23 KASIM

1834 hector berlioz'un orkestra ve viyola için senfonik eseri harold italya'da'nın dünya prömiyeri paris'te gerçekleştirilmiş

1839 hector berlioz'un dramatik senfonisi romeo ve juliet'in dünya prömiyeri paris'te gerçekleştirilmiş 

2014 ekip tiyatrosu yapımı olarak cem uslu'nun yönettiği pedro calderon de la barca'nın iki kapılı ev adlı oyununu d 22'de seyrettim

2017 bu ve ertesi akşam wajdi mouawad'ın kendi yazıp, yönetip oynadığı seuls adlı yapıtını seyrettim

07 KASIM

1912 deutsche opernhaus (şimdiki deutsche oper berlin) berlin'in charlottenburg semtinde beethoven'ın fidelio eseriyle açılmış

1929 new york'ta modern sanat müzesi new york'ta kapılarını halka açmış

1932 buck rogers 25. yüzyılda abd'de ilk kez radyoda yayınlanmış

1934 sergey rachmaninov'un paganini'nin bir teması üzerine rapsodi adlı yapıtının dünya prömiyeri, bestecinin kendisi piyanoda ve leopold stokowski yönetimindeki philadelphia orkestrası eşliğinde baltimore'da gerçekleştirilmiş

2010 alize zandwijk'in yönettiği, wajdi mouawad'ın branden (yangınlar) oyununu ro theater yapımı olarak, beşte biri dolu cemal reşit rey konser salonu'nda hayranlıkla ve etkileyiciliğinden tüylerim diken diken olarak seyrettim; böylece ilk defa wajdi mouawad'ın adını duymuş oldum

2013 bu ve bir sonraki akşam pina bausch'un wiesenland adlı yapıtını wuppertal'de barmen operası'nda 3. ve 4. kez seyrettim

2015 romaeurope festivali kapsamında önce teatro india'da jam martens'in ode to the attempt, sonra teatro vittoria'da emma dante'nin io, polifemo e nessuno. intervista impossibile gösterilerini seyrettim

ikiyüzlülüğün şeffaflığı: robert lepage'dan "quills"

bir oyun metnini veya konusunu okursunuz; yazarın betimlediklerinin sahnede nasıl gerçekleştirilebileceğini merak edersiniz, zihninizde kurmaya çalışırsınız, hatta bazen “yok artık sahnede herhalde bu kadarını da yapamazlar” diye düşünürsünüz. sonra, oyunun sahnelendiği bir yapımı izlersiniz ve haklı çıkıp hayal kırıklığına uğrarsınız. metinde yazanlar veya sizin hayalinizde canlandırdıklarınız sahnede yarım yamalak gerçekleştirilmiştir.
böyle ilk hayal kırıklığımı 1980’lerin ortasında istanbul devlet operası’ndan “sihirli flüt”ü ilk defa seyrettiğim zaman yaşamıştım. 14-15 yaşlarındaydım. akm’de herhangi bir operayı seyretmeden önce evde, dedemin, gençliğinde anneme hediye ettiği faruk yener’in “100 opera” kitabından o akşam seyredeceğimiz opera hakkında bilgi edinmeyi adet edinmiştim. “sihirli flüt” maddesinde okuduklarım beni çok heyecanlandırmıştı: “vay be, demek ki bu akşam akm’nin sahnesinde ejderhaların ağızlarından ateş fışkıracak, insanlar havada uçacak, görkemli mısır tapınakları olacak” diye içimden geçirdiğimi çok net hatırlıyorum, ardından yaşadığım hayal kırıklığını da. tabii ki o akşam akm’nin büyük sahnesinde bunların hiçbiri gerçekleşmedi; bıraktım ejderhaları, havada uçan habercileri, dekor niyetine bile sahnede neredeyse hiç bir şey yoktu, sadece bir kaç basamak ve inen kalkan ince tül perdeler! zamanla beklentilerimi törpülemeyi öğrendim, hele de türkiye’de bir yapım izleyeceksem.
şubat başında paris’e gitmeden önce, fransızca oynandığı için anlamayacağımdan doug wright’ın “quills” adlı oyununun ingilizce metnini edindim ve okudum. metne göre; oyunun yarısına doğru, bütünüyle çırılçıplak kalacak ve öyle oynamaya devam edecek bir protagonisti, çarmıh üzerinde çırılçıplak sevişileceğini ve vücuttan kopartılmış parçaların kendi başlarına hareket edeceklerini sahnede birebir göreceğimden pek umudum yoktu, yapımın altında ne kadar robert lepage imzası da olsa. yanılmışım; lepage, sanata ve tiyatroya olan inancımı bir kez daha harladı.

son yıllarda özellikle almanca konuşulan ülke tiyatrolarında erkek çıplaklığını kullanmak “a la mode” adeta. ancak lepage’ınki öyle 3-5 dakika veya tek bir sahne boyunca çıplak kalmak değil, lepage arasız 140 dakika süren oyunun 1/3 süresi boyunca çırılçıplak ve bu durumu muhteşem bir rahatlıkla içselleştirmiş olarak sahnede arz-ı endam ediyor.

marquis de sade’ın; önce hücresinin derece derece soyulması (ilk olarak kitap, kağıt ve kalemlerinin alınması, sonra bütün perde ve çarşaflarının) ve son aşamada peruğu dahil bütün kıyafetinin elinden/bedeninden alınmasıyla tamamıyla çırılçıplak kalmasının sahnede birebir gerçekleştirilmesi çok önemliydi, çünkü metinde marki’nin -aydınlanma felsefesini de besleyen- düşüncelerine savaş açan protagonistler (rahip, müdür, marki’nin eşi) lepage'ın yorumunda hem sımsıkı, katman katman ve koyu renkli kıyafetleriyle hem de büyük masraflarla inşa ettirdikleri şatoları ve pahalı, gösterişli ve kalabalık eşyalı yaşamlarıyla markiz’in karşıtını temsil ediyorlardı. bu nedenle; çıplak kalmadan önceki sahnelerde kıyafetlerinin giderek beyaza dönüşmesi, soyulduğunda/soyunduğunda bütünüyle kılsız vücudunun ve kel kafasının bembeyazlığı, ve sahnede hep gözleri kamaştıran beyaz neon ışıklarla çevrili oluşu marki'nin,  her türlü (düşünsel, bedensel, toplumsal ve cinsel) özgürlüğün simgesi olma halini cisimleştiriyordu adeta.

(fotoğraf: mehmet kerem özel, 10.02.2018 la colline-paris)

düşünce ve ifade özgürlüğü engellenebilir mi, insanın zihninden geçenlere sınır konabilir mi, konmalı mıdır? insan, zihninden geçenlerin hangilerini gerçekleştirme özgürlüğüne sahiptir, bunun sınırı nedir? özgürlük nerede başlar, nerede biter? medeniyetin kuralları neye göre koyulmuştur, hangi kriterlere göre işler? kuralları koyan ve uygulamakla yükümlü olan erk sahiplerinin yöntemlerinin ne kadarı, kendi koydukları kurallara uyar?
doug wright’ın, 2000'de philip kaufman tarafından muhteşem bir kadroyla (geoffrey rush, michael caine, kate winslet ve joaquin phoenix) sinemaya uyarlanan, ve şu aralar erdal beşikçioğlu'nun yönettiği ve başrolünde oynadığı tatbikat sahnesi yapımı olarak istanbul dahil bir çok şehrimizde sahnelenmekte olan 1995 tarihli “quills” (tüy kalemler) adlı oyunu marquis de sade’ın charenton akıl hastanesindeki -kurmaca olarak son- günlerini ele alırken, yukarıda belirttiğim soruları tartışmaya açar ve ahlakın göreceliğini ve toplumun, dinin ve iktidarın ikiyüzlülüğünü apaçık bir şekilde ortaya serer.

günümüzün tiyatro ustalarından kanada-quebec’li robert lepage’ın kendi topluluğu ex machina bünyesinde sahneye koyduğu “quills” versiyonunu şubat başında paris’te izleme şansım oldu.
yapım, 6-18 şubat tarihlerinde, lepage’ın eski çırağı şimdinin ise önemli frankofon tiyatrocularından wajdi mouawad’ın genel sanat yönetmeni olduğu la colline ulusal tiyatrosu’nda turnedeydi. la colline’nin, internetten hala izlenebilen 2017-2018 sezon tanıtım toplantısında mouawad’ın lepage’ı ağırlayacak olmaktan duyduğu heyecan hissediliyordu.
bu vesileyle, benim gibi bir çok lepage ve mouawad hayranını heyecanlandıracak bir haberi de vermiş olayım: ikili önümüzdeki sezon, mouawad’ın geçtiğimiz (21.) istanbul tiyatro festivali’nde seyretme imkanı bulduğumuz “seuls” (yalnızlar) ile başlayan üçlemesinin son halkası “freres” (erkek kardeşler) de beraber çalışacaklar.

