euripides laskaridis'in yeni cevahiri: lapis lazuli

beklerken 

(onassis stegi, atina, 21 nisan 2024, © mehmet kerem özel)

2019 Kasım’ında Euripides Laskaridis’in Elenit adlı gösterisinin dünya prömiyerini tesadüf eseri seyretmiştim; Dimitris Papaioannou’nun The Great Tamer turnesinin son gösterimleri için Atina’daydım, bir akşamım boştu, Onassis Stegi’deki Elenit’e bir şans verdim, pişman olmadım. Elenit’ten keyif aldım, güldüm eğlendim, özellikle Laskaridis’in bizzat canlandırdığı Marie Antoinette ile Madonna karşımı grotesk ve gülünç karaktere hayran kaldım. O zaman buraya gösteri ile ilgili bir izlenim yazısı yazmıştım.

Laskaridis 2022 Kasım’ında Elenit’in sonuncusu olduğu üçlemesinin ikinci halkası Titanlar ile İstanbul Tiyatro Festivali’ne konuk oldu. Kendisinin buluşma teklifi ile, İstanbul’a vardığı yağmurlu akşamda, ayağının tozuyla Mecidiyeköy’den metroyla Tepebaşı’na yolu eliyle koymuş gibi bularak geldiği Fıccın’da Ayşe Draz ve arkadaşım Emre ile birlikte yemek yedik ve tanışmış olduk. 

İki kişilik Titanlar’ı, on kişi kadrolu Elenit’ten sade ama yoğun ve etkili buldum, ve üçlemenin ilk ve genel olarak en çok beğenilen halkası, Laskaridis’in tek başın sahnede olduğu Relic’in peşine düştüm. Laskaridis ara ara bana nereye turne yapacağının haberini verdi, ama 2022-23 sezonunda kendime Relic’i ne Madrid’de ne de Paris’te seyretme şansı yaratabildim.

2023 yazında Avignon’da Boulbon taş madenindeki tribünlerde Ayşe Draz ile oturmuş Philippe Quesne’nin Le jardin des délices gösterisinin başlamasını beklerken, elinde bileti koltuğunu arayan Laskaridis’i gördük, sarıldık; Onassis Stegi’nin organizasyonuyla genç Yunan sanatçılarla birlikte bir haftalığına Festival’e gelmiş. İlerleyen akşamlardan birinde, festival barı Mahabharata’da, aralarında bulunduğu Yunan ekipten bir süreliğine ayrılıp bizim, Türkiyeli ekibin, Ayşe ile birlikte oraya dört günlüğüne oyun seyretmeye geldiğimiz Özlem Hemiş ve Aylin Alıveren’in yanına geldi, sohbet ettik; 2024’ün Bahar’ında yeni işinin prömiyerinde Atina’da buluşmak dileğiyle sözleşip ayrıldık.

2024’ün Nisan ayının sonlarında, Papaioannou’nun son yapıtı INK’in 1.5 yıllık dünya turnesi ardındanki son Atina gösterimleri ile Laskaridis’in yeni yapıtı Lapis Lazuli’nin prömiyer gösterimleri, 2019 Kasım’ında olduğu gibi yine çakıştı ve biz Avignon ekibi, bir eksikle (Ayşe Draz’sız), ama yanımıza bu sefer arkadaşım Emre'yi, koreograf/dans sanatçısı Gizem Bilgen’i ve tiyatro yazarı/yönetmeni/oyuncusu Murat Mahmutyazıcıoğlu’nu katarak, 23 Nisan tatilini fırsat bilip Atina yollarına düştük. 

Laskaridis Lapis Lazuli ile, Titanlar ve Elenit’ten daha çılgın, daha serbest, kendisinin esinlenmeleri gibi seyirciye çağrıştırdıkları da bol olan bir gösteri yaratmış. 

Gösteri sonrasında Laskaridis’i bizzat tebrik etmek için çıkmasını beklediğimizden dolayı, oldukça geç bir saatte de olsa oturduğumuz Koukaki semtinin barlarından birinde, müthiş yüksek enerjili ve keyifli garson kızın getirdiği biralar ve margaritalar eşliğinde kendi aramızda Lapis Lazuli’yi konuşurken; siyah-beyaz sessiz sinema estetiğinden 70’lerin Cüneyt Arkın filmlerine (ki o filmler gibi büyük ihtimalle benzerlerinin çekildiği Yunan filmlerinin de etkilendiği B-tipi sinema örneklerine), Japon ve Çin geleneksel tiyatrolarından Robert Wilson’a, Balkan motiflerinden cinsel birleşme, doğum ve düğün geleneklerine, çizgi roman estetiğinden bilim-kurguya, bir çok şeyi dillendirdik. 

Lapis Lazuli, -Aylin’in deyişiyle- birçok yerden/alandan aldığı ilhamları harmanlayan haliyle tam da bir queer art örneğiydi. Gösterinin biçim ve içerik açısından oldukça, hatta fazlaca kalabalık olduğunda, bazı sahnelerin gereksiz yere uzatıldığı için sarktığında nasıl hemfikirsek, Laskaridis’in zanaatkarane biçimde malzeme kullanma, hele de -Özlem’in vurguladığı gibi- ucuz malzemeden harikalar yaratma konusunda müthiş becerikli olduğu konusunda da hemfikirdik.

alkışlarken

(onassis stegi, atina, 21 nisan 2024, © mehmet kerem özel)

Seyrettiğimiz akşamki Yunan seyirci gösteride müthiş eğlendi, güldü; arkadaşlarımı bilmiyorum, yan yana oturamamıştık, ama ben de genel olarak gösterinin, Laskaridis’in bütün yapıtlarına sinen absürdlük ve gülünçlüğün bu sefer tavan yaptığı halinden büyük keyif aldım, eğlendim, hatta bazı sahnelerde katılarak güldüm. Laskaridis yine yapmıştı yapacağını; yüzyıllara mal olmuş tipleri almış, onlarla oynamış, onları altüst etmişti; belki bu sefer Titanlar ve Elenit’te olduğu gibi özgün figürler/karakterler/protagonistler değildi yarattıkları, ama örneğin kurt adam tipinden tam da ona has bir karakter yaratmıştı; içgüdülerine teslim olan ama bir yandan da garip bir naiflik barındıran, sevimli, dertli, kızamadığınız, korkamadığınız, psikolog koltuğuna uzanmış halinde onda kendinizi görüp eğlendiğimiz. 

Kurt adama karşılık saf kız tipinden ise tırsmamız içten bile değildi, çünkü Laskaridis ondaki tehlike barındıran tarafı ortaya çıkarmış, tabii ki mizah katmayı ihmal etmeden. Bizim seyrettiğimiz akşam saf kızı canlandıran dans sanatçısı Maria Bregianni'nin, -Gizem'in deyişiyle- hem etkileyici beden plastiğiyle hem de mimik ve ses virtüözlüğüyle sergilediği dört dörtlük performansı da bu figürün başarısında önemli rol oynuyordu hiç kuşkusuz.

ayrılırken

(onassis stegi, atina, 21 nisan 2024, © mehmet kerem özel)

Lapis Lazuli, 4-20 Nisan arasında, neredeyse kapalı gişe olan Atina gösterimlerine 26-27 Nisan’lara konulan iki ekin hemen ardından; Mayıs ayının ortasından itibaren Madrid ve Filibe’ye, yaz festivallerinden Amsterdam Julidans ve Barselona Grec’e ve sonbaharda Paris, Torino, Reggio Emilia, Liège, Charleroi, Floransa ve Espoo-Finlandiya’ya uğrayacak dünya turnesinin ilk etabına başlayacak. Yolu açık, bazen ince bazen kaba mizahına vakıf olacak seyircileri bol olsun!

