2 haziran 2006, cuma 20:30

 

29 OCAK

1595 william shakespeare'in romeo ve juliet oyununun ilk defa oynanmış olduğu düşünülüyor 

1728 yüzyıllar sonra bertold brecht ile kurt weill'ın üç kuruşluk opera müzikli oyunu için ilham kaynağı olacak john gay'in the beggars opera adlı müzikli oyununun dünya prömiyeri londra'da lincoln's inn fields tiyatrosu'nda gerçekleştirilmiş

1929 erich maria remarque'ın batı cephesinde yeni bir şey yok adlı romanı yayınlanmış

1955 henri georges-clouzot'nun les diaboliques adlı filmi gösterime girmiş

1956 friedrich dürrenmatt'ın der besuch der alten dame (yaşlı hanımın ziyareti) adlı oyununun dünya prömiyeri zürich schauspielhaus'ta gerçekleştirilmiş

1958 louis malle'in l'ascenceur pour l’échafaud adlı filmi gösterime girmiş

1964 stanley kubrick'in dr. strangelove or: how i learned to stop worrying and love the bomb adlı filmi gösterime girmiş

1966 neil simon ile cy coleman'ın sweet charity adlı müzikal oyununun dünya prömiyeri new york'ta palace theatre'da gerçekleştirilmiş

1971 istanbul'da süleymaniye külliyesi'nin bir parçası olan doğum evinde doğmuşum

1989 marc almond 2 ocak'ta ilk yayınlandığında solo söylediği, hemen ardından 1967'de aynı şarkıyla hit olan gene pitney'in önerisiyle düet versiyonunu yayınladıkları something's gotten hold of my heart şarkısıyla birleşik krallık single listesine 1 numaradan girdi ve orada dört hafta kaldı

1992 atatürk kültür merkezi büyük salon'da fındıkkıran balesi'ni seyrettim; hülya aksular ile oktay keresteci başrollerdeydiler

2005 trenle günübirliğine, o sırada bir kongre için bulunduğum bern'den wuppertal'e pina bausch'un palermo palermo adlı yapıtını schauspielhaus'ta seyretmeye gidip döndüm (yapıtın tamamı bu bağlantıdan izlenebilir: https://www.pinabausch.org/post/palermo-film)

2006 ilk defa bir semaver kumpanya oyunu seyrettim; ayşenil şamlıoğlu'nun max frisch'in yapıtından uyarladığı süleyman ve öbürsüleri o kadar çok beğendim ki, o günden bugüne bir semaver kumpanya hayranı olarak hiç bir oyunlarını kaçırmadım

2009 yakın aile üyelerime ve yakın aile komşularımıza aldığım hediye biletlerle nevra serezli ile cihan ünal'ın oynadıkları altı haftada altı dans dersi oyununu seyrettik

2010 annemle wuppertal'de opernhaus barmen'de pina bausch'un christoph willibald gluck'tan uyarladığı iphigenie auf tauris adlı operayı seyrettik

2022 wuppertal'de opernhaus barmen'de pina bausch'un ein stück mit dem schiff adlı yapıtını, gündüz yaptırdığım covid-19 testinin negatif çıkması sayesinde seyrettim

bir infazın portresi / semaverkumpanya

semaverkumpanya kocamustafapaşa'daki çevre tiyatrosu'nda sahnelediği iki yapımla şehrin sanatsal merkezini kaydırmaya devam ediyor; bu sezon ne yapıp edip yolu kocamustafapaşa'dan geçirmek gerek.
geçen sezon sonunda başlayan serkan keskin rejisiyle jordi galceran'ın "metot" ve geçen yılın son günlerinde prömiyer yapan, zeynep su kasapoğlu'nun rejisi ile howard barker'ın "bir infazın portresi" iki güçlü yapım.

 ...

bir şirketin üst düzey eleman işe alırken dört adaya uyguladığı çetrefil sınavları konu alan "metot",  psikolojik gerilim olarak tanımlanabileceği gibi günümüz iş dünyasını zehir zemberek hicveden bir oyun.
adayları canlandıran oyuncuların dördü de çok iyi oynuyorlar: sezin bozacı, sarp aydınoğlu, mustafa kırantepe ve oyunun aynı zamanda yönetmeni olan serkan keskin.
her an yeni sürprizler barındıran virajlar alarak devam eden, oyun içinde oyunlarla sıkılmadan izlenen bir oyun "metot".