robert lepage “quills”de hem marquis de sade rolünü oynuyor, hem de jean-pierre cloutier ile birlikte yönetmenlik ve sahne mekanı (espace scenique) tasarımcılığı yapıyor.
lepage ile cloutier tasarım olarak seyirciye bakan tarafı aynalı, cam duvarlardan oluşan bir mekan hazırlamışlar; bunlar birbirlerinin üzerine kayabiliyorlar ve en içteki parçası kendi etrafında 360 derece dönüyor.
arkasına ışık verildiğinde şeffaflaşan, ama aynı zamanda ayna özelliğini de yitirmeyen bu yüzeyler wright’ın metninde detaylı bir şekilde tarif ettiği sahne direktiflerinin ve daha da ötesinin gerçekleştirimesine olanak sağlıyor. örneğin, öndeki mekanın zamanında konuşan iki karakterden biri eskiye dair bir şey anlatırken bahsettiği eski tarihli olaydaki diğer kişiler camın arkasında beliriyorlar, ve daha da ötesi: geçmişteki kişinin camın arkasındaki konumu ile şimdiki zamandaki kişinin öndeki konumu ve yönü o şekilde ayarlanmış ki, ilkinin cam ardındaki görüntüsü ile ikincisinin aynadan yansıyan görüntüsü sanki bu iki kişi geçmişte anlatılan olaydaki mekandalarmış gibi karşılıklı geliyor, halbuki farklı zamanlarda ve farklı mekandalar.
bu dönen ve kayan aynalı cam yüzeyler sayesinde bazen geçmiş ve şimdiki zamanlardaki farklı mekanlar, bazen sadece şimdiki zamandaki farklı mekanlar (birinci perdenin sonundaki, oyunun doruk sahnelerinden biri olan: markiz’in anlatısının hücreden hücreye aktarılması) ve bazen de karakterlerin zihninden geçen hayaller üstüste süperpoze edilmiş oluyor. bu da oyunun anafikrinin pırıl pırıl bir netlik ve şeffaflıkta ortaya serilmesini sağlıyor: insanın caniliğinin ve gerek düşünce gerek yapma/gerçekleştirme özgürlüğünün hem sınırsızlığı ve hem de ikiyüzlülüğü.

yapımın altı kişilik oyuncu kadrosunda, lepage dışındakiler -rejinin ustaca belirlediği trafik ve hızlı kostüm değişimleriyle- birer ikinci rol de canlandırıyorlar.
marquis de sade rolünde benzersiz bir icra sergileyen robert lepage ile rahip coulmier’de pierre-yves cardinal yapımın beş yıldızlık oyuncuları.
charenton müdürü doktor royer collard’da pierre lebeau ve marki’nin eşi rene pelagie’de erika gagnon maalesef rahatsız edici derecede abartılı oyunculuklar sergiliyorlar.
sahne tasarımının kusursuzca gerçekleşebilmesi içinse sahne arkasında 10 kişilik bir teknik ekibin varlığını, lepage’ın her gösterisinin sonunda olduğu gibi alkış sırasındaki özel onurlandırmayla öğreniyoruz.

robert lepage’ın ex machina bünyesinde yaptığı -şimdilik- son iş olan, 2016 yapımı “quills” şimdiye kadar sadece kanada’da montreal ve quebec’de ve fransa’da (16 yaş sınırıyla) lyon, chalons-en-champagne ve paris’te sahnelendi.
günümüz dünyasında tartışılması elzem ve isabetli temalar olan; insanın düşünce ve ifade özgürlüğü, din ve iktidar kurumlarının ikiyüzlülüğü ve ahlakın göreceliliğini müthiş yaratıcı bir şeffaflıkla ortaya koyan bu yapımın yolu açık olsun.

bir duvarın iki yüzündeki yalnızlıklar: wajdi mouawad'dan "seuls"

duvar

karşımızda bir duvar yüzeyi; ona dayalı bir yatak, yanda masa üzerinde koliler, yerde çevirmeli bir telefon. bize göre sağdan, duvarın arkasından bir adam girer; üzerinde siyah bir boxer şort dışında hiç bir şey yoktur. söylediklerinden bir tez savunmasına hazırlandığını anlarız; jüri üyeleri bizlermiş gibi bize dönük anlatır, zaten salonun ışıkları da yanıktır. adamın konuşması ilerledikçe salonun ışıkları söner, dinleyici rolünden seyirci rolüne geçmiş oluruz böylece.

duvarın üzerinde bir pencere vardır; adam ara sıra pencerenin jaluzisini aralayıp dışarı bakar. bunu oyunun ilerleyen sahnelerinde de ara sıra yapacaktır. oyun boyunca pencere kendi dışında başka bir çok işleve ve mekana bürünür. pencere sadece duvarda açılan bir delik değildir; bazen iç ile dış, yaşam ile ölüm arasında bir bağlantıdır, bazense bir ara-yer, araftır. ev bir bedense pencere de gözüdür o bedenin, evin dışarı bakan gözüdür. oyun sonunda adam kör olduğunda pencere de artık duvara dönüşür.

adam yalnızdır; sevgilisi onu terk ettiği, evden attığı için daha yeni taşınmıştır bu daireye. çoçukken ise doğduğu ülkedeki savaş yüzünden ailesiyle taşınmıştır bu ülkeye. doğduğu ülke güneşli ve sıcaktır, burası ise karlı ve soğuk. o sırada dışarda kar yağıyordur zaten, evden çıkarken sıkıca giyinir adam, evin içindeki çıplaklığının karşıtına dönüşür dışarda.

o tek duvar yüzeyi adamı dış dünyadan ayırır, sınırlar, ısıtır. dışarısı soğuktur, sıcak evlerimiz ise bedenlerimiz gibidir; oralarda yalnız da olsak güvende hissederiz kendimizi, o yüzden de çıplaktır belki orada adam; bedeniyle, kendiyle barışıktır; seyredeni yoktur, rahat ve güvendedir. halbuki o adamı bir tiyatro salonu dolusu insan seyretmektedir.

hikaye

wajdi mouawad'ın yazdığı seuls (yalnız) savaş yüzünden lübnan'dan kanada'ya göç etmiş bir ailenin küçük erkek çocuğu harwan'ın hikayesini anlatır. kız arkadaşından ayrılmış ve tek başına bir eve çıkmış olan harwan'ın, bitirmesi gereken bir tez vardır. tez, dünyaca ünlü, quebec'li tiyatrocu robert lepage hakkındadır. harwan tez danışmanından aldığı bir haberden dolayı, tezini bir an önce bitirebilmek için lepage ile yapması gereken söyleşinin tarihini öne alır; bu amaçla st. petersburg'a gidecektir. ve bu yüzden de her pazar babası ve ablası ile yedikleri yemeği iptal etmek zorunda kalır; telefonda babasıyla tartışırlar. harwan pasaport ve vize için vesikalık fotoğraf çektirmek amacıyla, -yurtdışında çok bulunan- fotoğraf kabinlerinden birine girer.

seuls (yalnız) -tahmin edileceği üzere- gerçeklerden esinlenen bir hikayeye sahip. oyunun yazarı -ve 23-25 kasım 2017 tarihlerinde 21. istanbul tiyatro festivali'ne konuk olan paris la colline - theatre national yapımının yönetmeni ve tek oyuncusu- olan wajdi mouawad kanada'ya göçmüş bir lübnanlı, ve gerçek hayatta yazmış olduğu tez de robert lepage hakkında. dolayısıyla robert lepage da kurgu bir kişilik değil, gerçek; gerçek olmasının ötesinde, günümüz tiyatrosunu etkileyen önemli tiyatro insanlarından biri. [hayıflanma hatırlatması: 2016 yılındaki 20. istanbul tiyatro festivali'nin programında yer alıp biletleri satılmış olan, lepage'ın yazdığı ve yönettiği needles & opium, topluluk terör olaylarından dolayı son anda gelmekten vazgeçmeseydi, istanbul seyircisi tarafından izlenebilecekti.]

sır

oyunun son virajına girildiğinde, yani bitmesine yaklaşık 40 dakika kala metin/mizansen seyirciye açık eder ki; harwan vesikalık fotoğrafını çekmek için kabine girdiğinde, patlayan flaş yüzünden bilişsel bir kaza geçirmiş ve komaya girmiştir.
seyirci olarak; bir yandan şimdiki zamanda oyunu izlemeye devam ederken bir yandan da zihnimiz geriye giderek, oyundaki tersyüz olma durumunun, başka deyişle oyunun "sırrı"nın, ipuçlarını hatırlamaya/yakalamaya ve anlamlandırmaya başlar. örneğin; kablosu prize takılı olmamasına rağmen çalan telefon, veya adamın kanada'daki evinin telefon numarası ile st. petersburg'daki bir telefon numarasının aynı olması gibi gariplikler artık yerli yerine oturur. hele de adamın, oyunun o anlarında komada olduğunu zannettiğimiz babasıyla yaptığı konuşmanın aslında adamın iç hesaplaşması olduğunu, ve o sırada onun babasına tekrarladığı bazı sözlerin aslında komada olan ona babası ve ablası tarafından söyleniyor olduğunu fark etmemiz oyunun doruk noktasıdır.
geriye dönük düşündükçe taşlar yerine oturur, sadece metne dair değil, mizansene dair kararlar da anlam kazanır; mesela babayla konuşmada mouawad'ın oyunculuğunu (jestlerini, vurgularını, mimiklerini) gereksizce aşırı bulmuşken, aslında bunların komadaki birisinin iç hesaplaşması olduğunu öğrenmek, o aşırılıklara birden anlam katar.