Avignon OFF İzlenimleri - 1 : İçinden Yıllar, Olaylar, Canlı ve Cansız Varlıklar Geçen 20 m2’lik Bir Oturma Odasının Hikayesi

Fotoğraf Antero Hein

avignon'da dağıtılan flyer

İki performansçı çıplak sahne mekanının zeminine bantla bir evin oturma odası mekanının sınırlarını tanımlarken, başka bir performansçı tanımlanan mekanın ortasında yastıklı bir kostümü giyerek ve saçını spreyle beyazlatarak yaşlı ve şişman bir protagoniste dönüşüyordur. O sırada dördüncü performansçı oturma odasının sınırlarına riayet ederek arkadaki sınırların üzerine ters U şeklinde, birazdan şömine olduğunu anlayacağımız bir dekor parçası yerleştirir ve üzerine, bize dönük tarafında 2005 yazan ışıklı bir kutu koyar. Bantla odanın sınırlarını tanımlayan performansçılardan biri, yaşlı adama dönüşmüş olana çelme takarak onu yere düşürür, ve hikaye başlar: 2005 yılında yaşlı bir adam evinin oturma odasının zemininde öğürerek boğulmaktadır. Bundan sonrası; 2005’ten yıllar, onyıllar, yüzyıllar, milyon yıllar, milyar yıllar geriye ve ileriye giderek, doğrudan o oturma odasında ve/ya o oturma odasının dünya üzerinde kapladığı alanda yaşamış ve/ya yaşayacak insanların, bitkilerin, varlıkların hikayelerinin, gerçekleşmiş ve/ya gerçekleşecek olayların kâh yan yana yerleştirilen kâh üst üste bindirilmesiyle oluşan kolajvari bir anlatı. 

Çıplak bir sahne mekanı, sağ ve sol yanlara yığılı bir sürü dekor parçası, oyun eşyası ve siyah taytlar içinde beş performansçı. Bu, oyun başladığındaki görüntü. Oyunun kurulacağı bütün malzeme ortalıkta, gizli saklı değil. 80 dakika sonra oyun bittiğinde de sahnedeki görüntü, başlangıçtakinin aynısıdır. Bu 80 dakika boyunca içinden sayısız yıllar, protagonistler, hikayeler geçen bir anlatıya tanık oluruz. Ve bütün bu anlatıyı, bu tiyatral serüveni sadece beş performansçı gerçekleştirir.

biletlerim

beklerken, fotoğraf: mehmet kerem özel, 7.7.2023, avignon

Performansçılar sahne mekanında, hikayelerin geçtiği oturma odasının farklı tarihlerdeki hallerini kurarken göstere göstere kurarlar, örneğin sahne ışıkları karartılıp, bir anda karşımıza o oturma odasının başka bir tarihteki durumu çıkarılmaz. Performansçılar sahnenin yan taraflarında, canlandırdıkları protagonistleri “üzerlerine giyerlerken” saklanmazlar, anonim performansçıdan protagonistlere göstere göstere dönüşürler. 

O oturma odasında geçen hikayeler sadece yıllar arasında gidip gelerek değil, ölçekler arasında da gidip gelerek anlatılır. Sahne üzerinde birebir bazı duvarlarıyla defalarca kurulup bozulan o oturma odasının yanısıra aynı mekanın bir çok farklı ölçekteki maketi de oyun sırasında anlatının bir parçası olarak kullanılır.

Mekan, yani sahne üzerinde kurulan bir evin oturma odası anlatının başat öğesidir. Oyun boyunca mekanın geriye doğru hafızası ile ileriye doğru geleceğini süperpoze olmuş şeklinde görürüz. Örneğin şöminenin bulunduğu nokta, ilerleyen sahnelerin birinde milyon yıllar önce ilk insanların yaktığı ateşin bulunduğu nokta olur.

Belli temalar, olaylar, durumlar bazen aynı sahne sırasında bazen de anlatı boyuncaki çeşitli anlarda farklı şekillerde karşımıza çıkarılarak örtüştürülürler. Oturma odasına farklı tarihlerde girmiş hırsızlar, mekanda icra edilen müzikler (bin yıllar öncesinden Viking kılıklı birisinin öttürdüğü boynuz, 1930’larda çalınan gramafon, 1890’larda pratik yapmakta olan bir şancı, 2022’de bedenine yerleştirilmiş sensörlerle hareket ettikte müzik üreten birisi), danslar (2007’deki birisinin, kulaklığından çaldığı ama bizlere hoparlörden verilen tekno müzikle ettiği dansın ritim ve vurguları ile o sırada yanında milyon yıllar önceki ilk insanların ateş etrafında ettikleri dansın ritim ve vurguları), hareketler (oturma odasında beş farklı zamanda farklı şeyler yapmakta olan insanların hareketleri; bir tamirci avizenin ampulünü değiştirmekte, bir hırsız pencereden girmekte, biri koşudan gelmiş esneme hareketleri yapmakta, biri evden çıkmakta, biri kucağındaki bebekle dolaşmaktadır) çakıştırılır. 1985’lerdeki bir protagonistin defalarca gördüğünü anlattığı rüyadaki oturma odasının manzaralı penceresine doğru yaklaşarak her şeyi kaplayan güneş, ilerleyen sahnelerden birinde dia-slayt projeksiyonu yoluyla görselleştirilen dünyanın olası sonuyla, güneşin gittikçe büyüyerek dünyayı yutması sonucuyla birleştirilir. Oyunda maketlerin kullanılması ile, oyunun ana hikayesi olan 2005’te ölen yaşlı adamın ölmeden hemen önceki sahnede muhtemelen hobi olarak oturma odasının maketini yapmakla uğraşıyor olması çakıştırılır. Oturma odasının 1975’te tavanının akması sonucunda protagonistin mekana yerleştirdiği kovaların içindeki suyun, hemen ardındaki sahnede sahnenin önüne getirilen ve 2103’ü temsil eden oturma odasının maketine dökülmesiyle odanın bütünüyle sular altında kaldığı tufanın canlandırılması çakıştırılır. 1894’te oturma odasında bir protagonistin vurularak öldürülmesi ile eşzamanlı olarak 1975’te evi kiralayan protagonistin “bu evin enerjisine bayıldım, burada hayat var” demesi çakıştırılır.

Sahnede anlatı ile anlatı biçimlerini eşzamanlı olarak, farklı ama hepsi de analog olan anlatı biçimlerini harmanlayarak ve bunları saklamadan, müthiş dakik bir matematik ve tıkır tıkır işleyen bir zamanlamayla sunan, heyecan verici, eğlendirici ve yaratıcı tiyatral fikirlerle dolu bir sahnelemeyle karşı karşıyayım. Yaratıcı tiyatral fikirler derken, bir performansçının sahnenin yanında oturma odasının maketine yukardan şırıngayla damla damla su damlatırken ve maketin zeminine koyduğu mikrofonla damlamaların seslerini alırken, bir protagonistin oturma odasının sahnedeki birebir halinde sanki tavandan su damlıyormuş gibi mekanın çeşitli yerlerine kovalar yerleştirmesi gibi; sahnedeki oturma odası mekanında bir protagonistin hikaye gereği ağzıyla bir balonu şişirirken, yanlarda o sırada bir sonraki sahneye hazırlanan üç performansçının balonun patlayacağını öngörüp yaptıkları işi bırakarak kulaklarını tıkamaları gibi şeylerden bahsediyorum.

Bu kadar geniş, kapsamlı ve çok katmanlı bir anlatı; birçok tiyatral teknik bir arada kullanılarak, oyunsu ve girift bir biçimde sunulurken, oturma odası mekanındaki şöminenin üzerine konan küre akvaryumun içindeki balığın hareketi veya o oturma odasının yerinde binyıllar önce varolan bir ağaçta kalan tek yaprağın düşmesi kadar küçük detaylarla yaratılan şiirselliğin de es geçilmiyor olması, gösterinin aynı zamanda performansçıları olan yaratıcılarının ne kadar marifetli olduklarını kanıtlıyor bana.

