2017 salzburg festivali'nin yeni yapımlarına bakış

devasa bir festival olan salzburg'un artistik niteliğinden tek sorumlu, bir önceki yazımda hakkında bahsettiğim, festivalin genel sanat yönetmeni martin hinterhaeuser değil sadece; müzik/konser ve tiyatro alanlarında yardımcıları/direktörler var. ancak genel çerçeveyi çizen ve özellikle opera yapımlarını kurgulayan hinterhaeuser.
10 opera, 79 konser ve 5 tiyatro oyunundan oluşan bu yılın programı için hinterhaeuser'in belirlediği temayı bir önceki yazımda belirtmiştim: gücün stratejileri hakkında düşünmek. tema özellikle ilk defa festivalde sahnelenecek yapımları kapsıyor.

festival bu yıl iki görsel sanatçı ile çalıştı. güney afrikalı william kentridge alban berg'in "wozzeck"ini, iranlı şirin neşat verdi'nin "aida"sını sahneye taşıdılar. kentridge opera sahneleme konusunda deneyimli ancak neşat için bu ilkti.

iki sanatçının işlerini/dünyalarını bilenler için bu projeler oldukça heyecan vericiydi. belli ki hinterhaeuser nokta atışlar yapmıştı.
doğu kültüründeki kadının yerini müthiş bir estetikle sorgulayan neşat'tan daha biçilmiş kaftan olur muydu, aşkıyla birlikte ölüme giden doğulu prenses aida'nın hikayesini sahneye koymak için. (şirin neşat'ı daha yakından tanımak isterseniz eski tarihli bir yazımı tavsiye ederim: tıklayın)
apartheid rejimini sivridilli ancak aynı zamanda eğlenceli işleriyle eleştiren kentridge de küçük insanın çevresi tarafından nasıl ezildiğini anlatan "wozzeck"in hakkını en iyi verecek görsel sanatçılardan biri. "wozzeck"in başrolünde ise bir başka muhteşem operacı var: geçtiğimiz sezon iki kere istanbul'da konser vermiş ve şehrimizin klasikmüzikseverlerini mest etmiş olan, bariton matthias goerne. ("wozzeck" de arte'den naklen yayınlanacak; bilgi için takipte kalın!)

şirin neşat'ın "aida"sının başrolünde ise, bu rolü ilk defa seslendirecek, şu anda dünyanın en ünlü sopranosu anna netrebko var.
söylendiğine göre 30 ile 450 avro arasında değişen bilet fiyatları prömiyer akşamında karaborsada 3000 avrodan alıcı bulmuş; eh, netrebko'yu bir rolü ilk defa icra ederken izlemek tarihin yazılışına tanıklık etmek gibi. seçim kampanyası içinde olan angela merkel bile iki günlüğüne salzburg festivali'ne uğradığında izlediği iki işten biri "aida"ymış.

riccardo muti'nin şefliğindeki wiener philharmoniker ve netrebko olmak üzere bütün solistler eleştirmenlerden tam not aldılar ancak şirin neşat'ın sahne yönetmenliği yerden yere vuruldu. yapımı kayıttan izledim; bence hiç de öyle değil.
şirin neşat  toplumsal-sosyal-siyasal olaylardan beslenen ama bunları müthiş bir estet titizliğiyle kendi sanatına dönüştüren bir sanatçı; "aida"da da tam bunu yapmış. ikilikler üzerinden gitmiş. aida ile amneris'in aşkları arasında kalan radames; aşkı ile vatan sevgisi arasında kalan radames; yine aşkı ile vatan sevgisi arasında kalan aida; bir aşkın iki yarısı olarak aida ile radames; ve tabii en temelde toplumsal anlamda güç'ün iki ayağı olarak iktidar sahipleri ve din kurumu. sahne, kostüm ve ışık tasarımlarının hepsi bu ikilikleri vurgulamak üzerine kurulu.
neşat en çok şancıların mizansenindeki statik seçiminden dolayı eleştiriliyor; ancak ben neşat'ın yorumunu statikten ziyade sakin ve yalın buldum. yapımın her bir sahnesinin frontal olarak fotoğrafını çekip duvarınıza asabilirsiniz; o kadar etkileyici.
neşat ne yapmış diye merak ediyorsanız, arte concert'ten izlemek hala mümkün. tıklamanız yeterli.

