bu öğleden sonra atina-onassis stegi'de: relic

28 KASIM

1901 gustav mahler maxvorstadt, münih, almanya'daki kaim-saal konser salonunda 4. senfonisi'nin dünya prömiyerini yönetmiş

1909 sergey rahmaninov'un 3 no'lu piyano konçertosu'nun dünya prömiyeri, bestecinin solistliğinde walter damrosch yönetimindeki new york senfoni orkestrasıyla gerçekleştirilmiş 

1919 hans poelzig'in berlin'deki kapalı market yapısından dönüştürdüğü großes schauspielhaus, karl gustav vollmoeller tarafından uyarlanan aeschylus'un oresteia oyununun gösterimiyle açılmış

1938 dimitri şostakoviç'in 2 no.'lu caz orkestrası için süiti'nin dünya prömiyeri moskova'da gerçekleştirilmiş

1992 cemal reşit rey konser salonu'ndaki alexis weissenberg konserine gittim

2004 jay jay johanson'u ilk defa canlı dinledim; konser yeni melek'teydi

2004 emin igüs'ü ilk defa canlı dinledim; konser oyun atölyesi'ndeydi 

 2013 jan klata'nın yönettiği hamlet'i schauspielhaus bochum'da seyrettim 

 2018 cyrstal pite'ın the statement adlı hayranlık uyandırıcı yapıtını ilk defa canlı seyrettim; istanbul'da zorlu performans sanatları merkezi büyük salon'da ndt 1'in gösterisinde sol leon & paul lightfoot ve marco goecke'nin de koreografileri sahnelendi

2019 atina onassis stegi'de euripides laskaridis'in elenit adlı gösterinin dünya prömiyerini seyrettim

 

euripides laskaridis'in yeni cevahiri: lapis lazuli

beklerken 

(onassis stegi, atina, 21 nisan 2024, © mehmet kerem özel)

2019 Kasım’ında Euripides Laskaridis’in Elenit adlı gösterisinin dünya prömiyerini tesadüf eseri seyretmiştim; Dimitris Papaioannou’nun The Great Tamer turnesinin son gösterimleri için Atina’daydım, bir akşamım boştu, Onassis Stegi’deki Elenit’e bir şans verdim, pişman olmadım. Elenit’ten keyif aldım, güldüm eğlendim, özellikle Laskaridis’in bizzat canlandırdığı Marie Antoinette ile Madonna karşımı grotesk ve gülünç karaktere hayran kaldım. O zaman buraya gösteri ile ilgili bir izlenim yazısı yazmıştım.

Laskaridis 2022 Kasım’ında Elenit’in sonuncusu olduğu üçlemesinin ikinci halkası Titanlar ile İstanbul Tiyatro Festivali’ne konuk oldu. Kendisinin buluşma teklifi ile, İstanbul’a vardığı yağmurlu akşamda, ayağının tozuyla Mecidiyeköy’den metroyla Tepebaşı’na yolu eliyle koymuş gibi bularak geldiği Fıccın’da Ayşe Draz ve arkadaşım Emre ile birlikte yemek yedik ve tanışmış olduk. 

İki kişilik Titanlar’ı, on kişi kadrolu Elenit’ten sade ama yoğun ve etkili buldum, ve üçlemenin ilk ve genel olarak en çok beğenilen halkası, Laskaridis’in tek başın sahnede olduğu Relic’in peşine düştüm. Laskaridis ara ara bana nereye turne yapacağının haberini verdi, ama 2022-23 sezonunda kendime Relic’i ne Madrid’de ne de Paris’te seyretme şansı yaratabildim.

2023 yazında Avignon’da Boulbon taş madenindeki tribünlerde Ayşe Draz ile oturmuş Philippe Quesne’nin Le jardin des délices gösterisinin başlamasını beklerken, elinde bileti koltuğunu arayan Laskaridis’i gördük, sarıldık; Onassis Stegi’nin organizasyonuyla genç Yunan sanatçılarla birlikte bir haftalığına Festival’e gelmiş. İlerleyen akşamlardan birinde, festival barı Mahabharata’da, aralarında bulunduğu Yunan ekipten bir süreliğine ayrılıp bizim, Türkiyeli ekibin, Ayşe ile birlikte oraya dört günlüğüne oyun seyretmeye geldiğimiz Özlem Hemiş ve Aylin Alıveren’in yanına geldi, sohbet ettik; 2024’ün Bahar’ında yeni işinin prömiyerinde Atina’da buluşmak dileğiyle sözleşip ayrıldık.