Sıkılmadan sabaha kadar bu gösteriyi seyredebileceğim gibi sabaha kadar bu gösteri hakkında, gösterideki tiyatral detaylar, fikirler, buluşlar hakkında yazabilirim. Hangi gösteriden mi bahsediyorum? Festival Off Avignon 2023’te seyrettiğim, the Krumple/Collectif Krumple’ın “DÉJÀ”sından.

the Krumple/Collectif Krumple “DÉJÀ”yı Richard McGuire’ın “Here” (Burada) isimli çizgi romanından sahneye uyarlamış. Merakımdan internette McGuire’ın romanının görsellerini araştırdıktan sonra, the Krumple/Collectif Krumple’ın uyarlamasında görsel olarak McGuire’ın dünyasına öykünmediğini, sahnede kendi dünyasını kurmuş olduğunu görmek de ayrıca mutlu ediyor beni.

alkışlarken, fotoğraf: mehmet kerem özel, 7.7.2023, avignon

alkışlarken, fotoğraf: mehmet kerem özel, 8.7.2023, avignon

İlk defa 2019’da Norveç’te Stamsund Uluslararası Tiyatro Festivali’nde sahnelenen “DÉJÀ” aynı yıl Norveç’in çeşitli şehirlerine ve Paris yakınlarındaki Espace Paul Éluard’a turneye gitmiş. “DÉJÀ” Festival Off Avignon’un 2023 edisyonu kapsamında ise La Manufacture – Château de Saint-Chamand sahnesinde 7-24 Temmuz tarihleri arasında çarşambaları dışında her gün saat 12:25’te seyirci karşısına çıktı. Ben, 7 Temmuz’daki ilk gösterimden şaşkınlık ve hayranlıkla çıkınca, ertesi öğlen bu sefer Avignon’a birlikte geldiğim arkadaşlarımı da peşimden sürükleyerek tekrar merkezden 15 dakika mesafedeki Château de Saint-Chamand’a giden servisin yolunu tuttum ve bu benzersiz gösterinin keyfine ikinci bir kere daha vardım.

Oyunculuk, yönetmenlik, müzisyenlik, kuklacılık ve sihirbazlık gibi farklı disiplinlerden gelen ve yolları Paris’teki École Internationale de Théâtre Jacques Lecoq’taki eğitimleri sırasında kesişen Vincent Vernerie, Léna Rondé, Jo Even Bjørke, Oda Kirkebø Nyfløtt, Jon Levin ve David Tholander’in 2013 yılında Norveç’te the Krumple, ardından Fransa’da Collectif Krumple adıyla kurdukları kolektif bundan sonra radarımda olacak. Size de onları takip etmenizi, dünya üzerinde herhangi bir yerde gösterilerine rastladığınızda kesinlikle kaçırmamanızı şiddetle tavsiye ederim.

[Bu yazı 26 Temmuz 2023 tarihinde Tiyatro Tiyatro Dergisi'nde yayınlandı.]

avignon festival günlüğü - 5 : off'ta

avignon off için program taslağı

avignon'daki ikinci günüm, resmi programdan hiç basın bileti çıkmayınca bütünüyle boşalmıştı. off'tan yedi gösterilik bir seçki hazırladım kendime. 

istanbul film festivali'nin kartal olduğu zamanlarda sabah 9:00'dan geceyarısı seansına günde 6-7 film izlemişliğim olduğu için, üzerinden uzun zaman geçmiş olsa da, antremanlı sayılırdım ama şimdiye kadar günde yedi tiyatro/dans gösterisi hiç seyretmemişim. benim için unutulmaz bir deneyim oldu.

resmi adı festival off avignon olan festival resmi programla yaklaşık aynı tarihlerde gerçekleştiriliyor; bu yıl 57. düzenlenen festival 7-27 temmuz tarihleri arasındaydı, yani resmisinden iki gün sonra başlayıp, dört gün sonra bitti. festival boyunca 1500 gösteri 140 mekanda sabah 9:00'dan gece 00:30'a kadar kesintisiz şekilde seyirciye sunuldu. sokaklarda şenlikli bir şekilde gösterisinin reklamını yapanlar bu festivalin katılımcıları, dolayısıyla şehri festival havasına sokan esas etkinlik bu.

festivaldeki bu kadar çok oyun arasında iz bulmak zor, ama programın içine biraz girince kendinize uygun patikalar keşfediyorsunuz. programı biraz inceleyince belli bir iki mekandaki gösterilerle daha çok ilgilendiğimi fark ettim. bu mekanlar la manufacture ve train bleu idi. sonradan, off konusunda deneyimli arkadaşımın bana "şu mekanlardakilere bak" diye tavsiye ettiklerinin arasında bu ikisinin ismi vardı, ayrıca 11 ve özellikle dans gösterilerine yoğunlaşan les hivernales. off'ta her yıl isviçre seçkisi de vaatkar işler barındırıyor; geçtiğimiz yıllarda bu seçkide, benim başka festivallerde işlerini seyredip hayran olduğum philippe saire vardı. 

bu yıl festivalin çok başındaki tarihlerde orada olduğum için isviçre seçkisini ve les hivernales'teki dans gösterilerini ucundan yakaladım; seçkiden bir şey seyredemedim gerçi, ama 10 temmuz pazartesi sabahı avignon'dan ayrılmadan önce hem train bleue'de, hem de les hivernales'te birer dans gösterisi yakaladım. dansa meraklı olanlara, had safhada çağdaş ve kavramsal olmayan ama kalburüstü dans gösterilerini her yıl off danse başlığıyla sunan theatre golovine'i de öneririm. 

off'ta sistem şöyle işliyor: her oyun festival boyunca haftada bir gün tatil olmak üzere her gün, aynı mekanda, aynı saatte sahneleniyor. programda yaklaşık 1500 gösteri var. bunların arasından sıyrılabilmek çok zor, ancak fısıltı gazetesi ve kulaktan kulağa çok iyi işlerse, bir şansınız var. her oyun bitiminde sanatçılardan biri söz alıp, oyunu beğendiyseniz lütfen etrafınıza tavsiye edin diye ricada bulunuyor. 

ilk günlerde orada olduğum için salonlar genellikle boştu. ama tam da fısıltı gazetesi'nin ne kadar etkili olabileceğini, ilk gün seyredip hayran olduğum DEJA'ya ikinci gün arkadaşlarımı götürdüğümde salonun daha kalabalık olduğunu gördüğümde ve instagram'da takibe başladığım topluluğun beşinci gösterilerinde kapalı gişe oynadıklarını post ettiklerinde bizzat deneyimlemiş oldum.

festival 140 mekanda gerçekleşiyor, ama avignon'da 140 tane gösteri mekanı yok doğal olarak. bu mekanların neredeyse hepsi sadece festival süresince gösteri mekanına dönüştürülen yerler. örneğin benim bir çok gösteri seyrettiğim, la manufacture'ün kullandığı mekanlardan biri aslen bir paten salonu (la patinoire), diğeri eski bir şatodan kalma arazinin içindeki bir yapı (chateau de saint-chamand). 

şehir surlarının içinde 140 mekana yer olmadığı için bazı gösteri mekanları surların dışında, yürüyerek veya toplu taşıma ile kolay ulaşılmayacak mesafede. organizatörler buralara ücreti gösteri biletine dahil servis/otobüs seferleri (bunlara navette deniyor) planlamışlar. buralardaki gösteriler katalogda hem servisin şehirden kalış-varış, hem de gösterinin başlangış-bitiş saatleriyle belirtiliyorlar. 

belki de off'un en havalı tiyatro mekanı, sinemadan dönüştürülmüş la scala provence. la scala beş yıl önce paris'te açılan özel bir tiyatro mekanı. orası da eski bir sinemadan dönüştürülmüştü. la scala'nın işletmecileri bir zaman sonra taşrada da bir nevi şube açmışlar. [2018 aralık'ında paris'teki la scala ve açılış gösterisi yoann bourgeois'nın "scala"sı hakkında yazmıştım, merak edenler tıklasınlar.]

ve off'ta yaşadığım ilginç bir olay ile avignon festival günlüğümü noktalıyorum:

avignon'daki o ikinci günümde henüz 9:20, 12:00, 14:20 ve 15:40 seanslarında birer gösteri seyretmişim. bunlardan sonuncusunun basın görevlisiyle sohbet ederken, frankofon olmadığım için off'ta fiziksel tiyatro, dans veya kukla gösterileri arasından seçim yaptığımı söyledim. bunun üzerine o da, patinoire'da akşamları 22:05'te başlayan bir gösteriyi hararetle tavsiye etti; brezilyalı olan koreografın uzun bir aradan sonra tekrar off'a geldiğini, çok özel ve yaratıcı bir sanatçı olduğunu, işlerinin karanlık olduğunu ama yaşanan deneyime değdiğini söyledi. o günün akşamı dahil kalan üç akşamım doluydu, dolayısıyla bu ilginç tavsiyede aklım kalsa da yapabileceğim bir şey yok gibiydi.

