, başka bir görev de düşüyor: dikmen hoca’nın gayretini sürdürüp, özelde istanbul tiyatro festivali’ne genelde istanbul tiyatro camiasına yurtdışından toplulukların rahatlıkla misafir edileceği bir mekan kazandırmak.

[örneğin eski festviallerden birine davet edilen ama mekansızlıktan getirilemeyen heiner goebbels’in “stifters dinge”sini istanbul’da izleme imkanımız lojistik açıdan artık mümkün; tabii, hasköy’deki iplik fabrikası hala yerinde duruyorsa, sahibi hala mekanını kültür-sanat etkinliklerine açmaya devam ediyorsa ve yerine toki toplu konut veya alışveriş merkezi yapmaya karar vermediyse!]

müzik festivali 40: bilanço

istanbul müzik festivali kırkıncı yılına yakışır bir programa sahipti. giya kancheli ve fazıl say gibi dünya çapında iki önemli sanatçıya sipariş edilmiş iki muhteşem dünya prömiyeri; anne-sophie mutter, renaud capuçon, daniel müller-schott, -her ne kadar kendisinden pek haz etmesem de- helene grimaud gibi, klasik müziğin yıldızı olduğu kadar ustası olan isimler; beethoven’ın koral senfonisiyle yapılan görkemli açılış; kalburüstü yabancı bir orkestra (deutsches symphonie orchester berlin) ve derviş gibi şef sir roger norrington; festivalin yükünü başarıyla taşıyarak rüştünü çoktan ispat etmiş borusan istanbul filarmoni orkestrası; festivalin her sene bir kallavi neoklasik bale topluluğu getirme geleneğini hatırlatan zürih balesi’nin spoerli-bach koreografileri; ve diğerleri…
kadı kızında da olduğu gibi, 40. festivalin 1-2 eksiği de yol değildi; şöyle anlı şanlı bir şancı mesela. hele de geçen sene petibon, önceki sene villazon bizleri ekmişken, ikisinden birine 40. yıl baskısı yapılamaz mıydı. yabancı bir opera da fena olmazdı hani; konser yorumuna bile razı olurduk…

programın bence en takdire şayan tarafı; bu sene festivalin gençlere verdiği önemdi; hem genç seyirciye hem de genç sanatçılara.
genç seyirciye; çünkü bu sene öğrenci biletlerinin sayısı arttırılmıştı; hatta o kadar ki eylül’deki berlin filarmoni konserinde haliç kongre merkezinin balkon 1. sırası sadece öğrenci biletlerine ayrılmış. umarım istanbullu öğrenciler kendilerine tanınan bu fırsatlardan yararlanıyorlardır; yeterince ilgi olmazsa verildiği gibi geri alınabilir bu ayrıcalıklar.
genç sanatçılarımıza gelince; geçen ağustostaki simon bolivar rüzgarıyla olsa gerek, bu yıl üç anlamlı etkinlik vardı festivalde: “festival genç solistini sunar”, “açık konservatuar” ve “genç ustalar ve kahramanları”. konserlerin süreyya operası ve cemal reşit rey konser salonu sahnelerinde olması gençlere verilen değeri göstermesi açısından da önemliydi. aynı zamanda eğitimci olan, festivalin direktörü yeşim gürer oymak’ı ve ekibini canı gönülden kutlamak lazım…

bu anlamda bir güzel haber de iksv’nin 40. yaşını kutladığı etkinliklerden birinde bülent eczacıbaşı tarafından verildi; iksv, kuruma ve türkiye’deki klasik müzik-opera dünyasına büyük emeği geçmiş sayın aygın gün’ün anısına her yıl 30 yaş altı bir şancıya 15.000 tl’lik bir burs verme kararı almış.