festivalin açılış prodüksiyonu mozart'ın "la clemenzo di tito"su idi; sahne yönetmeliği koltuğunda peter sellars, orkestrada ise teodor curretzis oturuyorlardı.

yunan currentzis son yılların hakkında en çok konuşulan, çok özel bir müzik insanı. yıllardır avrupa'nın en doğu köşesinde, ural dağlarının eteğindeki perm'de, kendi kurduğu musicaeterna topluluğu ile harikalar yaratıyor. geçen sezon robert wilson perm'de, currentzis'in müzikal direktörlüğünü yaptığı "la traviata"yı yönetti mesela. yani artık sadece currentzis avrupa'ya gelmiyor, dünya da onun ayağına gitmeye başladı.

"la clemenzo di tito" çok iyi eleştiriler aldı, çok beğenildi. peter sellars zaten oldum olası her işiyle tartışmalar yaratan, klasik metinleri çağdaş ve kışkırtıcı şekilde yorumlayan sahne yönetmenlerinden biri. curretzis gibi müziği sıradışı yorumlayan bir şefle güçlerini birleştirince ortaya nefes kesici bir iş çıkmış. sellars klasik bir operayı zorlamaya düşmeden "şimdi"ye taşırken şu can alıcı sorunun peşinden gitmiş: roma imparatorluğuna barışı getirmek isteyen ve hatta kendisine suikast düzenleyeni affedecek kadar yüce hükümdar titus'un yaklaşımı, günümüzde bir yandan mültecilerin akın ettiği diğer yandan canlı bombaların patladığı avrupa'nın islam'la hesaplaşmasına yol gösterebilir mi?
yapımın bütünüyle başarı kazanmasının ardındaki en önemli etken ise; currentzis'in mozart'ın müziğini yorumlayışındaki ritmik, vurgulu ve duygulu/heyecanlı tutum ile sellars'ın dinamik -ve hatta "hiperaktif"- mizanseninin müthiş örtüşmüş olmaları.

bu yapım mayıs 2018'de amsterdam'da hollanda operası'nda tekrar sahne alacak; bilgi için tıklayın. imkanı olanlara amsterdam yolu gözüktü; olmayanlar ise 3sat mediathek'ten veya medici tv'den izleyebilirler.

bu yılki son iki yeni opera yapımları şostakoviç'in "mzensk'li leydi makbet" ve 1970'lerden çağdaş bir opera, aribert reimann'ın "lear"i idi.

"mzensk'li leydi makbet"i, 2010 istanbul tiyatro festival'inde münchner kammerspiele yapımı "der prozess"le bizleri kendisine hayran bırakmış olan andreas kriegenburg sahneye koymuş. ("der prozess" hakkındaki yazımı okumak isteyenler tıklayabilirler)

çok beğenilen ve çok iyi eleştiriler alan "lear"i sahneye koyan ise, son yılların yükselen sahne yönetmenlerinden avustralyalı simon stone idi.

.

not: yazıda kullandığım grafikler ünlü görsel sanatçı louise bourgeois'e ait ve festivalin kitapçığını süslüyorlar.

şirin neşat istanbul'da!

 

etkinlikten bir gün önce duyurulmuş olmasına rağmen salonda azımsanmayacak bir kalabalık vardı. hatta ilerleyen dakikalarda salon neredeyse tamamıyla doldu. meraklısı kokuyu almış, fındıklı’nın yolunu tutmuştu; o kadar ki, iranlı bir turist karı-koca bir gün önce istanbul sokaklarında sergi ilanını görmüş, akşam internetten araştırınca bu “sanatçı konuşması”ndan haberdar olmuş ve gelmişlerdi. sanatçının, hiç bir işinin kendi ülkesinde sergilenmemiş/gösterilmemiş/yasaklı olduğu düşünüldüğünde o geçkin iranlı çiftin yüzündeki mutluluk ifadesi daha bir anlamlıydı. evet; perşembe günü öğleden sonra şirin neşat (shirin neshat) mimar sinan üniversitesi sedad hakkı eldem oditoryumu’ndaydı.

neşat önce, müziğini philip glass’ın bestelediği (istanbul’da ilk defa if’in ilk senesinde gösterilmiş olan) “passage” adlı video çalışmasını izletti, ardından 1997’den günümüze yaptığı işleri nefes nefese kalarak hızlıca anlattı. ve son olarak yaklaşık bir saatlik soru-cevap kısmı gerçekleşti.

fotoğraflarından, video işlerinden ama en çok iki yıl önce festivalde izlediğim "erkeksiz kadınlar" (women without men) adlı filminden etkilendiğim şirin neşat’ı, belli ki işlerine de yansıyan zerafetiyle, inceliğiyle kanlı canlı olarak karşımda görmek doğrusu beni çok heyecanlandırdı.

çoğu büyük sanatçıda gözlemlediğim alçakgönüllük ve sadelik şirin neşat’ta da eksik değildi; ilk defa, çoğunluğu müslüman bir ülkede sergi açıyor olmaktan dolayı heyecanlıydı; bu ülkenin türkiye olması belli ki onu daha da heyecanlandırıyordu; türkiye ile iran halklarının sadece coğrafi değil, politik, kültürel, tarihsel ve mistik ortaklıklarının olduğunu ve işlerinin en çok bu topraklarda anlaşılabileceğini belirterek başladı konuşmasına.

 

hikayesini anlatırken; okuldan ve eğitimden keyif almadığını, okulda çok kötü bir öğrenci olduğunu ve mezuniyetinden sonra on sene hiç bir şey yapmamayı seçtiğini söyledi.

daha sonra soru-cevaplarda gelen “soyut resimler yapmış olduğunuz doğru mu?” sorusu üzerine -ki istanbul sergisini açan dirimart’tanki görevli bile neşat’ın soyut resimleri olduğunu o an ilk defa duyuyordu-, neşat saklamayı tercih ettiği gerçeği/geçmişini açıkladı. okuldan mezun olduktan, yetenekli olduğunu düşünüyormuş ve “romantik bir yaklaşımla” batı resim sanatı ile doğu kaligrafisini harmanlayan soyut resimler yapmış ama bunlar bir felaketmiş. zaten o dönemde new york’ta resimlerini götürdüğü bütün galeri sahipleri ona gülmüşler. bunun üzerine, “akıllıca” olarak tanımladığı bir hareketle, bütün resimlerini imha etmiş ve 10 yıllık bir sessizlik (biriktirme, kendini besleme, yetiştirme) dönemine girmiş.

bu açıklamalardan sonra bir de komik bir hikaye anlattı: on yıllık sessizlik ardından ortaya çıkarttığı ilk işi allah’ın kadınları için new york’un ünlü barbara gladstone galerisi ile anlaşıp whitney bienali’ndeki sergi açılışında bayan gladstone onu yıllar önce ona gülmüş olan bir galericiyle tanıştırmış, galerici ben bu hanımı tanıyorum demiş, neşat ise ben size tanımıyorum diyerek sıvışmaya çalışmışmış.

ilk işi, 1997’deki “allah’ın kadınları” galeriler tarafından beğenilince ve fotoğrafları ticarileşince, aracını değiştirmeye karar vermiş ve video işlerine başlamış. video işlerinin de zamanla galeri ve müzelerin elitist sistemine ve eğitimli, donanımlı belli bir kesime hitap ettiğini düşünerek, video çalışmalarını bırakıp sinema filmi yapmaya ve genel izleyici kitlesine ulaşmaya karar vermiş. genel izleyiciye ulaşma anlamında sinemanın, güncel sanat dünyasında olmayan bir demokrasiye sahip olduğuna inandığını da söyledi neşat. ayrıca; çektiği film sayesinde, korsan olarak da olsa kendi ülkesi iran’da da tanınır olmaya başladığına sevindiğini ekledi.

video işleri sayesinde stüdyodan çıktığını; peyzaj, koreografi, müzik gibi başka öğelerin sanatına dahil olduğunu, bunun ona yeni imkanlar açtığını söyledi. bu işlerinde aslında her bir çerçevenin bir fotoğraf olduğunu ancak bir hikaye de anlatmak imkanına sahip olduğunu belirterek bu sayede bir “hikaye anlatıcısı”na dönüştüğünü söyledi. aslında neşat’ın fotoğrafları da hikayeler içeriyor, dolayısıyla bu anlamda fotoğraf ile video-film arasındaki farkı kendisine sormak lazımdı; o sırada aklıma gelmedi.

neşat batı’daki sanat piyasayasına, sanat okullarına ciddi eleştiriler getirdi. batıdaki sanatın para tarafından yönetildiğini, galeri ve müzelerin elitist bir bakışa sahip olduklarını, batıdaki sanat okullarında öğrencilere galerilere asılabilecek, birörnek işler üretmenin öğretildiğini; koleksiyonerlere ve müzelere karşı olmadığını ama özellikle onların beğenisine uygun işler üretme gibi bir yaklaşımının da olmadığını söyledi.

batı’nın, batılı olmayan bir sanatçıyı keşfettiğinde onu net bir şekilde tanımlayıp, bir kategoriye koyduktan sonra bir kenara attığını; kendisini ise kolay bir şekilde tanımlayamadıklarını belirtti.

bir soru üzerine; sanatçı olmanın yetenek işi olmadığını, bununla doğulmadığını; gerçek sanatçının sanatını etrafından ve dünyadan çıkarması gerektiğini, dünyaya açılıp, denemeler yapması gerektiğini; sanatçının sadece yerel izleyiciye değil evrensel boyuta ulaşan bir boyuta sahip olması gerektiğini belirtti.

belli bir medyaya uzun süre bağlı kalmadığı için kendini geleneksel bir sanatçı olarak görmediğini; her zaman radikal olmaya ve risk almaya inandığını vurguladı.

işleri arasındaki uzun sürelere dikkat çeken bir soruya ise; sanatı ciddiye aldığını, bir işle çok uzun süre uğraştığını (örneğin “women without men” filmi bütünüyle altı yılını almış) ve işlerini dünyayla paylaşmak için acele etmediğini; sanat yapıtının ortaya çıkmadan önce nefes alabilmesi gerektiğini belirtti.

herhangi bir gündeminin veya ideolojisinin olmadığını; bir iletişimci, bir hikaye anlatıcısı olduğunu; göçebe bir sanatçı olduğunu, bu anlamda bütünüyle saf, otantik işler yapmadığını söyledi.

sanatın onun için kişisel bir saplantı olduğunu belirten şirin neşat sanatı, hayattaki bütün bayağılıklara rağmen insan ruhunun hayatta kalmasını sağlayan, iletişimi sağlayan bir araç olarak tanımladı.

istanbul’daki şirin neşat sergilerinden son fotoğraf işlerini kapsayanı nişantaşı dirimart’ta 15 temmuz’a, video işlerinin gösterildiği ise santralistanbul’da 15 haziran’a açık kalacak. daha sergileri gezme imkanım olmadı ama çok heyecanlıyım; hele de 1.5 saatlik bu keyifli sohbetten sonra..

2010 / 29. istanbul film festivali

.39 film

.yıllarca en büyük hayalim istiklal caddesi'ne yakın bir evde oturmaktı. böyle bir evi dilememin en büyük nedeni, şehrin merkezinde ve kültür mekanlarına yürüyüş mesafesinde olmanın ötesinde, özellikle film festivalinde iki film arası istiklal'de avare avare dolaşacağıma veya bir kafede sandalye üstünde oturacağıma kaçıp ayağımı uzatacağım, eğer iki seans arasında bir seans boşsa o seansta sırf arası dolsun diye bir film seçmek yerine dinleneceğim, yemek yiyeceğim, hatta kestirip bir sonraki film için enerji toplayabileceğim bir mekanım olsun diyeydi.
yıllar sonra, nihayet, dilediğim semtte bir evim oldu ve bu yıl evimin yakınlığının "konforunda" geçirdiğim ilk festival.

.bir ayağım (ve çoğu eşyam) hala anne-babamın evinde kaldığı için biraz karışık, biraz dağınık bir yıl geçirdim, dolayısıyla annemlerdeki kolilerde 1985'ten kalan biletlerime bile ve bütün festival çizelgelerime ulaşabilmeme rağmen, daha geçen seneki çizelgemi bulamadım. bir haftadır iki evi altüst ettim hiçbir yerden çıkmadı. kimbilir nereye girdi!
en olabileceği yer, katalogun içinde yok! bu nedenle 29. festivaldeki çizelgemi yayınlayamıyorum. bir gün bir delikten çıktığında (ki eli mahkum, çıkacak) buraya ekleyeceğim.

.blogumda festivali takip ettiğim ikinci yıl. izlenimlerimin tamamı için.

.emek'siz ilk yıl!!!

.fena bir yıl değil: en beğendiğim ilk beş filmin dördünün yönetmeni kadın: şirin neşat'tan "zanan-e bedun-e mardan", stéphane brizé'den "mademoiselle chambon", andrea arnold'dan "fish tank", urszula antoniak'dan "nothing personal" ve anne linsel'den pina bausch belgeseli "tanztraeume"

.ayrıca: zıpır xavier dolan'dan kaçık ve sevimli "annemi öldürdüm", zıpır felix van groeningen'den kaçık ve sevimli "şeylerin boktanlığı", zıpır paul king'den kaçık ve sevimli "bunny and the bull"

.istanbul üzerine geçmişten günümüze muhteşem bir toplam. bu vesileyle, 4-5 yıl önce kaçırdığım alain robbe-grillet'nin "ölümsüz kadın"ını bu sefer izleyebildim.

.listemin tamamı için.

film festivali 29 - izlenim 10: "erkeksiz kadınlar"

(şirin neşat - kendi portresi)

şirin neşat'ın "zanan-e bedun-e mardan" (erkeksiz kadınlar)'ı festivalin bitimine bir gün kala en iyiler listemde en üst sıraya oturdu.
iran'da 20.yüzyılda gerçekleşen bütün devrimlerin kurbanlarına adanan film, yüzyılın tam ortasındaki bir tarihten, 1953'teki iran'a bakarak anlatıyor derdini.
şirin neşat hayli politik bir hikayeyi, son yıllarda seyrettiğim en estetik görüntülerle aktarıyor perdeye. her bir sahne ışığı, renkleri, kompozisyonuyla bir tablo gibi. her sahnesi tüyleri ürpertecek kadar güzel.
sadece görsel seviyesi yüksek değil filmin, kurgusu, senaryosu ve sarf edilen sözlerin içeriği de çok üst düzeyde. yani, biçim içeriği ezmiş falan değil, birbirine hizmet ederek yükseltiyorlar filmin değerini.

"erkeksiz kadınlar" bir meyva bahçesinde biraraya gelen üç kadını ve dışarda kalıp sokaklarda dolaşan bir ruhu anlatıyor. simgelerle yüklü bir film. her şey göründüğünün dışında da anlamlara sahip. ben şöyle yorumladım:
meyva bahçesi iran'ın kendisi.
erkeksiz dört kadın ise iran'ın dört yüzü: asil iran (sadri), dini iran (faezeh), halkçı-milliyetçi iran (zerrin) ve komünist iran (munis).
sadri kraliyete yakın, yüzü ve kıyafetleri batıya dönük tarafı iran'ın, şah pehlevi'nin iranı. meyva bahçesi -yani "toprak"- da ona ait zaten, diğerleri oraya sonradan geliyorlar. bu da çok anlamlı çünkü iran'ın binyılları aşan geçmişinde olan bir kavram imparatorluk/kraliyet ve ülkenin şah'a ait olması.
faezeh, gözü gibi koruduğu bakireliğini sokak ortasında iki adamın tecavüzü ile kaybeden, gönlü arkadaşı munis'in inançlı abisinde olan, kendisi de inançlı olan karakteri filmin. (film 1953'te geçtiğinden) belki de geleceğin ayetullah humeyni taraftarı.
zerrin genelev kadını; mütemediyen üzerinden geçilen, girip çıkılan (belki de amerika ve ingiltere'nin iran üzerinde oynadıkları oyunlara gönderme). musaddık'ın, yani demokrasinin, halkın, milletin iran'ı zerrin. musaddık 1950'lerde ingiliz ve amerikan işbirliği ile zayıflatıldıkça zerrin de güçsüzleşir, ne zaman musaddık düşürülüp darbe haberi gelir, zerrin de o an ölür.
munis ise filmin hemen başında abisine isyan ederek intihar eden, ruha dönüşüp film boyunca sadece komünist gençlere gözüküp yardım eden bir kahramanıdır filmin, ama iran'ın geleceğine etkisi olamayan, baştan kaybetmiş olan.

"erkeksiz kadınlar" makmalbaf veya kiarostami'den tanıdığımız iran sinemasının tipik bir örneği değil; şirin neşat'ın film yönetmeninden ziyade güncel sanatçı olmasının etkisiyle, görsel açıdan örneğine ne iran sinemasında ne de dünya sinemasında kolay kolay rastlanacak türden bir yapıt çıkmış ortaya; şiir kadar lirik bir görselliğe sahip.
sivri dilli politik içerik de ayrı bir güç katıyor "erkeksiz kadınlar"a.

66. venedik film festivali, 2-12 eylül

üç a-sınıfı film festivalinin -bence- en sıradışı ve en artistik olanının, yani venedik'in, yarışmalı bölümü listesi bugün açıklandı.

listede ilk olarak fatih akın göze çarpıyor tabii. akın, cannes'a yetiştiremediği "soul kitchen" ile almanya adına festivalde.

yan bölümler de dahil 71 film içinde maalesef türkiye'den hiç bir film yok!

romain duris, charlotte gainsbourg (2009 onun yılı olacak herhalde!) ve jean hugues anglade'lı patrice chéreau filmi persécution, isabelle huppert'li claire denis filmi white material, aykırı amerikalı yönetmen todd solondz'un life during wartime'ı merak vaat edenler.
jane birkin bir jacques rivette filmiyle yarışmada; demektir ki, venedik'te ana-kız çekişmesi yaşanacak.

iranlı sanatçı şirin neşat'ın bir filminin listede olması venedik'in "sıradışı ve yenilikçi" karakterini güçlendiriyor. neşat'ın yanında, korku filmlerinin usta yönetmeni george romero da listede.

ömer şerif'in oynadığı bir mısır filminin, michael moore'un son aşırılığı capitalism'in, ve ayrıca bir sri lanka filminin de listeye renk kattığını belirtmeliyim.

italyanlara iltimas geçilmiş. malum, venedik, şaşırmamak lazım: 4 yerli yapım listede. bunlardan giuseppe tornatore'nin yeni filmini, "cinema paradiso" hatırına merak etmekteyim.

uzakdoğu sineması her zamanki gibi es geçilmemiş; japonya'dan 1, çin'den 2 film.

beni en çok heyecanlandıran ise, christopher isherwood'un hayran olduğum muhteşem novellası "a single man"ın sinemaya uyarlandığını öğrenmem oldu; başrolde colin firth oynuyor, yönetmen ise amerikalı modacı tom ford. bu film ford'un ilk yönetmenlik denemesiymiş. umarım elindeki bu sırça köşkü tuzla buz etmez!
["a single man"ın fatih özgüven'in enfes çevirisiyle "tek başına bir adam" olarak türkçede bulunduğunu ekliyim.]

yan bölümlerin de sokurov'dan, ferrara'ya, fruit chan'dan, soderbergh'e, oliver stone'dan karim ainouz'a kadar bir sürü genç, deneyimli veya usta yönetmenin ilginç film ve belgeselleriyle dolu olduğunu belirterek bitiriyim.

dileğim, bütün iyi filmlerin biran önce kentimiz sinemalarına gelmesi!

yan bölümleriyle birlikte festivalin tam listesi