gideceğim bir sonraki gösteri yine şehir dışındaydı ama bulunduğum chateau de saint-chamand ile gideceğim la patinoire'ın arası 10 dakika yürüme mesafesindeydi, dolayısıyla mekana vaktinden çok erken varmış, saat öğleden sonra beş olmasına rağmen bunaltıcı etkisini sürdürmekte olan güneşten korunmak için binanın önündeki alana kurulu geniş çadırın içinde oturup beklemeye başlamıştım. yanıma yaşlıca bir adam geldi; ince uzun bedenli, kır gür saçlı biriydi. selam verdi, gönülsüzce karşılık verdim ve  incelemekte olduğum broşüre geri döndüm. çok geçmeden bir hamle daha yaptı; önce fransızca, sonra benden gelen cevaba göre ingilizceye dönerek soru yağmuruna tuttu beni; nereliydim, avignon'a festival için mi gelmiştim, kaçıncı gelişimdi, off'ta kaç oyun seyretmiştim, hangisini en çok beğenmiştim. biraz sonra fark ettim ki, cevaplarımı dinlemek kadar, sorularına vereceği kendi cevaplarını bana söylemeye de hevesliydi: avignon'luydu, yıllardır off'u takip ediyordu, off'ta şimdiye kadar 2000'nin üzerinde gösteri seyretmişti (demek başka şehirlerin de baysan pamay'ları var diye geçirdim içimden) ve sonunda baklayı ağzından çıkardı, beni dürtmesinin esas nedenine geldi: bu kadar gösteri arasında bir iş vardı ki, yıllardır off'ta seyrettikleri arasında ilk 10'daydı, ne yapıp edip mutlaka seyretmeliydim. sonraki üç akşamımın dolu olduğunu söyleyince, hangi gösterilerki onlar diyerek hesap bile sordu, insanlar seçimlerinin sonucudur diyerek ders de verdi. 

bu kadar şiddetle tavsiye ettiği hangi gösteriydi diye sorduğunuzu duyar gibiyim. ve doğru tahmin: gün içinde daha önce basın görevlisinin tavsiye ettiğiyle aynı: artur luanda riberio ile andre curti'nin "enquanto você voava, eu criava raízes" (sen uçarken ben kök salıyorum).

aslında bu gösteriyi ben de gözüme kestirmiş, yukarıdaki taslakta görüldüğü gibi programıma yazmıştım, ama daha sonra, tanımadığım bir sanatçının gösterisindense, çok sevdiğim olivier dubois'nın bizzat dans ettiği solo gösterisini seyretme isteği ağır basmış ve gündüz basın biletimi satın almıştım. evet, off'ta bazı gösterilere, organizatörlerin kararı doğrultusunda basın bileti indirimli bile olsa ücretli.

peki her şeye rağmen, son üç gecemin birinde, aynı gün bir saat arayla bana tavsiye edilen o gösteriyi seyretme şansı yarattım mı kendime?

[bütün fotoğraflar mehmet kerem özel'e aittir. avignon, 07.07.2023]

on soruluk sohbetler 90 : patrick corillon

Patrick Corillon, Fotoğraf: Christophe Raynaud de Lage

Dünyanın önemli gösteri sanatları festivallerinden Festival d’Avignon’un 77. edisyonu bu yıl 5-25 Temmuz 2023 tarihleri arasında gerçekleşti. Dört yıllığına festival yönetmeni olarak atanan Portekizli tiyatro insanı Tiago Rodrigues’in hazırladığı bu ilk edisyonun programında 44 gösteri vardı. 

Bu yılki edisyonda 6-10 Temmuz tarihleri arasında seyrettiğimiz gösterilerin sanatçılarıyla yaptığımız sohbetlerden ilki Belçikalı çağdaş sanatçı ve hikâye anlatıcısı Patrick Corillon ile. 

Corillon Portrait de l’artiste en ermite ornemental başlıklı gösterisiyle festivaldeydi. Paris'teki Institut des Hautes Études en arts plastiques'te eğitim gördükten sonra seyahat etmeye ve enstalasyonlar, senografiler, heykeller, kitap yayıncılığı, film yönetmenliği ve canlı performanslar aracılığıyla pratik sanat deneyimine odaklanan Corillon, Paris'teki In Situ Fabienne Leclerc galerisi tarafından temsil edilmekte ve kendisi gibi seyirciyi şakacı bir şekilde düşünce inşa etmeye davet etmeyi seven bir suç ortağı olan aktris ve yönetmen Dominique Roodthooft tarafından yönetilen Le Corridor bünyesinde işlerini üretmekte. 

Ayşe Draz & Mehmet Kerem Özel 

Performansın özü sizce nedir? 

Hayal gücünün bizi gerçek dünyadan kaçmaya veya onunla teselli bulmaya yardımcı olmak için değil, aksine onu daha geniş bir bakış açısının içine yerleştirmek, mevcut durumu uzun dönem bağlamına yerleştirmek için olduğunu fark etmektir.

Sanatın dönüştürücü gücüne inanıyor musunuz? Nasıl?

Buna yukarıdaki soruya verdiğim cevaptan ötürü derinden inanıyorum. 

Bir iş üretirken hangi kaynaklardan beslenir, nelerden ilham alırsınız? Rüyalarınızın işlerinizde etkisi olur mu?

Evet, her şey bilinçaltımdan geliyor, ancak bilinçaltımızın en derin doğamız kadar binlerce yıldır toplum içinde yaşamakla şekillendiğinin de farkındayım.

Eğer zaten halihazırda bir adı yoksa, üzerinde çalışmakta olduğunuz yapıta adını vermeye ne zaman karar verirsiniz?

Bir ressamın tablosuna imza atması ile aynı şekilde ben de yapıtlarıma bir başlık veriyorum; benim için bu projenin tamamladığını söylemenin bir yolu.

Sanatınızı etkilediğini düşündüğünüz biri veya bir sanatçı var mı, varsa kim? 

Marcel Proust ve Robert Louis Stevenson.

Sohbetin tamamını ve Portrait de l’artiste en ermite ornemental hakkındaki yorumlarımızı okumak için tıklayın.

avignon festival günlüğü - 1

çocukluğumda ve ilk gençliğimde milliyet sanat dergisinde zeynep oral'ın her yıl salzburg, edinburgh, avignon festivallerinde, londra west-end'de seyrettiği gösterileri ballandıra ballandıra anlattığı yazılarını takip ettiğimden beridir oralara gidip gösteriler seyretmek en büyük hayallerimden biriydi. west-end'de, salzburg festivali'nde ve sonradan kendimin keşfettiği başka pek çok avrupa festivalinde gösteriler seyretme şansım oldu, hatta bazılarının müdavimi bile oldum. ancak, ben frankofon olmadığımdan, onlar da programa aldıkları gösterilere ingilizce üstyazı koymadıklarından dolayı, sahne sanatları dünyasının kâbe'si sayılan avignon festivali'ne şimdiye kadar yolumu düşürememiştim. taa ki geçen yıl festivalin direktörlüğüne dört yıllığına getirilen portekizli tiyatro insanı tiago rodrigues, düzenlediği bu yılki ilk edisyonda fransızların dil konusundaki tutuculuklarını aşarak gösterilere ingilizce üstyazı ekleme kararı alıncaya dek. bu yıl aynı zamanda rodrigues'in her edisyonda bir dile odaklanma fikrinin de ilk uygulamasıydı ve seçtiği dil ingilizceydi. ingilizce üstyazı bu yıl bu yüzden mi kullanılıyordu, önümüzdeki yıl o yılın seçilen dili mi, geçen gün açıklandı ispanyolca olacakmış, üstyazılarda kullanılacak, bilmiyorum. neyse, ben avignon maceralarıma geri döneyim.

festival 5 temmuz günü açıldı, ertesi gün avignon'daydım. bu festival konusunda oldukça deneyimli istanbul'dan üç, paris ve londra'dan birer arkadaşımla avignon'da dört gün kaldım. festival 25 temmuz'a kadar devam etti...