yapı

tiyatro oyunları/yapımları içinde en zoru hiç kuşkusuz tek kişilik olanlarıdır; hikayeyi kurmak ve tek kişi üzerinden anlatmak, bunu yaparken zorlama ve tozlu mizansen trüklerine başvurmaktan kaçınmak, örneğin karakteri karşısında biri varmış gibi konuşturmadan hikayenin gelişimini sağlamak zordur. mouawad bu durumu ustaca fikirlerle çözmüş; hikayenin başlangıcını tez savunma provasıyla sağlıyor, gelişim yapısını ise telefon konuşmaları fikri üzerine kuruyor. ders gibi bir strüktür bence.
mouawad'ın mizansen seçimleri de, metnin yapısı kadar isabetli. mesela; babayla konuşma sahnesi ne kadar abartılıysa, oyunun sonunda çok uzun (yaklaşık yarım saat) süren boyama sahnesi de o kadar abartılı; tek fark, mouawad ilkinde sözü kullanırken ikincisinde rengi kullanıyor. ayrıca; aşırılık ve çoşku üzerine kurulu bu iki sahne, oyunun ilk yarım saatinin sakin atmosferini de dengeliyor.

esin

seuls (yalnız)'ın bana göre en ilginç özelliği referanslarının hiç birini saklamıyor oluşu. mouawad oyunda kullandığı bütün öğeleri seyirciye teker teker sunuyor ve seyirciden bunlar arasında bağlantı kurmasını bekliyor.

robert lepage'ın etkisi; lepage'ın birebir oyunun metninde ve ses bandında yer almasının yanısıra, hem hikaye kurgulama biçiminde hissediliyor hem mizansen mantığında, hem video projeksiyonla yapılan ilüzyonlarda hem de sahne mekanının kullanımında. mouawad sahne mekanını tek bir yer ve zamanla sabitlemeden kullanma konusunda lepage kadar yaratıcı değil, ancak ustasının marifetlerini içselleştirmiş bir çırak olduğu yadsınamaz. mouawad lepage'dan daha edebi bir yerden yaklaşıyor sahne üretimine, güçlü olduğu taraf da orası zaten. yine de, özellikle hikayenin tersyüzünden sonra sahne mekanını kullanma konusunda boyutu (hem birebir fiziki hem de duygusal anlamda) ustaca genişletiyor mouawad: harwan hiç mekan değiştirmeden, evinin iç mekanı iç benliğinin mekanına dönüşüyor.

harwan yer değiştirmemiş, hala oyunun başında konuştuğu, hareket ettiği alandadır ancak duvardaki pencere artık başka bir mekana, mesela dışarıya açılmıyordur. duvar sadece sınırlamaz harwan'ı; bir yandan hapsederken, bir yandan da zihnin enginliğine geçit veren kapı olur, katman katman açılır, şeffaflaşır. duvar artık komadaki bir insanın içerden dışarıya bakışını görselleştirmeye yaramaktadır; mouawad duvarı mekana tercüme eder ve bunu hiç de girift olmayan, çok basit fikirlerle yapar, ama basit fikirler müthiş görsel bir etki yaratır sahnede. karakterin aynı anda hem iç dünyasını hem de o dünyadan hastane odasına bakışını gösterir bize.
harwan anılarında en mutlu olduğu yere dönmüştür, bulunduğu mekanı o yere dönüştürür. çünkü hafızamız, anılarımız vardır ve onlar sıcak tutar bizi. benliğimizin derinlerine, geçmişe gittikçe huzur buluruz, hele de vatanımızdan uzakta, bambaşka bir ülkedeysek, adımızı söylediğimizde karşı taraf anlamadığı için bir kaç kere tekrarlamamız gereken bir ülkede.
harwan beş yaşına kadar konuşmadığı, sessiz kaldığı çocukluğundaki dünyasına geri döner; o dönemde yaptığı resimlerin, boyaların, renklerin dünyasına. entelektüel bagajlı seyirciler hemen jackson pollock referansını yapıştırırlar, ben de yves klein'ı ekliyim. özgür seyirci ise; çocukluğa dönmüş bir adamın boyalarla oynaması diye yorumlar bu uzun sahneyi, sıkılmaz, bir sekans önceki uzun monologu zamanın lastik gibi uzadığı bu boyama seansında sindirebilir ancak.

mouawad, sadece gerçek hayatta da öğrencisi olmuş olduğu robert lepage'ı değil, oyunda kullandığı her türlü öğenin kavramsal arkaplanını kuran referansları seyirciyle paylaşır.
örneğin; harwan evde yokken telefonuna bırakılan bir mesajdan öğrenmemizin sağlandığı üzere, harwan'ın ısmarladığı ve kitapçıya geldiği belirtilen -adını hatırlamadığım bir yazar ait- "pencere" isimli kitap yoluyla biz seyirciler için duvardaki pencerenin anlamı çoğalır.
luka incili'ndeki "müsrif oğul" meseli ve rembrandt'ın bu meseli resmeden "savurgan oğlunu dönüşü" tablosu da yine oyunun hem metninin içine yedirilmiş hem de mizanseninin. harwan çoçukluğuna döndüğü uzun boyama seansı sırasında önce rembrandt'ın -sahneye (duvarda önceleri pencerenin, şimdi ise beyaz bir duvarın bulunduğu alana) projeksiyonla yansıtılan- tablosunda babasının önünde diz çökmüş oğulun pozisyonuna girer, bir süre sonra ise bu sefer babanın yerine geçer. sonda ise tablo silinir, harwan kalır geride; başı dışarda, bedeninin geri kalanı beyaz duvarın içinde kaybolmuş bir şekilde.
harwan; oyun boyunca gerek onun gerekse de projeksiyonlu alter ego'sunun aralayıp diğer tarafa bakmasına yarayan pencere ile, sonda ise duvar ve tablo ile imlenen "araf"ta kalmayı mı, yoksa gözlerini kaybetmiş de olsa dünyaya geri dönmeyi mi seçmiştir, belirsiz kalır; harwan sadece tebessüm ediyordur..

tanıklık

seuls (yalnız) bir erkek hikayesi anlatır; orta yaşta, yalnız ve göçmen bir erkeğin babasıyla ilişkisini, hesaplaşmasını, kendini keşfetmesi ve baba figürüyle barışmasını. bu keşfi ve barışmayı ancak komadayken iç benliğinde yapabilen bir erkeğin hikayesidir bu..

günümüzün önemli tiyatro yazarlarından wajdi mouawad’ı kendi oyununu yönetirken ve bizzat oynarken sahnede izlemek, hiç kuşkusuz ki unutulmayacak anlardan biri olarak iksv istanbul tiyatro festivali tarihine geçti. 21. festival kesinlikle mouawad’ı seyrettiğimiz yıl olarak hatırlanacak! kişisel olarak ise; metinlerinin yapısına ve anlattığı hikayelere hayran olduğum bir sanatçıyı iki saat boyunca kendi cümlelerini yorumlarken tek başına sahnede izlemek sanki bir rüyaydı.

21. istanbul tiyatro festivali'nin programına kişisel bir bakış

13-26 kasım 2017 tarihleri arasında iksv tarafından düzenlenecek olan 21. istanbul tiyatro festivali'nin programı açıklandı. ilkbahardaki basın toplantısında söylendiğinden farklı olarak festival 10 yerine 14 gün, 4 yerine 6 yabancı yapım, 10 yerine 13 yerli yapım içeriyor. bunlar, kağıt üzerinde olumlu gelişmeler.
önce iksv'ye bir teşekkür: sezon içinde sanatsal yönü ağır basan yabancı sahne yapımlarının neredeyse hiç turneye gelmediği bir "dünya kenti"nde bu festival sayesinde şehrin tiyatro izleyicilerinin ve tiyatrocularının dünya tiyatrosundan örnekler izleyebilmeleri çok önemli; o yüzden iki fazla yapım iki fazla yapımdır.

şimdiden şunu söyleyebilirim: bu seneki festivalin bizlere tanıtacağı iki önemli isim wajdi mouawad ve angelin preljocaj.

lübnan asıllı kanadalı wajdi mouawad son 10-15 yılın en önemli tiyatro yazar ve yönetmenlerinden biri. mouawad geçen yıl paris'in önemli ödenekli tiyatrolardan la colline - theatre national'in başına getirildi.
sanata meraklı istanbul seyircisi mouawad'ı dennis villeneuve'un 2010 tarihli muhteşem "incendies" (içimdeki yangın) filminden hatırlamalı. film hem iksv istanbul film festivali'nde gösterilmiş hem de daha sonra vizyona girmişti. mouawad bu filmin uyarlandığı oyunun yazarı. "yanık" adıyla ve cem emüler rejisiyle 2011-12 sezonunda istanbul devlet tiyatrosu'nda da sahnelendi bu oyun. ama "yanık"ın esas 2010 yılında hollanda-türkiye etkinlikleri kapsamında rotterdam tiyatrosu (ro theater) tarafından cemal reşit rey konser salonu'nda sahnelendiği bir versiyonu var ki; nefesim kesilerek ve hayranlıkla izlemiştim; wajdi mouawad adını da ilk defa o zaman duymuştum.
[eğer izlenimlerimi merak ederseniz burayı tıklayarak okuyabilirsiniz. blogumda ayrıca mouawad'ın "yanık"ını da içine alan dörtlemesi hakkında kapsamlı bir yazı yazmıştım; belki onu da okumak istersiniz; eğer öyleyse tıklayın.]
mouawad bu yılki festivale kendisinin yazdığı, yönettiği ve tek kişi olarak oynadığı "seuls" oyunuyla geliyor; yani onu komple bir tiyatrocu olarak değerlendirebileceğiz. kesinlikle kaçırılmamalı!