2024’ün Nisan ayının sonlarında, Papaioannou’nun son yapıtı INK’in 1.5 yıllık dünya turnesi ardındanki son Atina gösterimleri ile Laskaridis’in yeni yapıtı Lapis Lazuli’nin prömiyer gösterimleri, 2019 Kasım’ında olduğu gibi yine çakıştı ve biz Avignon ekibi, bir eksikle (Ayşe Draz’sız), ama yanımıza bu sefer arkadaşım Emre'yi, koreograf/dans sanatçısı Gizem Bilgen’i ve tiyatro yazarı/yönetmeni/oyuncusu Murat Mahmutyazıcıoğlu’nu katarak, 23 Nisan tatilini fırsat bilip Atina yollarına düştük. 

Laskaridis Lapis Lazuli ile, Titanlar ve Elenit’ten daha çılgın, daha serbest, kendisinin esinlenmeleri gibi seyirciye çağrıştırdıkları da bol olan bir gösteri yaratmış. 

Gösteri sonrasında Laskaridis’i bizzat tebrik etmek için çıkmasını beklediğimizden dolayı, oldukça geç bir saatte de olsa oturduğumuz Koukaki semtinin barlarından birinde, müthiş yüksek enerjili ve keyifli garson kızın getirdiği biralar ve margaritalar eşliğinde kendi aramızda Lapis Lazuli’yi konuşurken; siyah-beyaz sessiz sinema estetiğinden 70’lerin Cüneyt Arkın filmlerine (ki o filmler gibi büyük ihtimalle benzerlerinin çekildiği Yunan filmlerinin de etkilendiği B-tipi sinema örneklerine), Japon ve Çin geleneksel tiyatrolarından Robert Wilson’a, Balkan motiflerinden cinsel birleşme, doğum ve düğün geleneklerine, çizgi roman estetiğinden bilim-kurguya, bir çok şeyi dillendirdik. 

Lapis Lazuli, -Aylin’in deyişiyle- birçok yerden/alandan aldığı ilhamları harmanlayan haliyle tam da bir queer art örneğiydi. Gösterinin biçim ve içerik açısından oldukça, hatta fazlaca kalabalık olduğunda, bazı sahnelerin gereksiz yere uzatıldığı için sarktığında nasıl hemfikirsek, Laskaridis’in zanaatkarane biçimde malzeme kullanma, hele de -Özlem’in vurguladığı gibi- ucuz malzemeden harikalar yaratma konusunda müthiş becerikli olduğu konusunda da hemfikirdik.

alkışlarken

(onassis stegi, atina, 21 nisan 2024, © mehmet kerem özel)

Seyrettiğimiz akşamki Yunan seyirci gösteride müthiş eğlendi, güldü; arkadaşlarımı bilmiyorum, yan yana oturamamıştık, ama ben de genel olarak gösterinin, Laskaridis’in bütün yapıtlarına sinen absürdlük ve gülünçlüğün bu sefer tavan yaptığı halinden büyük keyif aldım, eğlendim, hatta bazı sahnelerde katılarak güldüm. Laskaridis yine yapmıştı yapacağını; yüzyıllara mal olmuş tipleri almış, onlarla oynamış, onları altüst etmişti; belki bu sefer Titanlar ve Elenit’te olduğu gibi özgün figürler/karakterler/protagonistler değildi yarattıkları, ama örneğin kurt adam tipinden tam da ona has bir karakter yaratmıştı; içgüdülerine teslim olan ama bir yandan da garip bir naiflik barındıran, sevimli, dertli, kızamadığınız, korkamadığınız, psikolog koltuğuna uzanmış halinde onda kendinizi görüp eğlendiğimiz. 