...

howard barker "bir infazın portresi" adlı oyununda, inebahtı savaşı sonrasında venedik devletinin, kazandığı zaferi ölümsüzleştirmek için bir kadın ressama sipariş ettiği 30 metrelik tablonun hikayesi üzerinden sanatçının bağımsızlığı, özgünlüğü, aykırılığı gibi kavramları ve iktidar ile, din ile, eleştirmenlik kurumu ile olan ilişkisini irdeliyor, sorguluyor.
oyunun kişileri arasından; aykırı bir ressam, düzene ayak uyduran bir ressam, bir devlet adamı, bir din adamı ve bir sanat eleştirmeni öne çıkarılarak yukarıda bahsettiğim konuların berrak bir şekilde tartışılmasını sağlanmış.

oyunun protagonisti galactia düzene, devlete, iktidara aykırı, sanatı konusunda devrimci bir kadın ressam. 16 yüzyılda böyle biri gerçekten yaşamış olabilir miydi; hatta galactia'nın kızlarının da ressamlık eğitimi almaları, oyundaki sanat eleştirmenin kadın olması oyun metninin inandırıcılığı zorlayan tarafları. oyun hakkında biraz araştırma yapınca zaten galactia'nın kurmaca bir kişilik olduğunu öğrendim. barker'ın yukarıdaki konuları bir erkek protagonist üzerinden değil de, bir kadın üzerinden tartışması çok değerli ve anlamlı kanımca.
ayrıca; ilk galactia rolünü glenda jackson gibi sıradışı bir kadın oyuncunun canlandırmış olması, ve bu sezon londra'da national theatre'da sahnelenen yapımda başrolde fiona shaw'ın olması galactia karakterini daha da cazip kılıyor.

semaverkumpanya'nın yapımına dönersem;
kendi yağında kavrulan, "ödeneksiz" bir tiyatro topluluğu olarak, günümüzün türkiyesinde bu kadar isabetli bir oyunu seçtikleri için semaverkumpanya'ya teşekkür etmek gerekir; oyunu bu kadar etkileyici bir şekilde sahneye taşıdıkları içinse kocaman bir tebrik!

zeynep su kasapoğlu'nun yönettiği yapımda cem yılmazer dekor ve ışık tasarımlarını, hande tomris kuzu kostüm tasarımını ve alper maral müzik tasarımını üstlenmişler.

ışıl kasapoğlu'nun yıllar önceki, öne doğru eğimli tek bir platformda yorumladığı zamansız shakespeare oyunlarını (istanbul şehir tiyatrosu'nda benzersiz "kral lear", diyarbakır devlet tiyatrosu'nda "macbeth") düşününce, zeynep su kasapoğlu'nun oyunculuğu öne çıkaran sade rejisi ile cem yılmazer'in basit sahne tasarımı aynı çizginin devamını işaret ediyor. tabii, yepyeni yorumlarla: ilk dört koltuk sırasının kaldırılarak eğimli platformun sahne çerçevesinden taşarak seyircilere doğru ilerletilmesi, platformun içinden belli yüzeylerin ters yönde  kaldırılarak farklı sahneler için yeni yüzeylerin yaratılması (ve özellikle de bunu sağlayan iplerin saklanmadan sahne estetiğinin bir parçası haline getirilmiş olması) gibi..

cem yılmazer'in ışık tasarımı ise oyun boyunca sahnenin ve platformun derinliğini hissettiriyor, loşluğu ve ters ışığı ustaca kullanıyor..

hande tomris kuzu'nun kostüm tasarımı ise rejiye mükemmel bir şekilde hizmet ediyor; kostümler 16. yüzyıl çizgileri taşıyorlar ancak tek renkler: beyaz. ve tabii ki tüyler ürpertici bir detaya sahipler: oyunun başında yaralarını teşhir eden asker misali, galactia dışında oyundaki bütün kişilerin bedenlerinin bir parçası açılmış durumda. bu durum; venedik vatandaşlarının iç organlarını veya kaslarını savaşla kazandıkları bir zafer, bir zırh, hatta bir süs gibi üzerlerinde taşıyor olabilecekleri şeklinde yorumlanabileceği gibi, bu açık yaralar zaferi kazanılmış savaşın bireyler üzerindeki dehşetini görünür kılıyor da olabilir. ya da daha "sanatsal" bir yorumla; sahne bütünüyle ressamın karakalem anatomi çizimlerine dönüştürülmüş olabilir. her halukarda; rejiye hizmet eden, çok basit ama çoklu okumaya açık dahiyane bir tasarım.