angelin preljocaj ise arnavut asıllı fransız bir koreograf. çok daha ünlü ve aranır olduğu, ve yetkin işler ürettiği yıllarda topluluğuyla ankara'ya turneye gelmişti. preljocaj'ın yolunun istanbul'a düşmesi gecikti ama hiç olmamasından iyi.
zamanında paris opera balesi'ne işler yapmış olan, ilk dönem yapıtları çok daha yenilikçi ve özgür olan preljocaj son yıllarda sanki biraz, yerleşik olmanın verdiği rehavete kapılmış gibi. umalım bu en yeni işi "fresk" bizi havalara çıkarsın; kesinlikle kaçırılmamalı.

bu yılın yabancı konukları arasında çok yakından tanıdığımız iki isim var: terzopoulos ve ostermeier. ikisi de çok büyük iki isim; avrupa tiyatrosunun temel taşlarından. ne mutlu ki iki tiyatrocunun da işlerini defalarca istanbul'da izledik. bu seferkileri de mutlaka izleyeceğiz, kaçar mı! ancak şehrimizde dünya tiyatrosundan çok az örnek izleyebiliyorken, keşke işlerini daha önce seyretmediğimiz başka ustaları tanısaydık diye düşünmeden de edemiyorum. almanca konuşulan ülkelerin tiyatrocularından bu şehrin izleyicisinin ve tiyatrocusunun tanımadığı ama tanıması gereken o kadar çok isim var ki; "bir ostermeier daha" yerine onlardan biri olsaydı keşke. keza terzopoulos yerine avrupa tiyatrosundan çağrılabilecek bir çok isim sayılabilir.

yabancılardan son ikisinden biri çocuk oyunu. uzun yıllar sonra ilk defa geçen festivalde bir çocuk oyunu programa alınmıştı ama topluluk terör korkusuyla istanbul'a gelmekten vazgeçmişti. bu sefer yine bir çocuk oyunu konmuş programa, bence çok yerinde bir karar.
son yabancı yapımın yönetmeni pedro penim'i ise yine geçen festivalde çılgın, eğlenceli ancak biraz çapaklı ve gelişigüzel bir iş olan "zululuzu" ile tanımıştık. penim'e kesinlikle ikinci bir şans verebiliriz.

festivalin yerli yapımlarına gelirsek; bazılarını, sahneleyecek kurum veya topluluklar sezon programlarını açıklarken öğrenmiştik zaten, ama festival için olacaklarını bilmiyorduk. dolayısıyla çoğu pek sürpriz olmadı. hatta moda sahnesi'nin "fırtına"sı, festivalden 1.5 ay önce, yani önümüzdeki hafta sahnelenmeye başlayacak bile; festival programına alınmasının ne anlamı oldu o zaman. "sezon festivali yutacak" derken kast ettiğim buydu. diğer yerli yapımları da hemen festival ertesi izlemeye başlayabileceğiz sanırım; dolayısıyla kısıtlı bütçelerimizi yerliler yerine yabancılara harcamak daha stratejik bir karar olur.
20. ile 21. festival arasındaki en ilginç bağ ise; geçen festivalde istanbul şehir tiyatroları yapımı olarak yöneteceği açıklanan "martı"nın kadrosundan garip bir yönetmelik maddesi gereği çıkartılan serdar biliş'in bu festivalde aynı metni kendi topluluğuyla sahneleyecek olması.

festivalde dansın bir yabancı iki yerli yapıma düşmüş olması geçen edisyonda da yaşanan bir sorundu. demek ki festivalin zamanının kısalması dansı etkilemedi. bunu iyi bir şey mi yoksa kötü mü olarak algılayacağız, bilemedim. şaka bir yana; ileriki yıllarda dans ve performans disiplinlerinin festivalde daha fazla görünür olmasını diliyorum.

festivalin yan etkinlikleri geçen sefer olduğu gibi yine dopdolu; umarım nitelik olarak da öyledir.

yabancı konuklara yerli tiyatronun showcase'ini yapıyor olmak da olumlu; umarım amacına ulaşır. ancak şuna da dikkat çekmek lazım; bu seneki festivalde iksv'nin proje ortaklığı yaptığı hiç bir yerli veya yabancı yapım yok.
bununla bağlantılı olarak bir noktayı daha belirtmek isterim; sadece festival kapsamında sahnelenecek, ne öncesinde ne sonrasında izleme şansımızın olmayacağı "biricik" herhangi bir prodüksiyon da yok (mesela genco erkal'in kadın tiyatrocularla sahnelediği nazım projesi gibi, ya da mahir günşıray'ın lorca gecesi gibi). dolayısıyla yıllar sonra 21. festival deyince aklımızda kalacak olanlar yine yurtdışından gelen konuklar olacak.

toparlarsam; festival ve yan etkinlikler programına genel olarak baktığımda bir dağınıklık gördüğümü söylemeliyim; bir omurgası, etrafında şekillenen bir teması yok gibi. olmak zorunda değil tabii, ancak "toplamaymış gibi duran" bir festival de bizleri ona kolay kolay "bağımlı" yapmayacakmış gibi.

gariplik notu:
programda açıklanmadığı halde festivalin internet sitesine konan "program değişikliği" ibaresiyle öğrendiğimiz üzere "werther!" diye bir oyun da programa alınmış ancak yerini "seuls"e bırakmış. daha programın resmi olarak açıklandığı saatlerde siteye "program değişikliği" diye bir ibare koymak ilginç ve garip tabii. tiyatro festivali'nin sitesini düzenleyen arkadaşların acemiliği sayesinde istanbul'a getirilmek istenip de getirilemeyen yapımlardan birini daha öğrenmiş olduk böylece :)

beyrut'un hüznü ve neşesi

salı akşamı akbank caz kapsamında garaj'da ibrahim maalouf ve grubu konser verdi. başta biletleri tükenmişti, ben de ümidi kesmiştim; sonra bir ara, bilet var mıdır ki diyerek şansımı deniyim dedim, meğer ek biletler satışa çıkmışmış; çok sevindim.

ibrahim maalouf konuşmayı seven bir trompetçi; bıraksak bütün konser sadece konuşabilirdi herhalde.
ama maalesef coğrafya ve genel kültür bilgisi biraz sallantılı; beyrut-paris uçağının istanbul üzerinden geçtiğini, natasha atlas'ın türk olduğunu falan söyledi ki; istanbul'da ilk konseri olmasının heyecanına ve kontrolsüz mutluluğuna vermeyi tercih ettik; maalouf'u bağrımıza bastık.
belli ki o da "bizi" çok seviyor; istanbul'la ilişkisi derin ve anlamlı; üç-dört saat boğaz kenarında yürüyüp beste yaptığından bahsetti.
karşılıklı duyulan bu sevgi konserin tipik bir caz konseri formatını (yani: bis dahil 90 dak) aşmasını sağladı, hatta maalouf ısrarlı hayranlarını kıramayıp konserin set listinde olmamasına rağmen "hashish"i bile mırıldandı trompetiyle.

aşırı sempatik, yerinde duramayan, trompeti ile beş yaşında bir çocuk gibi haşarı bir şekilde ama müthiş bir kıvraklık ve ustalıkla oynayan, müziğini küçük muzipliklerle süsleyen ibrahim maalouf bir yandan da hüzün, anlayış ve kaygı yüklü hikayeler anlattı; hele "beirut" adlı parçasının çıkış hikayesi oldukça dokunaklıydı.
amin maalouf vesilesiyle o topraklara aşina olmuş, souer marie keyrouz'un içli ve kalın sesinden dinlediğim melkit, maronit ilahileriyle o topraklardaki çeşitliliğin farkına daha iyi varmış, en son da wajdi mouawad sayesinde o topraklardaki trajedileri anlamaya başlamış biri olarak ibrahim maalouf'un 12 yaşında bir ergenken, ateşkes ilan edilmesi üzerine, yaz tatili için paris'ten geldiği köyünden kaçarak 5-6 saatliğine sokaklarında dolaştığı beyrut izlenimleriyle bestelediği "beirut"un önce hikayesini sonra da kendisini dinlemek çok etkileyiciydi. 

maalouf o yaştan beridir beste yaparken kulaklarını bütünüyle kapatan kulaklıklarını takar uzun yürüyüşlere çıkarmış, ama kulaklıklarda müzik olmazmış; etrafın seslerinden uzaklaşır, sanki su içindeymiş gibi bir durum oluşurmuş.. ayrıca; konserlerinde, evde beste yaparkenki haline en yakın olabilecek rahatlıkta, yani eşorfmanlar içinde olmayı tercih edermiş..

salı akşamı ibrahim maalouf hayranı olduğu istanbul'da ilk defa konser verdi. sanki bundan sonra onu daha sık kentimizin konser sahnelerinde göreceğiz, çünkü en az onun istanbul'a hayran olduğu kadar istanbul'da da onun hayranları var; ve karşılıklı çok iyi anlaştık...