Kurt adama karşılık saf kız tipinden ise tırsmamız içten bile değildi, çünkü Laskaridis ondaki tehlike barındıran tarafı ortaya çıkarmış, tabii ki mizah katmayı ihmal etmeden. Bizim seyrettiğimiz akşam saf kızı canlandıran dans sanatçısı Maria Bregianni'nin, -Gizem'in deyişiyle- hem etkileyici beden plastiğiyle hem de mimik ve ses virtüözlüğüyle sergilediği dört dörtlük performansı da bu figürün başarısında önemli rol oynuyordu hiç kuşkusuz.

ayrılırken

(onassis stegi, atina, 21 nisan 2024, © mehmet kerem özel)

Lapis Lazuli, 4-20 Nisan arasında, neredeyse kapalı gişe olan Atina gösterimlerine 26-27 Nisan’lara konulan iki ekin hemen ardından; Mayıs ayının ortasından itibaren Madrid ve Filibe’ye, yaz festivallerinden Amsterdam Julidans ve Barselona Grec’e ve sonbaharda Paris, Torino, Reggio Emilia, Liège, Charleroi, Floransa ve Espoo-Finlandiya’ya uğrayacak dünya turnesinin ilk etabına başlayacak. Yolu açık, bazen ince bazen kaba mizahına vakıf olacak seyircileri bol olsun!

şeytan tüylü bir yapıt: euripides laskaridis'ten "elenit"

2019 yılı bitmeden gösteri sanatları alanında yeni bir isim tanıdım: euripides laskaridis.
bildiğim sevdiğim sanatçıların seyretmediğim eski-yeni işlerini takip etmekten ne kadar keyif alıyorsam, hiç tanımadığım sanatçıları keşfetmeyi de o kadar çok seviyorum. ama tabii, bu umut ve beklentiyle gittiğim işlerin çok azı beni etkiliyor. bu yıl gittiğim festivallerde bir sürü, daha önce işini seyretmemiş olduğum sanatçının işini seyrettim, ama gönlüme hitap eden, takibe alma isteği uyandıran yeni bir isime rastlamamıştım, taa ki son atina seyahatime kadar.

kasım sonu-aralık başında dimitris papaioannou'nun "the great tamer" (büyük terbiyeci) adlı efsane işinin son gösterimlerini seyretmek için atina'ya gittiğimde, bir akşamım boştu ve papaioannou’nun eski performansçısı laskaridis'in yeni yapıtı "elenit"in dünya prömiyeri vardı. papaioannou'yla yaptığım söyleşide "the great tamer"ın son gösterimlerini "cenaze" olarak tanımlamasından güç alarak; bu seyahatimde bir yapıtın ölümüne diğerininkinin doğumuna tanık olduğumu söyleyebilirim. ikisini arka arkaya seyredince; “the great tamer”ın son nefesini verdiği gösterimde, yapıtın son sahnesinde performansçının yukarı doğru üfleyerek havada tutmaya çalıştığı sarı renkli ince metal kağıt ile; ilk nefesini almaya başlayan “elenit”in ilk sahnesinde karanlığı şimşek misali çakan ışıklarla ve sessizliği sert ve ani gürültülerle bölen beyaz renkli ince oluklu metal kağıt arasındaki paralelliği fark etmemek imkansızdı. "the great tamer" 18 yaşından beri üreten 55 yaşında bir ustanın damıtılmış olgunluk dönemi yapıtıyken, "elenit" genç bir sanatçının acemilik dönemine ait, çapakları olduğu halde tuhaf bir çekiciliğe sahip, dinamik ve deli dolu bir işi.

"elenit"te; kısıtlı imkanlar sahip yapılı çevrenin vazgeçilmez çatı örtüsü ve bazen de duvar malzemesi dalgalı/oluklu levha ondülinin kah parıltılı metalden küçük ve ince bir kağıt inceliğinde havada uçuştuğu, kah aynı metalden bu sefer büyük parçalarla mekan kurduğu, kah şeffaf sarı plastik malzeme haliyle yivli antik yunan kolonlarına dönüştüğü ve altı çöp dolu devasa rüzgar pervanesi ile samotrake nike’sinin imlediği bir yunan peyzajında las meninas'ın prensesi ile jurassic park'ın tyrannosaurus rex'i, kafka’nın memurları ile oz büyücüsü’nün dorothy’si, club culture ile burlesk, kafkaesk ile grotesk buluşuyor.
velazquez'in "las meninas" tablosundaki prenses, boticelli'nin venüs'ü, marie antoinette ve madonna kırması aristokrat kılıklı bir protagonisti bizzat laskaridis canlandırıyor. protez burnuyla, normal bir insandan daha uzun boyuyla ve hacimli bedeniyle oransız ve çirkin, adeta hilkat garibesi, grotesk bir yaratık bu. ama mimikleri, ifadeleri, bakışları, duruşu ve hareketleriyle müthiş komik ve sevimli bir figür bu. cibriş (anlamsız kelimelerden oluşan bir dil) konuşuyor, araya sıkışan ingilizce ve yunanca laflar anlaşılıyor.
ilk sahnede; zifiri karanlıkta çakan şimşeklerle anlık aydınlanan küçük metal ondülin'le uzayda bir gezegene, muhtemelen dünya'ya ışınlanmamızdan sonra, karşımıza ilk bu yaratık çıkıyor. sonra sahneye; bir örnek kafa maskeleri, kimliksiz, itaatkar ve karanlık halleriyle kafka'nın memurlarını andıran bir aile çıkıyor, bir dinazor çıkıyor, ilk yaratık ile dinazor ses yarışması yapıyorlar, bir anda sahne kesilip club müziği çalmaya başlıyor, arianne mnouchkine'nin kôken'lerine benzer, sahne değişimlerini veya ilüzyonlarını gerçekleştiren koyu renk kıyafetli performansçılar var sahnede ama bunlar uzun fare kuyruklular, arkada üst kotta canlı müzik yapan bir dj bir anda pat diye müziği kesip kaykayına atlayıp sahnedeki olaya dahil oluyor, oz büyücüsü’nün dorothy’si ile walt disney'in pamuk prenses'ini andıran bir kız her seferinde büyük plastik balya gördüğünde bir anda bedeninin üst kısmıyla balyanın üzerine düşerek bayılıyor, bir ara arkada kafkaesk aile ele ele tutuşup pagan veya halk dansına benzer bir koreografiyle çemberde dans ediyorlar, çoğu tasvirlerde meryem ana'nın başının etrafındaki yıldızlardan hare halka bu sefer ampüllerden iki farklı boyutta halkalarla protagonisti çevreliyor. sahnede gerçekleşenler böyle arka arkaya sıralandığında anlamsız, çıfıt çarşısı gibi ve kaotik bir toplam ortaya çıkıyor gibi duruyor, ama ilginç bir şekilde öyle değil; seyrederken kaybolmadım, sıkılmadım, ve yoğun efekt, ışık ve müzik kullanımına rağmen, nedense hiç biri fazla gelmedi. laskaridis tuhaf bir beceriyle, kazanına attığı bu her türlü malzemeden, bir simyacı gibi altın üretmeyi başarmış.

laskaridis tiyatro okumuş (atina'da oyunculuk, new york'ta yönetmenlik), papaioannou'nun eski işlerinden bazılarında performansçı olmuş ("2" ve "nowhere"de), robert wilson ile çalışmış, pina bausch vakfı tarafından 2016'da ilk defa verilmeye başlanan bursu alan üç kişiden biri, bu vesileyle yeni zelanda'nın gösteri sanatları dünyasına hediye ettiği usta lemi ponifasio ile üç ay geçirmiş, ve tam on yıl önce kendi topluluğunu kurarak kendi yapıtlarını sahnelemeye başlamış.
laskaridis'in, 28 kasım 2019 akşamı onassis stegi'de dünya prömiyeri gerçekleşen "elenit" adlı yapıtı bir üçlemenin son parçası. önceki parçalar; solo "relic" (2015) ve duo "titans"ı (2017) seyretmediğim için üçlemenin bütününe dair bir fikrim yok, ama laskaridis "elenit"i le birlikte üçlemeyi bitirdiği için 2020'den itibaren üç yapıtı birden turneye çıkaracakmış. umarım bir yerde yakalayabilirim, çünkü "elenit"ten pek keyif aldım.