oyunculuklara gelirsem;
bütün oyun galactia'yı oynayan elif ürse'nin sırtında. gözlerindeki deli bakışlarıyla, dağılmış saçlarıyla, ellerini kullanışıyla aykırı ressam galactia'ya inandırdı beni elif ürse.
yan rollerde sarp aydınoğlu (galactia'nın sevgilisi ressam) ve sezin bozacı (sanat eleştirmeni) nüanslı oyunculuklarıyla çok iyiler.
serkan keskin (devlet adamı) ise tarifsiz! örneğin; bir yandan üzüm yerken bir yandan da galactia'nın tablo eksizini eleştirdiği bir sahne var ki keskin'i seyretmesi bu kadar mı keyifli olur!

"bir infazın portresi" seyirciye sıkı bir beyin fırtınası imkanı sunduğu kadar, üst düzeyde sanatsal bir keyif de yaşatıyor. 

tiyatro festivali 17, izlenim 10: titus andronicus, amacından sapmış sapkınlık

1.
ışıl kasapoğlu

fransa'dan ülkeye dönüp de, 1988'de "arlechino, iki efendinin uşağı" ile kalbimizi fethettikten sonra, arka arkaya shakespeare oyunları sahneye koymuştu.
şehir tiyatrolarındaki "kral lear"i hala unutamam; eskitilmiş geniş tahtalarla döşenmiş, seyirciye doğru hafif eğimli platform üzerinde, müziği, ışığı, kostümleriyle karanlık, ilkel bir "kral lear" izlemiştik. lear'de erol keskin, cordelia/soytarı çifte-rolde tilbe saran harikalar yaratmışlardı. sanırım 3-4 defa izlemişimdir o sezon "kral lear"i.
sonra birer birer ışıl kasapoğlu'nun anadolu'daki devlet tiyatrolarında sahnelediği birbirinden başarılı, etkileyici shakespeare'ler geldi istanbul'a: "onikinci gece", "macbeth", "venedik taciri"...
"onikinci gece"nin taksim sahnesi'nin fuayesinden başlayan, seyircilerin oyuncuların ardısıra salona girdikleri, ortaçağ sokak tiyatrosu vari eğlenceli, şenlikli yorumunu unutamıyorum...
"macbeth"de ise, "kral lear"deki eğimli yüzey fikri devam ettirilmiş ancak bu sefer cilalı ahşaptan tasarlanmıştı; oyun boyunca, ahşap yüzeye gizlenmiş deliklerden sızan kanı da unutamıyorum...


2.
semaver kumpanya

ışıl kasapoğlu'nun 2002 yılındaki davetine cevap veren gençlerle kocamustafapaşa'da kurulmuş bir komün. merkezden uzakta, çeperde kalarak bağımsızlaşan, enerjik çılgın bir tiyatronun üretildiği bir fabrika.
ilk yıllardaki oyunlarını takip edemedim; itiraf ediyorum: merkezden ayrılanı kurt kapar korkusuyla!
dört yıl önce yaşgünümde bir değişiklik yapıp uzaklaşıyım isteyince bildik tiyatro sahnemizden, yolum çevre tiyatrosuna düştü, tesadüf o akşam "süleyman ve öbürsüler" oynuyordu; çarpıldım, hayran kaldım!
o zaman bu zaman ne zaman semaver kumpanya yeni bir oyun sahneye koysa mutlaka izliyorum; hem de öyle taksim'e, akatlar'a, ortaköy'e "turneye" geldiklerinde değil, her seferinde paşa paşa kocamustafapaşa'ya giderek.