...

işte 40. yıl müzik festivali listem:
.anne-sophie mutter – michael francis – viyana-berlin oda orkestrası, lütfi kırdar kongre ve sergi sarayı, ***** (01hzr)
.fazıl say – carolina eyck – bülent evcil – çağatay akyol – gürer aykal – borusan istanbul filarmoni orkestrası, haliç kongre merkezi, ***** (23hzr)
.gidon kremer – giedre dirvanauskaite – mamuka gaganidze – andres murtonen – varşova filarmonik korosu – borusan istanbul filarmoni orkestrası, aya irini, ***** (11hzr)
.“...und mied den wind” zürih balesi (koreografi: heinz spoerli), aya irini, **** (04hzr)
.renaud capuçon – daniel müller-schott – anika vavic, aya irini, ***.5 (18hzr)
.çellistanbul & pervin çakar – xavier phillips, aya irini, ***.5 (13hzr)
.“in den winden im nichts” zürih balesi (koreografi: heinz spoerli), aya irini, ***.5 (05hzr)
.amstel quartet, st.antuan kilisesi, ***.5 (07hzr)
.ece bozkurt – cem esen – ıraz yıldız – muhiddin dürrüoğlu – gülsin onay – hüseyin sermet, cemal reşit rey konser salonu, ***.5 (19hzr)
.hüseyin sermet – sir roger norrington – deutsches symphonie orchester berlin, lütfi kırdar kongre ve sergi sarayı, ***.5 (16hzr)
.l’arpeggiata / christina pluhar – lucilla galeazzi – vincenzo capezzuto, aya irini, *** (06hzr)
.say i am you-mevlana : lucas vis – tessa joosse – vocaalLAB – hezarfen ensemble, aya irini, *** (24hzr)
.ana moura, aya irini **.5 (26hzr)


ayrıca; benim için festivalin unutulmaz dakikaları:
.viyola, orkestra ve koro için styx (kancheli) - gidon kremer, andres mustonen, varşova filarmoni korosu, borusan istanbul filarmoni orkestrası
.allegro con brio (beethoven, 3. piyano konçertosu) – fazıl say, gürer aykal, borusan filarmoni orkestrası
.mezopotamya senfonisi (say) - fazıl say, bülent evcil, çağatay akyol, carolina eyck, gürer aykal, borusan filarmoni orkestrası
.allegro (mozart, 3. keman konçertosu) – anne-sophie mutter, viyana-berlin oda orkestrası
.clair de lune (debussy) – ıraz yıldız
.piyanolu üçlü (şostakoviç) - renaud capuçon, daniel müller-schott, anika vavic
.sol el için piyano konçertosu (ravel) – hüseyin sermet, sir roger norrington, deutsches symphonie orchester berlin
.fado loucura – ana moura
.oblivion (piazzolla) – çellistanbul, xavier phillips
.poco allegretto (brahms, 3. senfoni) – amstel quartet
.çello süiti no.1 (bach) – zürih balesi, koreografi: heinz spoerli

keşke...

iksv’nin ünlü katalan topluluk la fura dels baus’a hazırlattığı 40. yaş kutlaması “istanbul istanbul” gösterisinin iki akşamına da bilet almıştım. çünkü, reklamlarında söylendiği üzere, la fura dels baus’un dünyanın en çarpıcı gösteri topluluklarından biri olduğunu düşünüyordum.
1998’de tiyatro festivali’ne konuk olduklarında “f@ust 3.0”ı hayranlıkla izlemiştim. 2010’da istanbul’la birlikte avrupa kültür başkentlerinden ruhr’un duisburg kentindeki açık hava gösterisi “rheingold”un hazırlık aşamasını belgeleyen ve gösterinin tamamını içeren filmi geçen sene arte’de hayranlık ve gıpta ile izlemiştim. zaman zaman mezzo kanalında topluluğun beyinleri carlus padrissa ile alex ollé’nin sahneye koydukları operalara da (örneğin “mahagonny kentinin yükşelişi ve düşüşü” veya “la damnation de faust”) denk gelmiş, büyülenmiştim.
eh böyle bir topluluk istanbul’la ilgili bir prodüksiyon yapıyorsa, mutlaka iki kere izlemeyi hak edecek kadar iyi olacaktır diye düşünmekde haksız olmamalıydım.