köklerini arayan gençler: wajdi mouawad’ın “le sang de promesses” (kan yeminleri) dörtlemesi

“…
SAWDA peki sığınmacılar neden çocukları kaçırdılar?
DOKTOR öç almak için. çünkü iki gün önce milis, kampın dışında dolaşan üç genç sığınmacıyı astı. peki neden milis üç genci astı? çünkü kamptan iki sığınmacı samira köyünden bir kıza tecavüz edip öldürdüler. peki neden iki sığınmacı kıza tecavüz ettiler? çünkü milis bir sığınmacı ailesini taşa tuttu da ondan. neden taşa tuttu? çünkü sığınmacılar timyan tepesinin yakınlarında bir evi yaktılar da ondan. peki neden sığınmacılar o evi yaktılar? çünkü açtıkları kuyuyu tahrip eden milisden öç almak istediler. peki neden milis kuyuyu tahrip etti? çünkü sığınmacılar nehir kenarındaki tarlanın ekinlerini yaktılar da ondan. peki neden ekinler yakıldı? mutlaka bir nedeni vardır, ancak hafızam oraya kadar, daha geriye gidemiyorum, ama tarih böyle daha çok geriye gidebilir, birinden diğerine, bir öfkeden diğer bir öfkeye, bir acıdan diğer bir acıya, tecavüzden katliama, dünyanın yaratılışına kadar.
…”

-“yangınlar”dan (incendies), wajdi mouawad

son yılların önemli tiyatro adamlarından yazar, yönetmen ve oyuncu wajdi mouawad’la türkiye seyircisinin ilk karşılaşması 2010’un kasım’ında düzenlenen beş günlük “rotterdam istanbul’da” etkinlikleri kapsamında hollandalı bir tiyatro topluluğu sayesinde oldu. ro theatre mouawad’ın, onu üne kavuşturan “kan yeminleri” (le sang de promesses) dörtlemesinden “yangınlar”ı (branden/incendies) flemenkçe sahneledi.

wajdi mouawad adını ilk olarak 2008’de “seuls” adlı kendisinin rol aldığı tek kişilik oyunuyla ilgili bir söyleşi vesilesiyle duymuştum; daha sonraysa avignon tiyatro festivali’nin 2009 yılı “danışman sanatçısı” (artiste associé) olduğunda. mouawad o yıl avignon’da dörtlemenin ilk üç bölümünü (“littoral”, “incendies” ve “foréts”) ilk defa arka arkaya kurgulayıp festivalin onur mekanı papalar sarayının avlusunda güneş batarken başlayıp güneş doğarken biten 11 saatlik bir maratonla sergilemiş, ertesi hafta da dörtlemenin son halkası “ciels”in dünya prömiyerini yapmıştı. ertesi yıl eylül başında dörtleme hem ayrı ayrı hem de aynı avignon’daki gibi 11 saatlik versiyonuyla paris’te theatre national de chaillot’da sahnelenmişti.

1992’den beri tiyatro dünyasının içinde olan, ünlendiği dörtlemesinin ilk bölümü “littoral” 1997’den beri dünyanın belli başlı kentlerinde sahnelenen, 1968 Lübnan doğumlu, önce fransa daha sonra kanada vatandaşı wajdi mouawad’ı hadi ben bir tiyatro izleyici olarak takip etmemiş, bilmiyor ve çok geç keşfetmiş olabilirim. ancak nasıl olur da, yapıtlarına konu olan olaylar, durumlar, duyarlılıklar ülkemde yaşananlarla oldukça paralel olan ve tiyatro sanatı açısından da biçimsel olarak yeni bir şeyler söylemeye çalışan bu coğrafyalı, ortadoğu’lu bu tiyatro yazarını ülkemin tiyatro kurumları -özellikle de ödenekli olanlar (çünkü mouawad’ın oyunları bayağı kalabalık kadrolu)- şimdiye kadar fark etmezler! genel sanat yönetmenlerimiz, dramaturglarımız, oyun seçici kurullarımız nasıl olup da bu kadar yıl atlarlar, görmezler bu coğrafyayla bu kadar ilişkili oyunlar çıkaran bir yazarı.

ro theater’ın “yangınlar”ı (branden) hakkında bir yazı kaleme almıştım. oyunun rejisinin mükemmelliği ve yaratıcılığı bir kenara, “yangınlar” içerik ve kapsam olarak bir tiyatro eserinden daha öte bir seviyedeydi bana göre; arasız yaklaşık üç saatlik oyun bittiğinde, neredeyse tuğla kalınlığında bir roman okumuş gibi hissetmiştim. o akşamdan sonra wajdi mouawad zihnimin bir köşesine yerleşti.

birbirinden yaratıcı reji fikirleriyle dolu oyunda sahneye ve oyuncuların mimiklerine mi bakıyım yoksa tek bir kelimesi bile aşina gelmeyen flemenkçeden dolayı hikayeyi kaçırmamak adına üstyazıyı mı okuyım gerilimiyle geçen üç saatten sonra, ne yapıp edip mouawad’ın metinlerini bulup okumalıydım. tahmin ettiğim üzere türkçeye çevrilmemişlerdi. amazon’dan “yangınlar (incendies) ve “ormanlar”ın (foréts) almanca çevirilerini (“verbrennungen” ve “waelder”) edindim; dörtlemenin ikinci ve üçüncü ayakları.

oyunları okumak için sakin bir dönemimi beklerken, bu esnada “yangınlar”ın film uyarlaması istanbul film festivali’nde gösterildi ve ardından vizyona girdi.
yönetmenliğini dennis villeneuve’ün yaptığı kanada yapımı film, benim seyrettiğim oyundan uyarlanmıştı ama hiç de “bir sahne yapıtından” uyarlanmış gibi değildi; kasım ayında oyundan çıktığımda bana “bu bir oyun değil, sanki roman” dedirten duygum bu filmle daha da pekişti; gerçekten de mouawad’ın metni kapsamıyla bir tiyatro oyununun sınırlarını fersah fersah aşan, oldukça geniş bir ufka sahipti. herhalde, yazarlığı ve yönetmenliğiyle wajdi mouawad’ı son yılların en önemli tiyatro adamlarından biri yapan özelliklerinden biri bu olmalıydı.

işin daha ilginci; metinleri okuyunca mouawad’a bir kere daha hayran kaldım. hikaye, katmanları ve örgünün kuruluşu etkileyiciydi; farklı zaman ve mekanlar arasında serbestçe gidip gelen girift kurguda ustaca, sarkıtmadan ve ilginç fikirlerle bağlantıların sağlaması ise nefes kesiciydi. ve tam da bu nedenle mouawad’ın metinleri çok tiyatraldi; sanki ancak sahne üzerinde varolabilirlerdi.

uyarlama filmin son jeneriğinde yönetmen villeneuve, mouawad’a teşekkür ediyordu, oyununu büyük bir güven ve özgürlükle kendi ellerine bıraktığı için. bu teşekkür yazısını yakalamış olmama rağmen, film sonrasındaki soru-cevaplarda, salondan neredeyse kimse bir şeyler sormayınca (çünkü herkes filmin etkisiyle donup kalmıştı) filmin baş kadın oyuncusu lubna azabal’e (yönetmen istanbul’a gelememişti) yönelttiğim “mouawad sürece ne kadar dahil oldu?” sorusuna azabal “bizi bütünüyle serbest bıraktı, hiç karışmadı; ne senaryo çalışmalarına ne de çekimlere geldi.” diye cevap verdikten sonra “mouawad’ın metni o kadar katmanlı ki, bundan 10 ayrı film çıkarabilirdiniz. denis orijinali üç saat olan oyunu 130 dakikaya indirdi” diye eklemişti.

işte o çok katmanlı, satır araları dopdolu metni okumak büyük bir keyif.
tiyatro yönetmeni olup da bu metni sahneye taşımak ise apayrı bir keyif olmalı; ucundan tutup öne çıkarılabilecek o kadar çok ve verimli ipuçu var ki; hayran olunası.

“yangınlar” bir noter bürosunda başlar; sanki tarafızlığın mekanıdır noter; nötr bir yerdir.
noter memurunun karşısında ikizler (bir halin iki ayrı yüzü: erkek ile kadın, ağlayan ile gülen, asi ile uyumlu, cahil ile eğitimli; birbirini tamamlayarak tekleşen, 1 + 1 = 2 değil, 1 + 1 = 1 olan) oturmaktadır; jeanne ile simon.
anneleri nawal 1 vasiyet bırakmıştır onlara: 2 mektup. ilki, öldü zannedikleri babalarına. ikincisi, varlığından haberdar olmadıkları ağabeylerine.
ikizler ancak bu mektupları muhataplarına ulaştırdıklarında, annelerinin mezarına ismini yazabileceklerdir...