3.
william shakespeare

iki yıl önceydi sanırım, ışıl kasapoğlu & semaver kumpanya ortaklığı festivalde "fırtına"yla sonuçlanmıştı; enka açıkhava'daki "fırtına" tam bir fırtına etkisi yaratmıştı üstümde! alınmasınlar, hala semaver kumpanya'dan ve ışıl kasapoğlu'ndan seyrettiğim en kötü oyundur. sanırım, kendileri de farkıdalardı; sezon içinde oynamaya devam etmediler, "fırtına" festivalle sınırlı kaldı.

bu yüzden, ışıl kasapoğlu ile semaver kumpanya'nın tekrar bir shakespeare sahneleyeceklerini duyduğumda biraz tereddütle yaklaştığım. yine de bir gözümü kapatıp, onlardan seyrettiğim birbirinden etkileyici onca oyunun hatırına "titus"a gitmeye niyetlendim, ancak festival kapsamındaki gösterilere vakitsizlikten fırsat yaratamadım.
neyse ki festival dışında da oynamaya devam ettiler, nihayet dün akşamki sezonun son gösterisinde "titus andronicus"u izleyebildim.

oyunun tam adı: "william shakespeare'in titus andronicus'u: beş perdelik manzum maganda faciası olarak yeniden anlatan: sinan fişek"

"kısaca titus"un orjinalini bilmiyorum ancak sinan fişek'in yaptığının hakkıyla bir uyarlama olduğu kesin; öyle yorum falan değil.
aslında aynı, ayşe nil şamlıoğlu'nun max frish'in "aymazoğlu ile kundakçılar"ından dönüştürdüğü ve bütünüyle kendinin ve semaver kumpanya'nın kıldığı "süleyman ve öbürsüler" gibi, "titus andronicus" da, özellikle sinan fişek'in müthiş serbest ancak kesinlikle yabancı kaçmayan, bilakis türkçeye cuk oturan çevirisinin etkisiyle, tam anlamıyla günümüze ve bu topraklara ("bizans") has kılınmış.
sinan fişek'in çevirisi can yücel'inkiler (örneğin "bahar noktası") kadar şiirsel değil, ama en az onunki kadar yaramaz, pervasız ve özgür.

oyunun çok başarılı görsel (sahne & ışık: cem yılmazer, kostüm & aksesuar: tomris kuzu) ve işitsel (müzik: alper maral) tasarımları ise tipik bir distopya atmosferi yaratıyor.
benzerlerini, özellikle amerikan sinemasının örneklerinden, çok yakından bildiğimiz, örneğin "mad max" serisi, "water world", "escape from new york" gibi kült filmlerden aşina olduğumuz post-apokaliptik bir dünya bu.

ancak, işin garip ve ilginç tarafı, görsel ve işitsel tasarımın aksine, oyunun genel atmosferinin bu tarz distopik, post-apokaliptik filmlerin barındırdığı ciddi, karanlık tondan bayağı uzak olması. bunun başlıca nedeni ise sanırım yine çeviri ve özellikle de bazı oyuncuların (örneğin nadir sarıbacak'ın) repliklerini söyleyiş tarzı.

aslında sinan fişek'in program broşüründeki "Asıl adı «Titus Andronicus’un İçler Acısı Tragedyası» olan Shakespeare’in bu ilk – ve en ilkel – ağlatısındaki şiddetin aşırı dozu (sayısız cinayet, sakatlama, tecavüz, evlat katli, yamyamlık, işkence, vb.), namus, iktidar, intikam hırslarının ve genelde tüm duyguların çiğliği, yapıtın Türkçe’ye çevrilmekten çok, grotesk bir fars olarak yeniden anlatılmasını adeta çağırıyordu." açıklaması bu ikilemi açıklıyor. "grotesk bir fars".

doğrusu, sahnede sapır sapır insanlar (ışıl kasapğolu saymış: 22 kişi) öldürülürken, kan gövdeyi götürmüşken, hatta kan üzerimize (evet, bizlerin, yani ilk üç sırada oturan seyircilerin üzerine) bile sıçramışken (!) gülüyor/gülecek olmak benim içime sinmedi; ne salonda çoğunluğu oluşturan yeniyetme gençler ne de her küfüre neşeli tepkiler veren orta yaşlılar gibi gülebildim!