...

dün akşam camialtı tersanesine gidip, gösterinin başlamasını beklerken etrafıma şöyle bir göz atınca gördüm ki, 2010 “rheingold”daki alet, edevat, obje ve sistemlerin aynısı buraya getirilmiş. gösteriyi sonuna kadar seyrettikten sonra ise “aydım”.
anlaşılan sanata değil de ticarete kafası müthiş çalışan la fura dels baus’un kurucuları 5-6 adet alet tasarlamışlar, kim isterse gidip, farklı kombinasyonlarla 60 dakikalık bir gösteri hazırlayıp işin içinden çıkıyor, paralarını alıyorlar.

sanat bunun neresinde? sanat bu kadar kolay üretilir ve tüketilir mi oldu!

şimdi geri dönüp tekrar bakınca; “rheingold” yine belli bir kaliteyi tutturan bir işmiş; orada parçalar birbirleriyle anlamlı bir bütün oluşturmuşlar; gerek müzik gerek objeler gerekse de parçaları birbirine bağlayan hikaye sırıtmıyor.
"istanbul istanbul” ise; güneydoğumuzdan bir ağıt, iki karadeniz şarkısı (bari bir de zeybek havası olsaymış), en turistiğinden güvercinli, tramvaylı, istiklalli istanbul görselleri, türkiye’nin en güzel ve vurgusu en mükemmel seslerinden tilbe saran’ın okuduğu “istanbul’u dinliyorum” şiirinin insanı soğutacak kadar tekrarlanan hep aynı dizeleri, “war horse”dan apartılmış at, bir arkadaşın “köy düğününden hallice” diye tanımladığı atmosfer, birbirleriyle bağlanmayan müzikler (carmina burana yerine fazıl say nazım oratoryosu çaldı diye seviniyor insan!)

iksv reklamlarında “dünya prömiyeri” olarak tanımlanınca, haklı olarak gazetecinin biri sormuş basın toplantısında; “bu gösteriyi başka ülkelere götürecek misiniz” diye. ollé ile padrissa “burası için tasarladığımız laleleri ilerde başka gösterilerimizde kullanacağız” diye cevaplamışlar.
beş yapraklı laleler; içlerinde ikişer kişi, her biri ikişer yaprağı kapayıp açıyor, bu sırada beşinci yaprak hep açık kalıyor; bir obje bu kadar mı tasarım özürlü olur!

…

bienali ve üç beste siparişini (2010’da paert’e, 2012’de kancheli ve say’a) bir kenara koyarsak; iksv’nin 40 yılda uluslararası anlamda attığı tek akıllı adım pina bausch’un “nefes”ine ortak olmak oldu. 2003’de ortaya çıkan “nefes” o yıldan beri paris, new york, londra, atina dünyayı dolaştı; her gittiği yerde program broşüründe “istanbul kültür ve sanat vakfı ve istanbul tiyatro festivali ortaklığıyla” ibaresi okundu. onun da ötesinde “istanbul hakkında” bir gösteri 10 yıldır dünyayı dolaşmakta ve tanztheater wuppertal var olduğu sürece de dolaşacak; şehrimizden esinlenmiş dünyaca ünlü bir sanatçı dünya üzerinde bir sürü izleyiciye istanbul’u anlatmaya devam edecek. iksv’nin 40. yılında yapması gereken işte böyle bir ortaklıktı aslında.