 

bana göre seyirci olarak avignon festivali'nde yaşanan en büyük sorun eski kent surları içinde veya yakınında uygun fiyata konaklama bulabilmek. bilet bulmak bile konaklama yeri bulmaktan daha kolay. iki ay önceden bileti kalmadı denen bir çok gösteriye festival yaklaştıkça koltuklar açıldı. eğer festival sitesini sıkı ve düzenli takip ederseniz, hiç bir gösteride kapıda kalmazsınız. ama sokakta ya da şehre çok uzakta bir yerde kalabilirsiniz!

neyse ki biz şanslıydık, program açıklanalı oldukça zaman geçmiş olmasına rağmen airbnb'den, belki ucuz değil ama, surun hemen dışında tren-otobüs istasyonları dibinde, eski kentin merkezi sayılabilecek saatli meydana benim adımlarımla ve hızımla 10 dakika yürüme mesafesinde bir daire bulduk. 

dairenin iyi taraflarından biri konumuduysa, diğeri ferah ve sessiz olmasıydı. geceleri festival partilerine veya sokak parade'lerine katılmamayı tercih eden benim gibi birisi için gürültüsüz bir ortamda uyuyabilmek büyük bir lükstü. dairenin tek gürültüsü sabah erken saatten itibaren geçmeye başlayan trenlerdi, ama o bile sorun değildi, çünkü avignon'da günler erken başlıyor. nedeni sonraki yazılarımda...

sur içinde konaklamak belki gösteri mekanlarına daha yakın olacağı için tercih edilebilir ama festival zamanı gece geç saatlere kadar süren sokak hayatının gürültüsünden etkilenmeyi göze alarak... 

avignon'un festival sırasında ne kadar renkli ama bir o kadar da kaotik, kalabalık ve gürültülü bir atmosfere sahip olduğuna dair sadece yukarıdaki, afişlerle yığılı sokak fotoğrafları bile fikir veriyor olmalı. aşağıdaki gibi sessiz sakin bir meydanda, şehrin her yerinde olan o güzelim devasa ağaçların altında kahve içmek ya da bir şeyler yemek gibi keyifler avignon'da ancak ya sabah 9 civarında ya da festival dışı bir zamanda olası...

festivale ilk defa geldiğim için ajandamı öncelikli olarak resmi program gösterilerine göre planlamıştım. ancak bütün istediklerime basın bileti çıkmayınca, ki çok isabetli oldu, hiç hayıflanmıyorum, hakim olması zor olacağını düşündüğüm için o zamana kadar uzak durduğum off'ın programını araştırmaya başladım. iyi ki de resmi programda basın bileti çıkmayan gösteriler için kendimi kasmamış basın bürosundakileri darlamamış, ya da cebimden ödeyerek bilet almamışım çünkü off'un programına daldıkça, biraz da sanırım burnum iyi koku alıyor, enfes gösteriler buldum, seyrettim. 

resmi programda bana basın bileti çıkmayan bir-iki gösteriden arkadaşlarımın, çoğu diğer seyirciler gibi, erken çıkmaları ya da sonuna kadar kalsalar da haz almamış olmaları da, her ne kadar onlar için üzülsem de, kendi adıma sevinmeme neden oldu; almanların schadenfreude dedikleri hissi yaşadım yani...

ben, acemilikten mi yoksa kısa zamana çok şey sığdırma isteğiyle gösterilere yetişmek için oradan oraya koşturmakla meşgul olduğumdan mı bilmiyorum, hani avignon festivali'ni deneyimleyen herkesin söylediği, gösterilerinin reklamını sokaklarda dolaşarak yapan genç tiyatrocuların "cezbedici olanlarına" pek rastlamadım. rastlamışımdır belki, ama o sırada dikkatim yetişme telaşımdadır kesin. rastladığım en ilginçleri bunlardı:

[bütün fotoğraflar: mehmet kerem özel, avignon, 6-10 temmuz 2023]

 

ivo van hove'den bir diptik: kül ve kan - I -

oyunu afişi

hayranı olduğum tiyatro yönetmeni ivo van hove'nin üç yıl önce visconti'nin "lanetliler"ini tiyatroya uyarlayacağını öğrendiğimde çok heyecanlanmıştım. van hove yıllardır başında olduğu toneelgroep amsterdam (yeni adı: international theater amsterdam) topluluğu ile sinema uyarlamaları yapıyor. van hove'dan ilk defa seyrettiğim oyun da bir film uyarlamasıydı ve visconti'dendi: "rocco ve kardeşleri". (o zamanki yazımı merak edenler tıklayabilirler)

ivo van hove bu sefer "lanetliler"i kendi topluluğuyla değil, ilk defa çalıştığı comedie française'le sahneleyecekti. hem de, fransız tiyatrosunun bu en köklü kurumu bu yapımla, fransa'da düzenlenmekte olan dünya tiyatrosunun en prestijli festivali avignon’a 23 yıllık bir aradan sonra tekrar davet edilmişti.
"lanetliler" 2016 yılı temmuz'unda avignon festivali'nin prestij mekanı papalar sarayı avlusu'nda dünya prömiyerini yaptı, bir sonraki yıl fransa'nın tiyatro ödülleri "moliere"de en iyi yapım, en iyi yönetmen dahil bir çok ödül kazandı.

avignon papalar sarayı avlusu'ndaki gösterimden

van hove, comedie-française ile 2019 baharında tekrar bir araya geldi ve iktidar, şiddet ve kötülük temaları üzerine, "lanetliler" ile birlikte bir diptik (yanyana ve birbiriyle ilişkili iki resim) oluşturma niyetiyle euripides'ten "electre/oreste"i sahneledi.
2019 haziranının ilk pazar günü comedie-française'in tarihi sahnesi richelieu'de matine-suare bu iki yapımı seyrettim; o gün külle ve kanla yıkandım.
kül ile başlıyorum:

"les damnes", comédie-française, richelieu, 02.06.2019 (fotoğraf: mehmet kerem özel)

luchino visconti’nin 1969 tarihli “la caduta degli dei / die götterdaemmerung / the damned” (lanetliler) filmini yıllar önce seyrettiğimde pek bir şey anlamamıştım. yakın zamanda seyrettiğimde ise senaryosuna hayran kalmış ancak '60’lar estetiğindeki abartılı oyunculuklarını, abartılı renklerini, garip şekilde hareketli kadrajlarını (ve dirk bogarde ile helmut berger’in terli alınlarını) sevmemiştim. "lanetliler", visconti'nin içinde yetiştiği için çok iyi bildiği yüksek burjuva-aristokrat ailelerin iktidar ile olan ilişkilerini müthiş bir gözlemle mercek altına alsa da, bana göre bir "visconti başyapıtı" değil.

filmin afişi

van hove’nin uyarlaması ise bana göre visconti’nin filmini, en güçlü tarafına yani hikayesine dokunmadan, fazlalıklarından soymuş, günümüz estetiğiyle sadeleştirmiş ve keskinleştirmiş. hikayenin anafikri de bu sayede zamanından bağımsızlaşarak evrenselleşmiş.
açıkcası, filmi seyrederken kuramadığım bazı bağlantılar, aklıma gelmeyen bazı yorumlar van hove'nin uyarlamasını seyrederken sanki bir aydınlanma yaşamışcasına zihnimde belirdi. sanırım bunda en büyük rol, van hove'nin hikayedeki hayli kompleks iktidar ilişkilerini ve protagonistlerin çok katmanlı ruh hallerini canlı video görüntüleri kullanarak sarih hale getirmiş olması.
biz seyirciler protagonistlere sahnenin üzerinde bulundukları konumlara göre önden (ve tabii ki tek yönden) bakıyoruz ama bir yandan da, iki kameramanın ya sahnedeki aynı kişi konfigrasyonunu ya da sahnenin iki yanında kalan kör kısımlardaki kişilerin başka açılardan kaydettikleri canlı görüntüleri sahnenin en arkasındaki büyük ekrandan izliyoruz. bu sayede hikaye derinlik kazanıyor; gerek protagonistlerin arasındaki ilişkiler gerekse de protagonistlerin kendi iç dünyaları hakkında görünen çıplak durumlar ile bunların ardındaki saklı durumlar çok belirgin bir şekilde ortaya serilmiş oluyor.