tamam, yine sinemadan örnek verirsem, gore adı verilen bol kanlı bol şiddetli bir tarz var ve bu filmlerin takipçileri kanıksamış bir şekilde, korkmak-ürkmek için değil gülmek için seyrediyorlar bu filmleri.
tamam, quentin tarantino gibi, yanyana gelemeyecek türleri/tarzları "ortaya karışık yaparak" prim toplayan, yine şiddet ve kan meraklısı (ama maalesef aynı zamanda yetenekli) bir sinemacı da var.

dolayısıyla; bol kanlı, bol şiddetli distopik atmosfer ile, bununla hiç bağdaşmasa da neden olmasın da dedirtecek komedinin/farsın birarada kullanılmasına karşı değilim, ancak sahnede seyrettiğimiz bu "şenlikli" yorum, broşürde ne ışıl kasapoğlu'nun ne de burcu tekin'in söyledikleriyle, dertleriyle bağdaşıyor!!!
"william shakespeare'in titus andronicus'u: beş perdelik manzum maganda faciası"nı izlerken ne "siyasal şiddetin doğurduğu sürekli şiddet" aklımıza geliyor ne de ""Hrantlar'ımız"!...

sıradışı sahneleme, balyoz gibi içerik: "infazcı no:14"

geçen sefer de yazmıştım; herhangi bir semaverkumpanya oyunu için taa kocamustafapaşa'ya yapacağınız bir yolculuktan pişman olmazsınız. evet, akatlar'a, kadıköy'e, beyoğlu'na ve bir çok başka semte turne yapıyorlar, ama onları kendi mekanlarında seyretmek bambaşka bir deneyim.

bu akşam seyrettiğim "infazcı no:14" ise kesinlikle kocamustafapaşa'daki çevre tiyatrosu'nda izlenmeli!

salon kapısı açılacak koltuğumuza oturacağız diye fuayede beklerken, bizi tiyatronun kulisine yönlendirdiler. daracık koridorlardan geçtik, yüksek basamaklı merdivenlerden indik çıkdık, kumpanya'nın mutfağından geçtik ve sonunda kendimizi sahnede bulduk. perde kapalıydı. sahneye bizler, seyirciler için sandalyeler yerleştirilmişti. oturduk; yaklaşık 20 kişi kadardık. sahnenin ışıkları karardı, perde açıldı, salonunun tamamı gözlerimiz önüne serildi.

her yer sisler altında, en arkada endirekt yoğun bir ışık hüzmesi altında bir adam toprağı kazıyor, salonun bütün derinliğini kullanan sahne/salon tasarımında koltukların arasına üç dinin mezar taşları ve kuru ağaç dalları yerleştirilmiş.

müthiş etkileyici, seyirciyi anında oyunun bağlamına/atmosferine sokan çok başarılı bir sahne/salon tasarımı. cem yılmazer'i kutlamak lazım. etkileyici ışık tasarımı ve atmosferik müzik tasarımı da yılmazer'e ait. (müzik'in ortak bestecisi utku inan)

"infazcı no:14"ün ortak yönetmenleri ışıl kasapoğlu ile gülin kılıçay.

tek kişilik oyunun benzersiz aktörü ise, daha önceki semaverkumpanya oyunlarında birbirinden çok farklı iki rolde, "murtaza"nın murtaza'sında ve "trainspotting"in renton'unda kendisine hayran kaldığım ve yine harikalar yaratan tansu biçer'di.

"infazcı no:14" bir iç savaş sırasında yaşananları anlatıyor. din ve ırk olgularının nasıl insanları/toplumları birbirine düşürdüğünden bahsediyor; yalın ve etkileyici bir dille! semaverkumpanya'nın bu yıl prömiyer yapan ve iç savaş olmasa da bir dikta rejimi ortamını konu alan "resmi geçit" adlı oyunu ile "infazcı no:14" arasında gerek atmosfer gerekse içerik olarak paralellikler kurmak mümkün; korku, acı, ümitsizlik, çaresizlik, yalnızlık, öfke, kaybolmuşluk..

bu iki orta-metraj oyun, "infazcı no:14" ile "resmi geçit" (yaklaşık olarak ilki 60, ikincisi 55 dakika sürüyor), 27 mart tiyatrolar günü vesilesi ile kocamustafapaşa'da tek biletle arka arkaya sahnelenecek. aynı tarife 28 nisan'da da enka oditoryumu'nda gerçekleşecek. kaçırmayın!

kapana kısılmış hayatlar: "resmi geçit"

istanbul'un neredesinde oturursanız oturun, semaverkumpanya dolayısıyla kocamustafapaşa'ya yapacağınız bir seyahatten kesinlikle pişman olmazsınız! emin olun.