“ormanlar” ise garip, buruk bir kutlama ile başlar; aimée’nin yaşgünü aynı zamanda onun, karnındaki kızı uğruna ölümü seçtiği gündür.
hemen ikinci sahnede 16 yıl sonrasına gideriz; çocuk büyümüştür, adı loup (kurt)’tur, aimée beş yıl önce ölmüştür ve ölürken ona bir yemin ettirmiştir: bedeni, özellikle de kafatasının arkasındaki esrarengiz kemik parçası hiçbir şekilde bilimsel bir araştırmaya malzeme olmayacaktır.
ancak, bir paleontolog vardır ve aimée’nin kafatasındaki kemik parçasını incelemek istiyordur ve loup’tan izin almaya çalışmaktadır çünkü babasından ona miras kalan bir gizemi çözmesi gerektir. loup başta isteksiz ve isyankardır ama zamanla razı olur. paleontolog’un loup’a sorduğu şu soru belirleyici olur: “nereden geldiğini öğrenmek istemiyor musun?”
yine bir anne vefat etmiştir ve çoçuğun aydınlatması gereken bir geçmiş duruyordur önünde. hikayede yine ikizler vardır; hem de birkaç nesil boyunca karşımıza çıkan ikizler. aimée’nin ikiziyle başlar hikaye: karnındaki cenin (sonradan loup olacaktır) ve kafatasındaki kemik aslında ikizlerdir; kemik aimée’ye genetik olarak annesinden veya anneannesinden geçmiş bir ceninin parçasıdır.

“yangınlar” kökenlere, köklere, kaynağa, başlangıca doğru bir yolculuk hikayesidir. “ormanlar” da aynı şekilde.
“yangınlar” bir insan hayatı sürecinde kökleri kazarken, “ormanlar” birkaç nesil boyunca deşer geçmişi.

oyunlar arasında kişi, yer, zaman bağlantısı yoktur; ancak onları bir dörtlemenin parçası kılan genel bir kavramda birleşirler: köken.
“şimdi”yi anlayabilmek, “bugün”ü huzur içinde yaşabilmek için öğrenilmesi, anlaşılması, barışılması gereken “geçmiş”in, “dün”ün deşilmesi gerekir. tarihte gittikçe daha da geriye giderek kaynağa, “ilk hikaye”ye ulaşmaya çalışılır. bu noktada bir çok geçmiş hikayeden de esinlenir mouwad; ibrahim’den, musa’ya, nuh’tan oidipus’a esinler açıktır.

“yangınlar”da ikizler matematikçi jeanne ile boksör simon, abi ve babalarını bulmak üzere anneleri nawal’in geçmişine ve ülkesine yolculuk yaparlarken, biz de nawal’in 14-19, 40 ve 60’lı yaşlarına gideriz.
“ormanlar”da ise daha da gerilere gidilir; tek bir hayatın zamanını aşıp, birkaç nesil öncesine ve birkaç nesil boyunca süren karmaşık ilişkili geniş bir karakterler galerisinde dolaşırız. (oyunun arasız süresi 195 dakikadır)

iki oyunda da (büyük ihtimalle, dörtlemenin okumadığım diğer iki oyununda da) hikaye ilerledikçe mekanlar, zamanlar ve kişiler çoğalır, iç içe girer.
paralel kurguda aynı zamanın farklı mekanları, farklı zamanların farklı mekanları, farklı zamanların aynı mekanları üst üste bindirilir. aynı konu hakkında farklı zamanların farklı kişileri sanki aynı zamanı ve mekanı paylaşıyormuşcasına paralel kurguda sohbet ederler.
örneğin “yangınlar”da: şimdiki zamanın jeanne’i annesi nawal’in 19 yaşındaki haline seslenir… jeanne ile simon şimdi ve burada, annelerinin 45 yıl önce ve başka bir coğrafyada ölmüş anneannesini toprağa verirler… daha da ötesi; mouawad “yangınlar”ın kilit karakteri nawal’i, farklı yaşlarında aynı anda, aynı sahnede yanyana getirir.



mouwad’ın metinlerinin çok katmanlı ve satır araları dolu demiştim; peki, ne hakkında bu metinler?

.diller, kelimeler ve harfler hakkında; kelimelerin ifade ettikleri ve edemedikleri, dilin kifayetsizliği ve gücü, harflerin aydınlığı, kelimelerin tanımlama yetisi hakkında…

.isimler hakkında; coğrafya değiştirince, taraf değiştirince, zaman değişince değişen isimler hakkında… jannanne’ken jeanne, sarwane’ken simon, abou tarek’ken nihad olmak hakkında…

.susma, suskunluğu seçme ve sessizlik; gerçekler karşısında dilin tutulması hakkında…

.cahillik ve eğitim; okuma yazma çarpma bölme çıkarma toplama hakkında…

.görmek ve körlük; görüş açıları hakkında… matematik; kesinlik ve muğlaklık; bir kere birin her zaman iki edemeyeceği hakkında…

.hatırlamak ve unutmak hakkında; “unutmak dışında hiçbir seçme şansımızın olmaması”, “unutmak istesek de unutamıyor olmamız” hakkında… bilmek istememek hakkında…

.söz vermek; sözünü tutmak ve tutamamak hakkında… güvenmek; başka bir hayat için verilen hayatlar hakkında…

.aramak hakkında; aramak ve bulmak! gerçeği aramak ve bulmak! gerçek karşısında sessizliği seçmek hakkında… bir yapbozun parçalarının yanyana getirilmesiyle yavaş yavaş oratya çıkanlar hakkında..

.gerçekler ve efsaneler hakkında… gerçeklerin efsanelere dönüştüğü coğrafyalar; efsaneye dönüşen kişiler, kahramanlar hakkında…

.ölüm hakkında; defalarca ölmek, öldüğü halde yaşıyor olmak; ölümün dilinin, milletinin, tarafının olmaması hakkında… taraf olmak, taraf değiştirmek, taraf diye bir şeyin olmaması, tarafların her an değişmesi hakkında… kardeşin kardeşi öldürmesi, kimin kimi ne için öldürdüğünün bilinmediği savaşlar hakkında…

.yağmur hakkında; herşeyi silen, temizleyen, yenileyen yağmur; duyguları tazeleyen, geçmişi silen, kişileri arındıran yağmur hakkında…

.zaman hakkında; “başı kesilmiş tavuk gibi oradan oraya çılgınca koşan zaman”; ve boynundan fışkıran kanda boğulan bizler” hakkında… kurtlar hakkında; kırmızı kurtlar, ağzı kan içinde kurtlar, kapkara dişi kurtlar hakkında…

.ve sevgi hakkında; her şeye rağmen, ne olursa olsun sevmek hakkında; intikam hissini, öfkeyi yenen sevgi hakkında… ve dostluk; özellikle de kadınlar arası dostluk, dayanışma hakkında…



“simon
ağlıyor musun?
ağlıyorsan, yaşlarını silme,
çünkü ben de benimkileri silmiyorum.
çocukluk insanın boğazında bir bıçak gibidir.
ve sen onu ağzından çıkarmayı başardın.
şimdi yeniden, tükürüğünü yutmayı öğrenmen lazım.
...
jeanne
gülümsüyor musun?
eğer gülümsüyorsan, sakın vazgeçme
çünkü ben de gülümsemekten vazgeçmedim.
...”

-“yangınlar”dan (incendies), wajdi mouawad

iki oyunda da öne çıkan “ikilik” halleri; bir elmanın iki yarısı olmak, “birlikte olmak”; bir yanın ağlarken diğer yanının gülmesi, bir tarafın eğitimliyken diğer tarafının cahil olması…

“yangınlar”da nawal'in kendi oğlu tarafından tecavüze uğramasıyla (yıllar önce birbirlerinden kopartıldıkları için birbirlerini tanımıyorlardır) ikiz çocuklarının doğmasını nawal’in bizzat “bir kötülük bir iyiliği getirdi” diyerek yorumlaması gibi…

“ormanlar”da da aimée kendi ölümünü seçerek karnındaki bebeği aldırmayıp “herşey o kadar üzücü de olsa, nefes almamı sağlayacak bir sevinç” diyerek… aynı kaynaktan çıkan, yanyana olan mutluluk ve kızgınlık halleri...

ve “ikizlik” hali; birbirini tamamlayan iki hal; antikiteden beri tiyatronun simgeleri gülen ve ağlayan maskeler gibi; ve “yangınlar”da bu ikizliğin birleştiği, kesiştiği, hikayenin kilit noktasını oluşturan objenin de yine tiyatroya dair olması gibi: bir palyaço burnu. hüzünle sevinci birarada yaşayan, için için ağlarken dışındakileri güldüren palyaço. nawal’in üç çocuğu; palyaço burunlu nihad ve nihad/abou tarek’in hem çocuğu hem de kardeşi olan ikizler jeanne ile simon…

wajdi mouawad’ın oyunlarını yaratma/yazma süreci de ilginç.
metinler provalar sırasında oyuncularla birlikte ortaya çıkıyor. mouawad oyuncuyu rolle, rolü de oyuncuyla keşfettiğini söylüyor. oyuncularıyla onların geçmişlerine, korkularına, çocukluk-gençlik fantezilerine dair çalışmalar yaparak çalıştığını, örneğin “yangınlar”da simon’un boksörlüğünü simon’u ilk canlandıran oyuncu réda guérinik'ten aldığını, marie-claude langlois olmasaydı sawda’nın o kadar öfkeli olmayacağını belirtiyor.
ilginç ve insanı heyecanlandıran başka bir detay; “yangınlar” on aylık bir prova süreciyle oluşmuş, “ormanlar”ın metni ise oyun kırk kere oynandıktan sonra kesinleşmiş.