 oyundan sahneler

peki, "lanetliler"in hikayesi, derdi ve benim van hove'nin uyarlamasını seyrettikten sonra yaptığım çıkarımlar neler?
von essenbek ailesi, soyadındaki “von” ekinden de anlaşılacağı üzere almanya'nın soylu, aristokrat, köklü bir ailesidir ve zenginliğini çelik endüstrisine borçlu bir hanedandır. hikaye baba baron joachim von essenbek'in, şirketin yeni yöneticisini de açıklayacağı 80. yaşgünü yemeğinde başlar. baron joachim von essenbek'in bir oğlu ve bir kızı vardır. oğlu konstantin von essenbeck kaba, düz ve yüzeysel bir adamdır, derdi sadece güç ve paradır, müzikle uğraşan oğlu günther'i küçümser, ilerleyen zamanda nazilerin polis teşkilatında görev alacaktır.
baronun kızı sophia von essenbeck ise duldur; şirketin yönetimindeki hırslı ve sınıf atlamak isteyen frederich bruckmann ile ilişkisi vardır. sophie ile frederich şirketi ele geçirmek için, ailenin uzak kuzenlerinden wolf von aschenbach'la birlik olur. wolf ilerleyen zamanda nazi ordusunda ss subayı olacaktır.
konstantin ile sophie-frederich-aschenbach üçlüsü rakiptirler. akşam yemeğinde baron kendisinden sonraki şirket yöneticisi olarak konstantin'i seçtiğini açıklar.
aynı akşam yemeğine davet edilmiş, hatta baron'un malikhanesinde kalan şirketin müdür yardımcısı herbert thalman ise komünisttir ve hikayenin başladığı akşam yemeği sonrasında ülkeyi terk etmek zorunda kalacaktır. çünkü aynı gece baron von essenbek yatağında onun silahından çıkan mermilerle öldürülmüş olarak bulunur, ancak cinayeti planlayıp, işleyip onun üzerine atan sophie-frederisch-aschenbach üçlüsüdür. herbert'in karısı elizabeth ise yurtdışına kaçmış kocasına karşılık ülke içinde önce rehin tutulup, ilerleyen zamanda dachau’da yakılacaktır.

essenbeck'lerin hikayesi nazi almanyası tarihinin köşe başlarıyla paralel ilerler. komünist müdür yardımcısının kaçtığı, baronun öldürüldüğü, kapitalist sağ görüşün şirket yönetimine geldiği akşam yemeği sırasında berlin'de reichstag (millet meclisi) yangını gerçekleşmektedir; yani almanya'da solcu ve komünist avının başladığı ve ülkenin bütünüyle sağ ve faşist görüşe teslim olmasına neden olan (ve aslında aşırı sağın tam da bütün bunlar olsun diye gizliden gizliye kendisinin düzenlediği) o tarihi olay.
bilindiği gibi başa geçtiği ilk yıllarda hitler rakipsiz değildi. aynı, şirketin yönetimine oynayan rakipler gibi, almanya'da da polis teşkilatının palazlanmasıyla aşırı sağın içinden hitler'e karşı bir hareket çıkmış; ülkede polis-asker kıskacında kanlı bir iktidar savaşı hüküm sürmüştü. hitler kendi safından çıkan bu karşı hareketin önünü "uzun bıçaklar gecesi"nde, polis teşkilatının önde gelenlerini bir kamp toplantısı gecesinde katlettirerek aldı. hitler ancak bundan sonra rakipsiz ve tek güç olarak almanya'nın başına geçebildi.

şirketin başında olması dışında, polis teşkilatının da üst düzey yönetiminde bulunan konstantin von essenbeck o "uzun bıcaklar gecesi"nde ordu yanlısı frederich-aschenbach ikilisi tarafından öldürülür. nasıl, hitler devleti bütünüyle ele geçirmişse, şirketi de böylece sophie-frederich-aschenbach üçlüsü ele geçirmiş olur. ancak şirketin başına bu üçünden biri değil, sophie'nin kukla gibi yönettiğini düşündüğü oğlu martin von essenbeck geçmiştir, çünkü konstantin öldükten sonra baron von essenbeck'in tek resmi varisi odur.
martin'i, hikayenin başındaki yaşgünü yemeğinden itibaren takip ederiz zaten; politikayla ve şirket yönetimiyle ilgilenmeyen, ancak hem pedofil hem de annesiyle ensest ilişkisi olan sorunlu bir kişidir. ruhsal olarak sağlıklı olmayan birisi şirketin başına geçmiştir, aynı, ruhsal olarak sağlıklı olmayan hitler'in bir ülkenin başına geçmesi gibi. sanki von essenbeck ailesi almanya'yı temsil etmektedir. hitler'in ülkeyi ve giderek dünyayı cehenneme sürüklemesi gibi martin de içinde bulunduğu hanedanı vahşi bir sona doğru götürecektir.

new york - park avenue armory'deki gösterimden 

yapıma geri dönersem:
ivo van hove canlı ve kayıttan verilen beyazperde görüntülerini, yukarıda bahsettiğim amacın dışında, oyunun bir çok sahnesinde başka etkiler yaratmak için de kullanıyor, bu sayede oyun katmanlar kazanıyor.
şöyle ki, hikayede her bir cinayet gerçekleştiğinde figüran, makyöz, oyuncu bütün ekip sahneye gelip belli bir düzende ve yüzleri bize dönük olarak duruyor, bir süre bizi seyrediyorlar. bu sekansın başında bir anda oditoryumun ışıkları da gözümüzü alacak aydınlıkta açılıyor. bir kameraman sahneden seyircileri çekiyor ve o görüntüler perdeye yansıtılıyor. bu sahneler her defasında; iktidar uğruna şiddetin, ölümün ve vahşetin nazi almanyasıyla sınırlı kalmadığını, coğrafya ve zamanlar ötesinde, hele de bugünde ve şimdide aynı keskinliğiyle var olduğunu yüzümüze tokat gibi çarpıyor.
bu sekanslarda tam ışıklar yanarken, fabrikalarda vardiya düdüğü gibi keskin ve tiz bir sesin mekanı doldurması ve sahnenin en önündeki aksamdan buhar fışkırması da yine seyirciyi kendine getiriyor. ses ile buhar demir-çelik fabrikalarına gönderme yaptığı gibi, toplama kamplarındaki fırınları da çağrıştırıyor. zaten, yine bu sekansların bir parçası olarak, cinayete kurban gitmiş olan karakterin külleri küçük bir kapta getirilip, sahnenin önündeki o buhar çıkan yerde durmakta olan büyük kaba dökülüyor. ölüler arttıkça kabın içindeki küller de çoğalıyor.

uzun bıçaklar gecesi sekansı

van hove'nin "lanetliler" yapımıyla söylenecek çok şey var. her bir sahnesi, her bir mizanseni, her bir sahne düzeni, her bir canlı/kayıt görüntüleri düşünülmüş, tasarlanmış, anlamlı ve etkililer.
iki sahneden daha, kısa kısa bahsedersem:
- van hove'nin hayat ve iş arkadaşı sahne ve ışık tasarımcısı jan versweyveld sahnenin tam ortasına denk gelen büyük dikdörtgen oyun alanının zeminini portakal rengine boyamış. oyun alanının iki yanında yan alanlar var: sağ taarfta siyah renkli, arkalıksız divanlar ve makyaj masaları dizili, solda oyunun başında kapakları açık halde duran siyah tabutlar dizili.
oyun başlarken daha çok sol taraf yoğun; giyinen, makyaj yapan oyuncular, onlara yardım eden sahne görevlileri, kanepelerde zaman geçiren protagonistler, vs... oyun ilerledikçe, ve her bir cinayetle birlikte, ölen kişi figüranlar tarafından eşlik edilerek tabutlardan birine törensi bir edayla götürülüyor, yatırılıyor ve tabutun kapağı kişinin üzerine kapatılıyor. oyun alanında oyun devam ederken, bir süre tabutun içinden verilen canlı (veya önceden kaydedilmiş olabilir) görüntülerde havasız/nefessiz kalmakta olan protagonisti izliyoruz beyazperdede.
sahnede mekansal düzenleme açısından yaşam ile ölümün iki zıt uçta olduğu bir çizgisellik var, ya da yaşamdan ölüme giden bir çizgisellik. hatta belki de şunu bile düşündürüyor bu sahne düzeni: baştaki törensi yaşgünü yemeği aslında o masada oturanların çoğunun cenaze yemeği/töreni de mi aynı zamanda.
- sahnenin arkasındaki beyazperdede sadece sahne üzerinden kaydedilmiş canlı görüntüler yayınlanmıyor. o yüzey sahnelere bağlı olarak farklı anlamlar kuran ya da sahnenin atmosferini kuvvetlendiren estetik bir öğe olarak kullanılıyor. bazen mevcut bir görüntü donduruluyor ve uzun bir süre o şekilde bırakılıyor, bazen canlı görüntüler üzerinde oynanarak (renk ve doku olarak deforme edilerek) yansıtılıyor, bazen grafik görseller kullanılıyor, bazense önceden çekilmiş görüntüler sahne üzerindeki hareketle/durumla senkronize şekilde oynatılıyor. bu son bahsettiğimin en etkili kullanıldığı sahne "uzun bıçaklar gecesi" sekansı. konstantin ile yakın arkadaşını sahne üzerinde bizzat canlı bir şekilde seyrederken, beyazperdedeki görüntüde o ikisinin de içinde bulunduğu onlarca polisi kuşbakışı görüyoruz. "görüntüde neden kuşbakışı çekilmişler ki, çok da ifadeli bir açı değil" diye düşünüyorum, sorumun cevabını almak için sekansın sonunu beklemeliyim: o polislerin her biri, askerler tarafından hunharca vurulduğunda yerde kanlar içinde yatar hallerinin görseli esas, ivo van hove'nin bizlere göstermek istediği: saf vahşetin görüntüsü!