"süleyman ve öbürsüler"le -biraz da geç- keşfettiğim semaverkumpanya topluluğunun son oyunu "resmi geçit" ocak ayında sahne ışıklarına çıktı.

yunanlı yazar loula anagnostaki'nin tek perdelik oyunu ilk defa 1969 yılında paris'te sahnelenmiş. eski bir oyun sayılabilir, ancak içeriği kesinlikle eskimiş değil!

oyun, iki kardeşin kapalı bir mekanda (bir odadan kesit alınmış gibi tasarlanmış, klostrofobik sahne ve ışık tasarımı: cem yılmazer) birbirleriyle ve mekandaki tek pencere sayesinde "gördükleri" dışarıda gerçekleşenlerle hesaplaşmalarını anlatıyor.

pencereden kardeşler tarafından "anlatılan" olaylar soyut ve kavramsal bir çerçevede ele alınmış; gerçekten görüldüğünden emin değiliz. anlatılanlar bütünüyle halüsinasyon da olabilir, düş de, çok önceden yaşanmış “gerçekler” de, çok önceden yaşandığı için artık deforme olmuş gerçekler de!
işte bu tekinsiz, ikircikli dünyanın yaratılmasında oyuncular çok başarılı: erkek kardeşte nadir sarıbacak ve ablada öyküm elif erdoğan.

yönetmen serdar keskin'in, oyunun başında ve sonunda bıraktığı uzun karanlıklar da çok isabetli; bu sayede oyun sürecinde gerçekleşenler tırnak içine alınmakta ve gerçeklikleri sorgulanmakta.

"resmi geçit" yaklaşık 50 dakika sürüyor.

semaverkumpanya keşke -tam da program broşüründe belirtildiği gibi- aynı yazarın "resmi geçit"inin de dahil olduğu üç kısa oyununu -zamanında atina'da olduğu gibi- arka arkaya sahneleseydi. herhalde seyirci için çok daha bütüncül bir deneyim olurdu!

tavsiye

16. uluslararası istanbul tiyatro festivali'nde prömiyer yapan brecht/dessau/kasapoğlu/semaverkumpanya yapımı "cesaret ana ve çocukları" ocak ayının her çarşamba günü akatlar kültür merkezi'nde sahnelenecek.

ilgilenenlere, merak edenlere, tilbe saran'ı "cesaret ana" rolünde tekrar izlemek isteyenlere duyurulur.

oyun hakkındaki izlenimlerim için bknz:
http://danzon2008.blogspot.com/2008/11/dn-akam-enkaya-cesaret-ana-geldi.html

dün akşam enka'ya "cesaret ana" geldi çocuklarıyla

dün akşam, mayıs'taki festivalden sonraki ilk gösteriydi. şişhane tiyatro binası yarışması yüzünden biletim olduğu halde aklım kalarak gidememiştim.

oyunu merak ve sabırsızlıkla bekliyordum. muradıma erdim!

çok çok iyiydi! hem semaverkumpanya hem ışıl kasapoğlu eski formlarına kavuşmuşlar; geçen seneki "fırtına"larının estirdiği fiyaskoyu affettirdiler.

sahne tasarımı, kasapoğlu'nun 90'lı yıllardaki shakespeare uyarlamalarında (şehir tiyatrolarında kral lear, devlet tiyatrolarında macbeth, ...) kullandığı platform fikrinin yaratıcı bir türeviydi; basit, yaratıcı ve işlevseldi, her şeyden öte oyunun girdaba dönüşen kısır döngüsünü ustaca yansıtıyordu.

oyunun başarısına en büyük katkı hiç kuşkusuz tilbe saran'dı. canlandırdığı her yeni protagonist ile yepyeni bir çehreye ve sese bürünen, adeta onları içinde yaşatan tilbe saran yine döktürdü, yine benzersizdi!

üç saatlik oyun sonrası fuayede çorba ikramı vardı, pek keyifliydi...