wajdi mouawad bu yaz üç akdeniz festivalinde; avignon, atina ve barcelona-grec’te yeni projesi, 6 saatlik “des femmes; les trachiniennes, antigone, electre” (kadınlar; deianeira, antigone, elektra)’yı sahneleyecek.

mouawad’ın, sofokles’in oyunları üzerine kurguladığı üç bölümlü projenin ilk ayağı olan “kadınlar”ı, 2013’te “des héros” (kahramanlar), 2015’te “des mourants” (ölümlüler) izleyecek.

istanbul kültür ve sanat vakfı iki yıl önce avignon, atina ve barcelona festivalleriyle kadmos’u kurmuştu ve sıcağı sıcağına jeanne moreau’lu amos gitai projesini rumelihisarı’nda konuk etmişti. wajdi mouawad’ın projesinin künyesinde kadmos’un adı geçiyor.

bu yaz artık geçti, ama umarım önümüzdeki yılki tiyatro festivalinde, “yerleşik bir adresim yoktur, göçebeyimdir; seyahat etmeyi severim, okumayı, yazmayı… bunlarla beslenirim…” diyen mouawad’ı şehrimizde konuk ederiz.

atina festivali 2011

eski adıyla "hellenic", son yıllardaki adıyla "athens-epidaurus" festivali, bölünmeden önceki istanbul festivali gibi sanatın neredeyse bütün dallarını kapsayan ve üç ay süren dev bir organizasyon. hellenic'ten athens-epidaurus'a geçmeden önce biraz demode ve hatal bir haldeydi, ne zaman 4-5 yıl önce, yıllardır lyon opera balesi'nin artistik direktörü olan yorgos loukos yöneticiliğe getirildi festivalin çehresi değişti; gençleşti, çağdaşlaştı, dinamikleşti.

atina'da değişik mekanlarda ve atina'ya 2.5 saat uzaklıktaki mükemmel bir akustiğine sahip 10.000 kişilik büyüleyici antik tiyatro epidavrus'ta düzenlenen festival müzik, opera, dans, performans, tiyatro ve sergilerle dopdolu bir programa sahip.



bu yıl program bayağı bir küçülmüş ve yunan sanatçılar ağırlıklı hale getirilmiş. festivalden mayıs ayı çıkarılmış, etkinlikler haziran ve temmuz ile sınırlandırılmış.

en büyük kesinti müzik'te yapılmış. eski senelerde bolca olan caz ve dünya müziği konserlerinden eser yok bu seneki programda.
klasik müzik programında ise eski yıllarda bir çok yabancı orkestrayı konuk eden festival bu yıl ağırlıklı olarak yunan orkestralarına yer vermiş. konuk olarak scala filarmonisi ve bolşoy orkestrası var sadece. ayrıca, ne şan konserleri ne de resitaller var. festival müzik'te bayağı bir kan kaybetmiş gibi gözüküyor.

bizim açımızdan sevindirici bir haber:
zeynep tanbay dans projesi "araz" ile haziran'da üç akşam eski endüstri kompleksinden külütr merkezine dönüştürülmüş peiraios 260'ın H salonunda.
zeynep tanbay dans projesi'nde koza tamdoğan'ın etkisi yavaş yavaş hissedilmeye başlandı demektir.

zeynep tanbay dışında dans'ta dikkat çekenler:
.slyvie guillem ile bir akşam; forsythe, ek ve kylian koreografileriyle
.william forstythe'tan: "yes we can't"
.maguy marin'in topluluğu iki ayrı yapıtla: "salves" ve "may b"

bu yıl festivalin en heyecanverici programı tiyatro'da.
gözüme, gönlüme çarpanlar:
.ariane mnouchkine'in théatre du soleil'i bir türlü istanbul'a gelemedi, ama atina'ya bu ya üçüncü ya dördüncü ziyareti: "the castaways of the fol espoir (sunrises)"
.romeo castelluci'nin avignon'dan önce atina'da sahnelecek yapıtı: "on the concept of face, regarding the son of god"
.yine avignon'dan önce atina'da, bu sefer wajdi mouawad sofokles projesi: "women (women of trachis, antigone, electra)
.krzysztof warlikowski'nin geçen yaz avignon'da prömiyer yapan eseri: "(a)pollonia"
.daha 12 nisan'da berliner ensemble'da prömiyer yapmış olan son robert wilson yapımı: frank wedekind'in "lulu"su
.epidavrus'ta sam mendes'in sahneye koyduğu kevin spacey'li "3. richard"

film festivali 30 izlenim 11: uyarlamalar

bu seneki yarışmada son yılların iki önemli edebiyatçısından film uyarlamaları var: haruki murakimi’nin ilk romanı “norwegian wood”u tran anh hung, wajdi mouwad’ın “incendies”ini denis villeneuve beyazperdeye taşımışlar.

lübnan asıllı kanadalı oyun yazarı wajdi mouwad’ın bir üçlemenin birinci halkası olan “incendies” sahne üzerinde arasız yaklaşık üç saat süren bir tiyatro oyunu. herhangi bir mouwad oyununu daha istanbul sahnelerinde türkçe seyretmiş değiliz, ancak meraklısı geçtiğimiz kasım ayında düzenlenen hollanda günleri kapsamında rotterdam’dan ro theater’dan bu oyunu flemenkçe - türkçe üstyazılı olarak cemal reşit rey konser salonu’nda izleme imkanına sahip olmuştu. o zaman izlenimlerimi yazmıştım; bence 2010-2011 sezonunda istanbul sahnelerinde oynayan en iyi yapımdı. o heyecanla, filmi dört gözle bekler olmuştum; hele de filmin kanada’da bir sürü ödül aldığını ve imdb notunun oldukça yüksek olduğunu öğrenince daha da beklentim artmıştı.

dennis villeneuve’ün fim uyarlaması beni uçurmasa da, hayal kırıklığına da uğratmadı. yönetmenin bence en büyük başarısı, bir tiyatro yapıtından uyarlandığı anlaşılamayacak kadar sinematik bir film olması.

belki de esas başarı, böyle bir uyarlamaya imkan sağlayacak kadar geniş, açık ve çok katmanlı bir tiyatro yapıtı ortaya koyan wajdi mouwad’da.mouwad’ın film sürecine hiç karışmaması, yapıtını villeneuve’un ellerine telim edip istediği kullanma izni vermesine ayrıca tebrik edilesi. neticede, villeneuve bu güveni boşa çıkarmıyor; senaryoyu da yazmış olan villeneuve kolaycılığa kaçarak rahatlıkla dramatik olabilecek, izleyicisini kahırdan ağlatabilecek, tecavüz sahnesiyle şoke edebilecekken, hiç bu kulvarlara girmeden, mesafeli ancak etkiyi ve duyguyu da elden bırakmadan, üç saatlik oyunu derli toplu bir 130 dakikaya indirmiş. zamanda serbestçe ileri geri gidişlerle oluşturulmuş girift kurgu, oyunda da mevcut; ancak villeneuve filmine -episodlaştırmadan- ara başlıklar yerleştirerek, çok karakterli, çok mekanlı ve geniş bir zaman dilimine yayılmış hikayeyi kolay kavranabilir, anlaşılır kılmış.

çoğunlukla ters-ışıkla çekilmiş, yüz ifadelerinin zor seçildiği karanlık görüntülerden olan sinematografi çalışmasında, geçmişin bilinmezliğini yaşayan -ve araştıran- ikizlerin kaybolmuşluğunu hissetmek mümkün.
nietzsche’nin bir şiirinin kullanıldığı müzik oldukça başarılı. radiohead'ın hüzünlü şarkısı da film için özel bestelenmiş gibi.

umarım villeneuve’ün filmi yarışmadan eli boş çıkmaz. ama esas dileğim bir an önce şehrimde başarılı bir wajdi mouwad yapımı izlemek; istanbul şehir tiyatroları üçlemeyi sahnelemeyi neden programına almaz ki!

…

“yeşil papayanın kokusu” ve “bisikletçi” ile yıllar öncesinden hayran olduğum estet tran anh hung’un yine şiirsel ve estetik seviyesi yüksek yeni filmi, murakami uyarlaması “imkansızın şarkısı” hakkında, vizyona girince bir kere daha seyrettikten sonra bir şeyler yazmak istiyorum; çünkü “lütfen cep telefonlarınızı kapatarak seyredin” diye uyarı yaparak festivalde filmini sunan tran anh hung’a nispet yapar gibi film boyunca arka tarafımda 3-4 farklı kişi ağızlarını kapamadan bol sesli patlamış mısır yediler; sessizliğin öne çıktığı sahnelerde patlamış mısırcılar koro gibiydiler! tabii tran anh hung nereden akıl etsin “patlamış mısır da yemeyin lütfen” demeyi, o kadarını tahmin etmemiş olmalı!

dolayısıyla filmi vizyona girdiğinde, sakin olma olasılığı yüksek bir salon, gün ve saatte tekrar izledikten sonra yazacağım; tran anh hung’un hassasiyetine saygımdan...