küllerle bedenini sıvayan martin von essenbeck (christophe montenez)

"lanetliler"de sadece reji, sahne, ışık, kostüm ve müzik tasarımları değil oyunculuklar da mükemmeldi. bütün oyuncular göz dolduruyordu; kısa da olsa baron rolünde didier sandre ve elizabeth'de adeline d'hermy, sophie'de elsa lepoivre ve konstantin'de denis podalydes çok iyilerdi, ancak martin'i oynayan christophe montenez herkesten bir adım öndeydi, o çok çok iyiydi.
bu genç aktör aynı gün suarede de orestes'i canlandırdı, çünkü van hove martin ile orestes arasında kurduğu paralelliği bu rollerde aynı oyuncu oynatarak da pekiştirmek istemiş. montenez o gün bence müthiş bir performansla böyle ağır bir yükün altından başarıyla kalktı, gün sonunda bütünüyle tükenmiş olmalı.

sanırım uzun zamandır her öğesiyle bu kadar kusursuz, rafine ve etkili bir tiyatro yapımı seyretmemiştim. oyunun gittikçe artan gerilimli sürecinde sahnenin önündeki büyük kabın içine dökülen külleri, oyunun son sekansında başından aşağıya boca eden ve o küllerle çırılçıplak bedenini sıvayan martin'in görüntüsü uzun süre zihnimden çıkmadı.

avignon'a gidemiyorsak arte ne güne duruyor!

arte bu akşam avignon tiyatro festivali'nden, festivalin en prestijli mekanı papalar sarayı avlusu'ndan naklen yayın yapacak. yayınlanacak gösteri ise benzersiz! 

son yıllarda flamenko dünyasında esen bir rüzgar var [maalesef bu rüzgar istanbul'a bir türlü uğramıyor] : israel galvan.

galvan'ın işleri klasik flamenko kategorisinin çok üzerinde bir yere konuyor; bunun en güzel göstergesi, avignon'a davet edilmiş olması; ve sanırım bu ilk de değil!

galvan flamenko'yu yeniledi, çağdaşlaştırdı ve bunu zarfla uğraşarak değil, içerden dışarıya doğru yaptı. galvan hakkında daha önce de yazmıştım; bir erkek dansçı olarak içindeki feminen enerjiyi ortaya çıkarıp, flamenko koreografisini bambaşka bir boyuta taşıyor; yapıtlarında en yakın işbirliği içinde olduğu kişi ise bir dramaturg: pedro g. romero.

[bizde dramaturgla çalışma gereği duymayan tiyatrocular varken, flamenkocu adamın dramaturgla hemhal olması gözyaşartıcı değil mi!]

israel galvan'ın son işi la fiesta bu gece türkiye saati ile 00:12'den itibaren arte'den naklen yayınlanacak. linki için tıklayın 

eğer bu akşamı bir israel galvan gecesine dönüştürmek, içinizdeki flamenko ateşini harlamak istiyorsanız, naklen yayın öncesinde galvan'ın geçen yılki işini arte concert'ten izleyebilirsiniz. link için tıklayın

TEB Oyun 27 / Güz 2015

Ye’cüc ve Me’cüc, Rumelihisarı Mescidi’ni İbadete Açtı, Üstün Akmen
İncelemeler Beckett’in Politik Duruşu, Aylin Bayrakçeken
Vahşi Batı’dan Emperyalizmin Vahşetine Sansür, Ayşegül Yüksel
Bahar Ortasında Bir Ayaz, Orhan Aydın
Sanatın 3, Sansürün & Şiddetin 4 Yüzü, Yusuf Eradam
Güzellikle Elde Edemediğimizi Bırakalım: Saraydan Kız Kaçırma, Üstün Akmen
Aşk Sadakat Tanımaz - Carmen, Okday Korunan
Araftaki Koreografi: Sidi Larbi Cherkaoui - Bölüm II, Kerem Özel
Tiyatronun İçinden Geçtiği Şehir Avignon, Nihal Kuyumcu
Avignon 2015 - 69. Avignon Festivali, Pınar Yılmaz
Off Avignon Genel Sanat Yönetmeni Greg Germain’le Söyleşi, Pınar Yılmaz
Yeni Metin Yeni Tiyatro, Ayşe Lebriz Berkem
Her Yer Tiyatro... Her Yerde Tiyatro, Nihal Kuyumcu

Osman Şengezer -  Anısına
Yarın Osman Şengezer’in Doğum Günü, Üstün Akmen
Osman İçin Birkaç Söz, Dilek Türker
Osman Şengezer Ve Sanat Tutkusu, Zeynep Oral
Bir Dekor Emekçisi - Osman Şengezer, Dikmen Gürün

Başar Sabuncu - Anısına
Başar Sabuncu Ya Da Yaşasın Tiyatro!, Zeynep Oral:
Bir Tiyatro İnsanı - Başar Sabuncu, Dikmen Gürün

Mehmet Ulusoy: Anısına
Mehmet Ulusoy’u Hatırlamak, Ece Yassıtepe Ayyıldız

"do the people in this town know how to love?" / kabaret warszawki, krzysztof warlikowski

sahneye bir adam gelir, bir çocukluk anısını anlatır: "kız gibi dans etme" demiştir bir kız arkadaşı, o ise "kız gibi değil kendim gibi dans ediyorum, olduğum gibi" diye cevap vermiştir. dedesi ise ona ginger’ın nerede diye sormuştur bir keresinde. çok sonraları, büyüyünce dedesinin ne demek istediğini anlamıştır adam; nihayet ginger'ını bulmuştur. 

o ana kadar sol profilinden gördüğümüz bıyıklı adam 180 derece döner bize sağ profilini gösterir: yüzünün sağ tarafı bir kadın gibi makyajlıdır.
adamın bir yanı fred bir yanı ginger’dır..

avignon festivali'nde bu akşam kryzsztof warlikowski'nin "kabaret warszawski" adlı son yapımı sahnelenmeye başlıyor. oyun, festivalin son 10 yıldır artistik direktörleri olan hortense archambault ile vincent baudriller bu görevden ayrılmadan önce festivale kazandırdıkları 600 kişilik çağdaş gösteri sanatları merkezi La FabricA'da gerçekleşecek. binanın mimari maria gdlewska da, warlikowski gibi leh.

"kabaret warszawski" beş saatlik bir oyun. iki bölümden oluşuyor. ilk bölüm iki saat, daha sonra yarım saat ara veriliyor ve ikinci bölüm 2.5 saat sürüyor.
ilk bölüm mayıs ayında varşova'da topluluğun mekanı nowy teatr'da sahnelendi. iki bölüm birlikte ilk defa gdynia'daki açıkhava müzik festivali open'er kapsamında gösterildi. topluluk bu gösterileri garip bir şekilde "polonya prömiyeri" olarak adlandırdı, ama aslında "dünya prömiyeri" idi, çünkü oyun ilk defa bütün haliyle open'er'de seyirci karşısına çıkmış oldu.