tiyatro festivalinin 15.’sinde finanse edilen zingaro at tiyatrosu o gösteriyi kaç yıl oynadı, olsa olsa 2-3 yıl; amos gitai-jeanne moreau projesi bir yaz üç festival gezdi bir de paris’te sahnelendi.
örneğin sidi larbi cherkaoui’nin bir projesine ortak olmak güzel, ancak o da bir yapıtını en fazla 3-4 yıl oynadıktan sonra rafa kaldırıyor. dolayısıyla eğer bir projeye ortak olunacaksa repertuar tiyatrosu mantığında çalışan topluluklardan birine, ilk aklıma gelenler örneğin sacha waltz, anne teresa de keersmaeker, marie chouinard, angelin preljocaj, tr warsawa veya benim bilmediğim ama eminim dikmen gürün hocanın çok daha iyi bilerek belirleyeceği bir sanatçıya teklif götürülüp; onlara gerekirse istanbul’da konaklama ve çalışma imkanı ve mali destek sağlanarak ya istanbul’la ilgili ya da bir şekilde istanbul’a veya türkiye’ye bağlanan, ya da ne biliyim “40” kavramından yola çıkan bir yapıt üretmeleri sağlanmalıydı.
itirazları duyar gibiyim. “ama pina bausch gibi kentler üzerine çalışan yok ki”. iyi de, siz yeterince kararlı ve istekli olursanız, hele de iddia ettiğiniz gibi bir ülkenin kültür ve sanat alanında söz sahibi, deneyimli 40 yıllık bir kurumuysanız, gözünüze kestirdiğiniz bir topluluğu/sanatçıyı ikna etmemeniz için hiç bir engel olamaz ki, eninde sonunda amacınıza ulaşırsınız. yeter ki isteyin.

...

hayal bu ya; iki-üç yıl öncesinden ariane mnouchkine’le bağlantı kurulup ikna edilerek ona bilge karasu’nun “göçmüş kediler bahçesi” verilseydi ve théâtre du soleil’in iksv’nin 40.yılına yetiştireceği yeni projesinin böyle bir uyarlama olması sağlansaydı fena mı olurdu. yapıt çıktıktan sonra, iksv kolunu bile kıpırdatmak zorunda kalmadan, mnouchkine ve théâtre du soleil nasıl olsa; pina bausch gibi, kendi tanınmışlığı ve dünya üzerinde onlara gösterilen talep sayesinde; bu yapıtı sayısız turneye götürecek ve bu sayede istanbul’un, iksv’nin veya türkiye topraklarına dair bir şeyin tanıtımı bütün doğallıyla yapılmış olurdu.

yine duyar gibiyim; théâtre du soleil’i yıllardır getirmek istedik ama bir türlü istanbul’da mekan bulamadık. iksv’nin yıllardır getiremediği théâtre du soleil bu zaman zarfında üç kere atina’ya nasıl gitti! hem de sonuncusu geçen yıl olmak üzere; yunanistan krizle boğuşurken. atina’da da théâtre du soleil’in girebileceği boyutlarda bir mekan yok. ne yaptılar; şehrin dışında bir hangar kiralayıp, otobüslerle ulaşımı sağladılar.

iksv bu sefer de “yeterli seviyede sponsor ve yerel yönetim-devlet desteğinden yoksunuz diyecektir”. 2003’de “nefes”in finansmanı bile zar zor denk getirilebilmişken hele...
iyi de, sormazlar mı o zaman adama; sen ki 40 yıldır bu şehrin kültür-sanat faaliyetlerinde -neredeyse tekel olacak kadar- söz sahibi, saygın, donanımlı, dünyaca tanınan bir kurumsun, bunca yılda sağlam, yerleşik bir kültür vizyonu oluşturamadın mı, partiler-üstü bir yapılanmayla yerel yönetimden kesintisiz destek alma konusunda bir politika/oluşum yaratamadın mı!

…

şimdi elimizde ne var? kendimiz çaldık kendimiz oynadık. ha, arada, la fura dels baus para kazandı.
bu gösteriyi dünya üzerinde kaç sanatsever takip etti; “la fura dels baus istanbul üzerine özel bir proje hazırlıyormuş, gidip istanbul’da seyredelim” deyip şehrimize gelen oldu mu!
iş artık böyle yürüyorsa, yani sanat ticarete dökülmüşse, bari siz de oyunu kurallarına göre oynasaydınız; la fura dels baus’a öyle bir gösteri hazırlatsaydınız ki, dünyanın dört bir köşesinden millet merak edip gelseydi; 40. yaş bahane, şehre, ülkeye katkı, gelir sağlanmış olsaydı!