"şimdi artık birlikteyiz ya herşey daha iyi"

bu akşam cemal reşit rey konser salonun'da arasız 2.5 saat yangın yerlerindeydik; ortadoğu'da, balkanlar'da, afrika'daydık... gözyaşlarıyla dolmuş okyanuslar, hiç yağmur düşmeyen bir ülkenin yakıcı güneşi canlandı gözlerimizin önünde... savaşla kirlenen coğrafyaların ortak trajedisine tanık olduk...

ro theater'in "branden" (yangınlar)'ından umutluydum, ama bu kadar da iyi bir oyun seyredeceğimi ummamıştım. zaten tahmin etsem, eş dostu da ne yapar eder götürürdüm yanımda.
rotterdam'dan ro theater'in alize zandwijk rejisiyle sahneye taşıdığı wajdi mouawad'ın "branden" adlı oyunu şehrimizde kolay kolay rastlayamayacağımız kadar etkileyici bir ecnebi yapımdı. bu seneki tiyatro festivali'nde bu kadar iyisini seyretmedik.

oyununu konusu kısaca şöyle: sessizliğe gömüldüğü beş yılın ardından hayata veda eden nawal marwan, vasiyetinde jeanne ve simon adlı ikiz çocuklarından, ölü olduğunu sandıkları babaları ile varlığından haberdar dahi olmadıkları kardeşlerini aramalarını ister.
onlara üç de mektup bırakır; ikisi bulunacak baba ve ağabey'e, üçüncüsü de döndükten sonra açmak üzere ikizlere. vasiyete göre ancak geri döndükten sonra yapma izinleri olan diğer bir şeyse, annelerinin isteği üzerine isimsiz ve taşsız olarak gömüldüğü mezarına ismini yazmaları.
gönülsüzce çıkılan bu yolculuk, iki kardeşi ortadoğu'ya, annelerinin zamanından beri savaş halinde olan bir ülkeye götürür.
oyun boyunca bir yandan şimdiki zamanda çocukların araştırmalarını izlerken, paralel kurguyla annenin geçmişine, yaşadıklarına tanık oluruz.

lübnanlı yazar wajdi mouawad'ın metni müthiş sağlam; keşke türkçeye çevrilse de alıp okusak, altı çizilecek o kadar çok cümle var ki!
"İkimiz aynı yerde doğmuşuz, aynı dili, aynı tarihi paylaşıyoruz, ve her doğum yeri, her dil, her tarih kendi halkından, her halk da hainlerinden ve kahramanlarından, cellâtlarından ve kurbanlarından, zaferlerinden ve yenilgilerinden sorumludur."
güncel dünya meselelerini ortaya koyuş şekli, ve bunlara karşı tutunduğu insancıl bakış çok ustaca; kesinlikle naif bir hayalperestlik taşımıyor.
"Sevda, aklını başına topla! Kurban olan sensin, sen de önüne çıkan herkesi öldürür, cellât olursun, ardından sen de kurban olursun! Oysa şarkı söylemeyi de bilirsin sen, Sevda!"
herşeye rağmen öfkeyi lanetleyen, umudu barındıran bir yaklaşımı tercih ediyor.
"Şimdi artık birlikteyiz ya herşey daha iyi."
oyunun epik bir tadı da var. referansları ise yunan tradegyalarına kadar gidiyor.

yönetmen alize zandwijk tüyler ürpertecek kadar etkileyici bir iş çıkarmış.
neredeseyse hiç dekor yok; sahnenin bütünü külle (siyah kumla) kaplı; uçsuz bucaksız bir yangın yerindeyiz.
bir yanda üstüste istiflenmiş battaniyeler var; kimsesizlerin, evsizlerin, yurtsuzların, mültecilerin, vatansızların, durmadan yer değiştirmek zorunda bırakılanların vazgeçilmez tek eşyası.

oyun başladığında; sahnenin önünde, oyun için ancak dörtte birlik bir alan bırakan kocaman bir beyaz perde asılıydı. bir zaman sonra, bu büyük perde yukarı çekildi, arkasından, biraz daha geride, ama ilkinden daha küçük başka bir beyaz perde çıktı. oyun devam ettikçe, gittikçe küçülen boyutlarda beyaz perdeler geriye doğru birbirlerinin arkasından çıktıkta "oyun sahnesi"nin derinliğini de arttırdılar.
çocukların, annelerinin geçmişi hakkındaki bilgilerinin kısıtlılığı anlatılmak isteniyormuş gibi geldi bana (ilk sahnede çocuklar anneleriyle ilgili neredeyse hiçbir şey bilmiyorlardı, bu yüzden sahnenin önünde küçük bir alana sıkışmışlar); annenin geçmişi öğrenildikçe "beyaz bilinmez boşluk" (perdelerin boyutları) azaldı ve "öğrenilenlere dolan mekan" (oyun sahnesi) arttı.

oyunun dünyası siyah ve beyaz renkleriyle kurulmuş; zemin, daha önce de bahsettiğim gibi siyah kum kaplı, ardı ardına indirilen perdeler beyaz.
gittikçe küçülen beyaz perdelerin sonuncusu üzerine siyah boyayla yazılan oyun kişilerinin isimleriyle doluyor, kirleniyor. bu perdenin ardından indirileninkinin boyutları da aynı ama bu sefer beyaz değil, tümüyle siyaha boyanmış. oyunun sonlarına doğru arka arkaya ortaya çıkan acı gerçekler, bir anlamda, karakterlerin dünyalarını karartıyorlar.

siyah-beyaz karşıtlığı kostüm tasarımına da yansıtılarak, oyun dünyasının bütünlüğü sonuna kadar sağlanmış. masum karakterlerin hepsi beyaz giyiyorlar. yetimhanedeki çocukları, yani bir anlamda masum yaşamı, beyaz balonlar simgeliyor.
anne nawal’ın ise; 15 yaşındaki kıyafeti pembeye çalan kırık bir beyaz. savaşlarla, acılarla, kaygılarla ve tecavüzle kirlendikçe, dünyası karardıkça kıyafetinin rengi de değişiyor; nawal son sahnelere doğru sadece siyah kıyafetler giyiyor.

gölge tiyatrosu bütünüyle siyah-beyaz karşıtlığına dayanıyor zaten.
geçmişe dair yaşananlar çoğunlukla beyaz perdelerin üzerine düşürülen gölgelerle anlatıldı. burada da; geleneksel gölge tiyatrosunu aşan, çok ilginç -ama uygulaması çok basit- teknikler kullanıldı.
sahne üzerinde dekora dair yapılan bütün uygulamaları bizzat oyuncular gerçekleştirdiler; perdeleri kaldırılıp indirdiler, gölge oldular, gölge verecek sabit objeleri, balonları yerleştirdiler.

yazımın başına dönersem; wajdi mouawad lübnan'lı, ortadoğu tamam da, afrika'yı balkanlar'ı nerede gördün derseniz; oyunun canlı müziğini yapan oyuncunun akordeonla söylediği sırpça (belki de rusçaydı) şarkılarda ve oyunun kilit karakterlerinden birinin tam da saçı başı dağınık, elinde silah deli bir afrikalı olmasında (ruanda soykırımına dair görüntülerden bunun gibi binlercesine aşinayız zaten).
yönetmeni bir kere daha kutluyorum!

peki okyanus, çöl nereden çıktı, dekor yoksa diye sorarsanız da; işte bu da oyundaki, beni tam kalbimden vuran en önemli biçimsel fikirdi: sanmayın ki spotların önüne turuncu veya mavi jelatin koydular da, kasaba düğünü vari ışıklandırmayla sağlandı bu atmosferler. nasıl mı peki?
oyun devam ederken repliği olmayan oyuncular zemine, kenarda duran battaniyelerden turuncu olanlarını serdiler ve inanamazsınız, bataniyelerin serilmesiyle yavaş yavaş onlara vuran beyaz ışıklar yumuşadı, turunculaşarak yansıdı etrafa.
okyanus da aynı şekilde, bu sefer mavinin tonlarındaki battaniyelerin zemine serilerek, etrafın mavi renge dönüşmesiyle yaratıldı.

uzun zamandır bu kadar basit ve bu kadar etkileyici sonuç veren; kullanılan tek bir malzemeyle mekanın, atmosferin bütününün yaratıldığı bir sahne tasarımına rastlamamıştım.
hayran kalmakla yetinmedim, hikayenin tam da bu sahnelerde yükselen dramatik etkisiyle gözlerim yaşardı. zaten, oyunu sonlandıran okyanus sahnesinde, ikizlerine yazdığı mektubu okuyan anne olmak üzere, mavi battaniyelerin üzerinde gelişigüzel oturmuş annenin mektubunu dinleyen bütün diğer oyuncuların da gözleri yaşlıydı.

bu inanılmaz etkileyici yapım için kime teşekkür ediyim bilemiyorum. ajans2010'a mı, garajistanbul'a mı, hollanda konsolosluğuna mı?

Branden (Incendies/Scorched) Wajdi Mouawad, Alize Zandwijk from Ro Theater on Vimeo.

...

bu akşam bilet alma işini oyun öncesine bıraktım. kapıda bilet satışı yapılmadığından dolayı, görevliler bedava davetiye verdiler.
2010'un başından beri bütün ajans2010 etkinliklerine çatır çatır para ödeyip bilet alırken, son dakikada bir çok insana ücretsiz bilet dağıtıldığını da duymuştum.
2010 bitmeden, ajans2010'dan nemalanmak bana da kısmet oldu!