"kabaret warszawski" varşova kabaresi demek, ancak oyunun geçtiği yerlerin varşova ile direkt bir alakası yok. ilk bölüm berlin'de, ikinci bölüm new york'ta geçiyor. iki bölüm zaman olarak da farklılar: ilk bölüm ikinci dünya savaşı'nın hemen öncesinde, ikinci bölüm dünya ticaret merkezi saldırısının öncesi ve sonrasında.
warlikowski zaman ve mekanı aşarak; cinsellik, tabular, ırkçılık, özgürlük ve sanat üzerinden yeni çağın varşovası'ndaki -ve bence dünyanın herhangi bir metropolündeki- atmosferi, ortamı resmediyor sahnede.

ilk bölüm john van druten'in "i am a camera" adlı oyunundan uyarlanmış. çoğumuzun bildiği ünlü "cabaret" müzikalinin de teksti olan oyun, yine çoğumuzun bildiği gibi aslında christopher isherwood'un "goodbye to berlin" adlı romanından uyarlama.
warlikowski'nin druten'in oyununu kullanmasının nedeni, "cabaret"nin yayın hakkı sahiplerinin müzikalin hiç bir şekilde değiştirilmesine izin vermiyor oluşuymuş. tahmin edileceği üzere warlikowski "kabare"yi oldukça sivridilli, keskin gözlem içeren ve lafını sakınmayan bir hale çevirmiş.
"cabaret"nin müzikleri yerineyse, örneğin başka bir amerikan müzikalinden, "sweet charity"den ünlü "hey big spender" şarkısı gibi, "my funny valentine" gibi standartlar, ve ayrıca gainsbourg'dan cohen'e arıza şarkılar kullanılmış.

başroldeki clifford karakterinin -isherwood'un romanının otobiyografik öğeler taşıması dolayısıyla meraklısının zaten bildiği, ancak "cabaret" müzikalinde üstü örtülmüş olan- biseksüelliği; cliff ile sally'nin -"cabaret"de de bir nazi'ye dönüşen ernst karakterinin serbest bir yorumu olan- zengin aristokrat alman ernst'in "kapatma"ları olma girişimleri; ernst'in annesinin wagner hayranlığıyla belirginleşen faşizm; sally'nin cliff'i terk ettikten sonra kelli felli kabare müdürü ile birlikte olmaya başlaması ve müdürün zaman içinde görsel olarak hitler'e dönüşmesi; ve en sonunda sally'nin oscar ödülleri benzeri bir törenle kadın oyuncu ödülü alması gibi sahneler warlikowski'nin "kabare"sinin faşizmin izini neredeyse günümüze ve amerika'ya kadar sürdüğü benzersiz ve sıkı bir dramaturjinin nefeskesici ipuçları..

"kabaret warszawski"nin ikinci bölümü bu sefer bambaşka bir ortama götürüyor bizi; ilk bölümde faşizmin izlerini sürerken, ikinci bölümde cinsellik ve tabular üzerinden günümüz metropol insanının tatminsiz, iktidarsız ve sevgisiz ilişkilerine odaklanıyoruz. tabii ki iki bölüm de özgürlük ve bütün bu temaların sanat ile olan ilişkisini sorgulamaktan geri kalmıyor. örneğin, ilk bölümde karakterlerin tartıştığı wagner ve müziği, ikinci bölümde 9/11 saldırılarının radiohead müziği eşliğinde sergilenmesi.
sahne tasarımı iki bölümde de aynı, çünkü aslında uyarlanan iki yapıtın da kalbinde kabare-kulüp mekanları var: ilk bölümde bütün olaylar sally'nin çalıştığı kabarenin etrafında dönerken, ikinci bölümün uyarlandığı filme adını veren mekan, cinsel özgürlüğün keşfedildiği ve kazanıldığı gizli yeraltı kulübü "shortbus".
"kabare" zaten bütünüyle gizli saklı duyguların, yasak fikirlerin özgürce ortaya döküldüğü, tabuların özgürce yaşandığı, sıkı bir refah toplumu, burjuvazi, konformizm eleştirisi yapılan bir gösteri mekanı değil midir..

ikinci bölüm john cameron mitchell'in 2006 tarihli "shortbus" adlı filminden uyarlanmış. mitchell'i en iyi, transeksüel bir punk rock şarkıcısının hikayesi anlattığı muhteşem, hiperaktif, zıpır ilk filmi "hedwig and the angry inch"ten ve çocuğunu kaybeden ailenin ağırbaşlı psikolojik draması nicole kidman'lı "rabbit hole"den hatırlıyordum, ama "shortbus" hiç bir şey ifade etmiyordu benim için. youtube'da filmi bulunca nedenini anladım; pornoya yaklaşan cesur ve cüretkar sahneleri ve bütün rahatlığıyla eşcinselliği konu alan bu film sadece bizim buralarda değil, dünyanın genelinde öyle pek bir genel dağıtım şansı bulamadı herhalde. tavsiye ederim youtube'dan bütününü sansürsüz izleyebilirsiniz.

ve tabii oyundan sonra, filmi merakla arayıp bulup izleyince, bir kere daha warlikowski'nin ne kadar inanılmaz ve büyük bir tiyatro adamı, sahne büyücüsü, duygu yaratıcısı olduğuna kanaat getirdim.
mitchell'in filmi her ne kadar merkezine aldığı cesur eşcinsellik teması ve görüntülerin cüretkarlığıyla prim toplasa da, film son tahlilde hiç inandırıcı olmayan, herkesin sonunda mutlu mesut olduğu bir amerikan filmi havasından farklı bir seviyeye ulaşamıyordu. belki, "cinsel özgürlüğü kazanma" uğruna böylesine abartılı bir heyecanla umut pompalayan bir son kabul edilebilir, bilemiyorum.

warlikowski'nin "shortbus"ı ise had safhada şiirsel ama sapına kadar da gerçekçi; büyülü olduğu kadar melankolik; parıltısıyla göz aldığından daha fazla yürek burkan; cilveli ve haşin bir uyarlama.

örneğin; warlikowski hikayenin akışını radikal bir şekilde kesintiye uğratıp, yaklaşık yarım saat süren bir sekansta, kasttan sadece iki dansçının koreografisi, arka arkaya radiohead'in "kid a" albümünden müzikler ve sahneyi kaplayan yoğun duman eşliğinde ikiz kulelere yapılan terorist saldırının duygusunu yaşattı bize.
ardından dansçılardan biri sahnenin ortasındaki kırmızı kadife kaplı tabuta girdi ve tepeden durmamacasına parıltılı kağıtlar yağmaya başladı; sanki, o 9/11 görsellerinden hatırladığımız havada uçuşan kağıt parçalarının başkalaşmış halleriydiler o parıltılar.
o sırada yan taraftaki upuzun koltukta oturan oyunun diğer karakterlerinin hepsi -gerçek- joint tüttürmekte başlamışlardı bile (oyuncular sahnede birbirlerine "ister misin" diye seslenerek joint'ı elden ele uzatırlarken seyircilerden birinin elini kaldırıp "buraya da" demesi oyuna ayrı bir katman eklemedi değil).
ardından hep beraber, tabutta üstü bütünüyle parıltı kaplanmış bedenin cenazesini düzenlediler. tabutu hep birlikte kaldırıp sahnenin en gerisine gidip, hızlanarak biz seyircilere doğru taşıdılar defalarca; nihilizm ile çoşku arasında bir yerlerde asılıydık o anda hepimiz!

ve herhalde beş saatlik bir oyun bu kadar şiirsel, dingin, içli ve melankolik bir sekansla; seyirciyi "düşürmeden", umutsuzluğa sevk etmeden, seyircinin içine oturtmadan; ancak yine de, iyice kabarmış yoğun duygularla ağlatmaktan da geri kalmayan bir sahne ile bitirilebilirdi; ancak warlikowski gibi bir usta bu bıçak sırtı dengeyi, ince dozu ayarlayabilirdi.
ikinci bölüm sırasında tanıdığımız karakterler geniş ve derin sahnenin her bir noktasına dağılmışlari hepsi kendi mekanlarını yaratmışlardır bulundukları noktalarda. hiç biri özgürleşememiş, bazıları ölmüş, bazıları yitmiştir. ve sahneyi çevreleyen duvarlardan ikisine yansıtılan rüyamsı bir deniz içi (belki de göl içi, durgun bir su altı, herşeyin gömülü olduğu, akıntısı olmayan) görüntüsü bütün bu karakterleri başka bir dünyada bir araya getirdi, birleştirdi. o dünya maalesef yaşadığımız bu dünya değildi.. 

sadece van duren'in oyunundan ve mitchell'in filminden değil ingmar bergman, tony kushner, nietzsche, patti smith, justin vivian bond, jonathan littell ve john maxwell coetzee'nin metinlerinden de yararlanan ve bunlarla zenginleştirilerek katmanları çoğaltılan (ve burada ancak çok azını aktarabildiğim) "kabaret warszawki" hakkındaki izlenimlerimi burada noktalarken sizleri oyunun fragmanı ile başbaşa bırakıyorum: