17 HAZİRAN

1967 barbra streisand new york'ta a happening in central park isimli konserini vermiş

1990 ilk ve tek defa manos hadjidakis'in konserine gittim; kendi orkestrasını yönetiyordu, solistler maria farandouri, nena venetsanu ve elias lioungos idi, konser istanbul harbiye açıkhava tiyatrosu'ndaydı, günler öncesinden istanbullu sanatseverler arasında hadjidakis'in şarkı aralarında alkışı sevmediği, istemediğine dair fısıltı gazetesi çalıştı

1991 manhattan transfer'i harbiye açıkhava tiyatrosu'nda seyrettim

2017 jude law'ı tiyatro sahnesinde seyrettim; arkadaşlarım gizem ve ayşe ile amsterdam carre tiyatrosu'nda ivo van hove'nin rejisinde luciano visconti'nin tutku (obsession) adlı film uyarlamasında. oyun sonrasında gizem imza almak istediği için, yaklaşık yarım saat sahne arkası kapısında bekledik, bizimle bekleyen bir kaç kişi vardı, jude law çıktı, yanında iki arkadaşı vardı, imza verdi, sonra tesadüf eseri bir süre önde law ve arkadaşları arkada biz amsterdam sokaklarında yürüdük

2018 ilk defa bir fc bergman gösterisi seyrettim; amsterdam centrale markthal'in içine kurulmuş meydan sahne düzenindeki bir alanda william gaddis'in aynı adlı romanından uyarlanmış JR

2023 fc bergman'ın uzun zamandır peşinde olduğum yapıtı het land nod'u biennale teatro kapsamında venedik'in sanayi bölgesi marghera'daki bir hangarda seyrettim 

02 HAZİRAN

1989 peter weir'in yönettiği, robin williams'ın başrolünde oynadığı ölü ozanlar derneği gösterime girdi; ben onu 1990 yılında istanbul'da sinema günleri'nde emek sineması'nda seyrettim; bittiğinde neredeyse bütün seyirciler ayaktaydık ve çılgınca alkışlıyorduk, benim bir yandan da gözyaşlarım akıyordu 

1991 gürcistan rustaveli tiyatrosu topluluğundan, robert sturua rejisiyle bertold brecht'in kafkas tebeşir dairesi'ni istanbul atatürk kültür merkezi büyük salonu'nda seyrettim.

2000 pina bausch topluluğu ile ikinci kere istanbul'a geldi; masurca fogo'yu bu ve bir sonraki akşam istanbul atatürk kültür merkezi büyük salon'da iki kere seyrettim, tanıdığım herkesi bu gösteriye getirdim, bir akşam çalıştığım kürsüdeki hocaları, bir akşam sırf bu gösteri için bir günlüğüne bodrum'daki tatilinden gelen annemi

2019 paris'te aynı gün matine-suare olarak comedie française'in richelieu salonunda ivo van hove'nin les damnes ve electre/oreste oyunlarını seyrettim

Tiyatro Köln’de Ersan Mondtag’dan Visconti uyarlaması “Lanetliler”

[Bu yazı 08.02.2020 tarihinde Tiyatro Tiyatro Dergisi'nde yayınlanmıştır.]

Fotoğraf: Tibor Bozi 

Almanca konuşulan ülkelerdeki tiyatro dünyasını olabildiğince takip etmeye çalışan biri olarak, son yıllarda Türkiye asıllı Almanyalı yönetmen Ersan Mondtag’ın adını çok duyar oldum. 1987, Berlin-Kreuzberg doğumlu Ersan Mondtag “Akgün” olan aile soyadını, kelimelerin Almanca’daki bire bir anlamlarıyla “Mondtag”a çevirmiş.
Mondtag’ın; gerek Almanca coğrafyasındaki en prestijli tiyatro etkinliği olan Berlin Tiyatro Buluşması’na (Berliner Theatertreffen) üç defa davet edilmiş olması, gerek Münih Oda Tiyatrosu’ndan (Münchner Kammerspiele) Berlin Topluluğu’na (Berliner Ensemble), Hamburg Thalia Tiyatrosu’ndan (Thalia Theater) Viyana Burg Tiyatrosu’na (Burgtheater) Alman kültürünün fethedilmemiş son kalesi tiyatronun en prestijli kurumlarında işlerinin sahneleniyor olması, gerekse de yönetmenlik dışında kostüm ve sahne tasarımı yapıyor olması, ona duyduğum merakı arttırdı. Tabii, işlerinin görselleri de ilgimi fazlasıyla cezbetti. Görsellerden edindiğim izlenim Mondtag’ın biçimsel tarzının; çarpık ve abartılı çizgileriyle 20. yüzyıl başı Ekspresyonizm akımını andırdığı gibi, canlı renkleri, kartonvari kostümleriyle animasyon/çizgi roman estetiğinden ve yine yüzyıl başı Der Blaue Reiter ressam grubunun sanatından besleniyor olduğu idi. Mondtag’ın çoğu işinde sadece yönetmenlik yapmayıp sahne ve kostümleri de kendisinin tasarlıyor olması, tahayyül ettiği dünyayı seyircinin karşısına bütünsel olarak çıkarmasına yarıyor olmalı. Mondtag’ın, gözkapaklarına gözler çizilmiş oyuncuların bütün oyunu gözleri kapalı oynamaları gibi ilginç mizansen fikirleri kullandığını okumuş olmak da heyecanlandırdı beni. Sahnelediği oyunların listesine şöyle bir göz gezdirdiğimde ise "Oresteia" gibi Antik Yunan tragedyalarından, “Haydutlar" gibi damardan Alman klasiklerine, Sibylle Berg gibi yaşayan genç yazarların metinlerinden, hikayesini bütünüyle Mondtag’ın kendisinin oluşturduğu sözsüz yapımlara uzanan bir çeşitlilik içeriyor olması umutvericiydi. Mondtag yakın zamanda, ilk defa bir opera da sahneledi; Antwerp-Ghent şehirlerinin ortak opera kurumu Opera Vlaanderen için 1910’lu-20’li yılların popüler opera bestecisi Franz Schrecker’in “Der Schmied von Gent” (Gent’in Nalbantı). Mondtag Mart sonunda da, yaşadığı şehir Berlin’in üç ödenekli opera kurumundan biri olan Alman Operası Berlin (Deutsche Oper Berlin)’de Rued Langgaard’ın 1920’lerde bestelediği “Antikrist”ini sahneleyecek.

Fotoğraf: Birgit Hupfeld

Ocak sonunda Köln’ün, tiyatro alanında Almanya’da adından söz ettiren önemli ödenekli tiyatro kurumu Schauspiel Köln’de (Tiyatro Köln) Mondtag’ın yakın zamanda prömiyer yapmış yeni bir işini, “Die Verdammten” (Lanetliler)’i seyretme imkanım oldu. Mondtag, Tiyatro Köln için daha önce de oyunlar sahnelemiş, bu sefer ise Luchino Visconti’nin ünlü 1969 tarihli “La Caduta degli Dei / Die Götterdaemmerung / The Damned” isimli filmini uyarlamış.

Von Essenbek ailesi, soyadındaki “von” ekinden de anlaşılacağı üzere Almanya'nın soylu, aristokrat ve köklü bir ailesidir ve zenginliğini çelik endüstrisine borçlu bir hanedandır. Visconti von Essenbeck ailesini 400 yıllık ünlü Alman çelik hanedanı Krupp’tan esinlenerek yaratır. Hikaye baba Baron Joachim von Essenbek'in, şirketin yeni yöneticisini de açıklayacağı 80. Yaşgünü yemeğinde başlar. Baron von Essenbek'in bir oğlu ve bir kızı vardır. Oğlu Konstantin kaba, düz ve yüzeysel bir adamdır, derdi sadece güç ve paradır, müzikle uğraşan oğlu Günther'i küçümser, ilerleyen zamanda nazilerin polis teşkilatında görev alacaktır. Baronun kızı Sophia ise duldur; şirketin yönetimindeki hırslı ve sınıf atlamak isteyen Frederich Bruckmann ile ilişkisi vardır. Sophie ile Frederich şirketi ele geçirmek için, ailenin uzak kuzenlerinden Wolf von Aschenbach'la birlik olur. Wolf ilerleyen zamanda Nazi ordusunda SS subayı olacaktır. Konstantin ile Sophie-Frederich-Aschenbach üçlüsü rakiptirler. Akşam yemeğinde Baron von Essenbeck kendisinden sonraki şirket yöneticisi olarak Konstantin'i seçtiğini açıklar. Aynı akşam yemeğine davet edilmiş, hatta Baron'un malikhanesinde kalan şirketin müdür yardımcısı Herbert Thalman ise komünisttir ve hikayenin başladığı akşam yemeği sonrasında ülkeyi terk etmek zorunda kalacaktır. Çünkü aynı gece Baron yatağında onun silahından çıkan mermilerle öldürülmüş olarak bulunur, ancak cinayeti planlayıp, işleyip onun üzerine atan Sophie-Frederich-Aschenbach üçlüsüdür. Herbert'in karısı Elizabeth ise yurtdışına kaçmış kocasına karşılık ülke içinde önce rehin tutulup, ilerleyen zamanda Dachau’da yakılacaktır.
Essenbeck'lerin hikayesi Nazi Almanyası tarihinin köşe başlarıyla paralel ilerler. Komünist müdür yardımcısının kaçtığı, baronun öldürüldüğü, kapitalist sağ görüşün şirket yönetimine geldiği akşam yemeği sırasında Berlin'de Reichstag (Millet Meclisi) yangını gerçekleşmektedir; yani Almanya'da solcu ve komünist avının başladığı ve ülkenin bütünüyle sağ ve faşist görüşe teslim olmasına neden olan (ve aslında aşırı sağın tam da bütün bunlar olsun diye gizliden gizliye kendisinin düzenlediği) o tarihi olay. Bilindiği gibi başa geçtiği ilk yıllarda Hitler rakipsiz değildi. Aynı, şirketin yönetimine oynayan rakipler gibi, Almanya'da da polis teşkilatının palazlanmasıyla aşırı sağın içinden Hitler'e karşı bir hareket çıkmış; ülkede polis-asker kıskacında kanlı bir iktidar savaşı hüküm sürmüştü. Hitler kendi safından çıkan bu karşı hareketin önünü Uzun Bıçaklar Gecesi’nde, polis teşkilatının önde gelenlerini bir kamp toplantısı gecesinde katlettirerek aldı. Hitler ancak bundan sonra rakipsiz ve tek güç olarak Almanya'nın başına geçebildi.
Şirketin başında olması dışında, polis teşkilatının da üst düzey yönetiminde bulunan Konstantin Uzun Bıcaklar Gecesi’nde ordu yanlısı Frederich-Aschenbach ikilisi tarafından öldürülür. Nasıl, Hitler devleti bütünüyle ele geçirmişse, şirketi de böylece Sophie-Frederich-Aschenbach üçlüsü ele geçirmiş olur. Ancak şirketin başına bu üçünden biri değil, Sophie'nin kukla gibi yönettiğini düşündüğü oğlu Martin von Essenbeck geçmiştir, çünkü Konstantin öldükten sonra Baron’un tek resmi varisi odur. Martin'i, hikayenin başındaki yaşgünü yemeğinden itibaren takip ederiz zaten; politikayla ve şirket yönetimiyle ilgilenmeyen, ancak hem pedofil hem de annesiyle ensest ilişkisi olan sorunlu bir kişidir. Ruhsal olarak sağlıklı olmayan birisi şirketin başına geçmiştir, aynı, ruhsal olarak sağlıklı olmayan Hitler'in bir ülkenin başına geçmesi gibi. Sanki von Essenbeck ailesi Almanya'yı temsil etmektedir. Hitler'in ülkeyi ve giderek dünyayı cehenneme sürüklemesi gibi Martin de içinde bulunduğu hanedanı vahşi bir sona doğru götürecek, annesi Sophie ile sevgilisi Frederich’i zehirleyerek öldürecektir.

 Fotoğraflar: Birgit Hupfeld

Tiyatro Köln’ün eski bir fabrikadan dönüştürülmüş Depot 1 isimli büyük salonuna girdiğimde, alttan aydınlatmayla dramatik etkisi daha da arttırılmış kırmızı kadife perdeyle; perde açıldığında ise bir yandan kar yağarken, kelimenin tam anlamıyla kar altında kalmış ve arkası yoğun bir sis bulutuyla kaplı bir malikhanenin iç mekanıyla karşılaşmak ve bir tiyatro gösterisinin başlangıcı için uzun sayılabilecek bir süre boyunca uzaktan gelen rüzgar uğultusu ve gökgürültüleriyle oyunun atmosferinin içine girmek benim için oldukça etkileyici ve oyunun devamı için vaatkardı.
Bir anda mâlikhanenin asma katında beliren hayaletimsi yaşlı figürün yandaki gösterişli merdivenden yavaşça aşağıya, büyük yemek masasına inmesiyle birlikte sahne önünde karlar altında yatmakta olan ve kafalarındaki maskelerden anladığım kadarıyla bir nevi kötü ruhları temsil eden bedenler de ayaklandılar. Mekânın aydınlanmasıyla, büyük yemek masasının arkasındaki duvarda Adolf Hitler’in devasa bir bebeklik fotoğrafının asılı olduğunu fark etmek de heyecanlandırdı beni.
Ancak bu andan sonra her bir protagonist cartlak renkler ve keskin çizgilere sahip kostümler içinde ve grotesk bir makjayla sahneye geldikçe, aslında temelde Alman aristokrasisinin ve üst-sınıfının; pedofil, ensest ve homoerotik soslu dekadantlığını ve güç-iktidar-rekabet üçgeninde gerçekleşen kanlı cinayetlerle Nazizimin yoluna nasıl taşlar döşediğini, nasıl onun hizmetine girdiğini anlatan Visconti’nin hikayesi bir ucubeler gösterisine dönüştü ve anlamını yitirdi.
Mondtag sanki Nazi ideolojisinin hayranlık duyduğu romantik Alman ruhunun temsilcisi ressam Caspar David Friedrich’in tablolarından ödünç aldığı atmosferik peyzajın içine, aynı ideolojinin Dejenere Sanat (Entartete Kunst) olarak yaftalıyıp yasakladığı Ekspresyonizm ve Der Blaue Reiter sanat akımlarının temsilcisi ressamların tablolarından fırlamış gibi duran rengarenk figürleri yerleştirmiş. Sahnede yaratılan, görsel olarak oldukça etkileyici bir tabloydu. Ancak, anlam olarak bakıldığında taşlar yerine oturmuyor, görsel dünya Visconti’nin hikayesine iğreti olarak giydirilmiş gibi duruyordu.

Mizansenin; hiç bir şekilde günümüzle ilişki kurmaması bir yana, bize sahnede karlar altında geçen geleneksel bir Alman masalının peyzajını ve bu peyzaj içinde ben diyim Der Blaue Reiter siz diyin B-tipi Holywood filmlerinden ya da Disney karakterleri gibi dolanan figürleri seyrettiriyor olması, ve dolayısıyla hikayeyi, değil geçtiği özgün tarihsel dönem olan 1930’larda, daha da eskilerde, hiç bir şekilde anlamsız ve hiç bir şeyle ilişkisiz bir masal zamanında geçiriyor olması, bana göre büyük bir aymazlık.
Visconti’nin “Lanetliler”i; AfD partisinin öncülüğünde yükselen faşizm dalgasının yaklaşan bir tehlike ihtimalinden çıkıp çırılçıplak bir gerçekliğe dönüştüğü günümüz Almanya’sında, bütün bu iklimi hazırlayan, yaratan ve yeşerten olgular üzerine düşünmek için müthiş bir imkan sağlayan altyapıya sahip bir metinken, Mondtag tam da kucağına gelmiş bu cevherden faydalanamamış, faydalanmadığı gibi onu heba da etmiş.

ivo van hove'den bir diptik: kül ve kan - I -

oyunu afişi

hayranı olduğum tiyatro yönetmeni ivo van hove'nin üç yıl önce visconti'nin "lanetliler"ini tiyatroya uyarlayacağını öğrendiğimde çok heyecanlanmıştım. van hove yıllardır başında olduğu toneelgroep amsterdam (yeni adı: international theater amsterdam) topluluğu ile sinema uyarlamaları yapıyor. van hove'dan ilk defa seyrettiğim oyun da bir film uyarlamasıydı ve visconti'dendi: "rocco ve kardeşleri". (o zamanki yazımı merak edenler tıklayabilirler)

ivo van hove bu sefer "lanetliler"i kendi topluluğuyla değil, ilk defa çalıştığı comedie française'le sahneleyecekti. hem de, fransız tiyatrosunun bu en köklü kurumu bu yapımla, fransa'da düzenlenmekte olan dünya tiyatrosunun en prestijli festivali avignon’a 23 yıllık bir aradan sonra tekrar davet edilmişti.
"lanetliler" 2016 yılı temmuz'unda avignon festivali'nin prestij mekanı papalar sarayı avlusu'nda dünya prömiyerini yaptı, bir sonraki yıl fransa'nın tiyatro ödülleri "moliere"de en iyi yapım, en iyi yönetmen dahil bir çok ödül kazandı.

avignon papalar sarayı avlusu'ndaki gösterimden

van hove, comedie-française ile 2019 baharında tekrar bir araya geldi ve iktidar, şiddet ve kötülük temaları üzerine, "lanetliler" ile birlikte bir diptik (yanyana ve birbiriyle ilişkili iki resim) oluşturma niyetiyle euripides'ten "electre/oreste"i sahneledi.
2019 haziranının ilk pazar günü comedie-française'in tarihi sahnesi richelieu'de matine-suare bu iki yapımı seyrettim; o gün külle ve kanla yıkandım.
kül ile başlıyorum:

"les damnes", comédie-française, richelieu, 02.06.2019 (fotoğraf: mehmet kerem özel)

luchino visconti’nin 1969 tarihli “la caduta degli dei / die götterdaemmerung / the damned” (lanetliler) filmini yıllar önce seyrettiğimde pek bir şey anlamamıştım. yakın zamanda seyrettiğimde ise senaryosuna hayran kalmış ancak '60’lar estetiğindeki abartılı oyunculuklarını, abartılı renklerini, garip şekilde hareketli kadrajlarını (ve dirk bogarde ile helmut berger’in terli alınlarını) sevmemiştim. "lanetliler", visconti'nin içinde yetiştiği için çok iyi bildiği yüksek burjuva-aristokrat ailelerin iktidar ile olan ilişkilerini müthiş bir gözlemle mercek altına alsa da, bana göre bir "visconti başyapıtı" değil.

filmin afişi

van hove’nin uyarlaması ise bana göre visconti’nin filmini, en güçlü tarafına yani hikayesine dokunmadan, fazlalıklarından soymuş, günümüz estetiğiyle sadeleştirmiş ve keskinleştirmiş. hikayenin anafikri de bu sayede zamanından bağımsızlaşarak evrenselleşmiş.
açıkcası, filmi seyrederken kuramadığım bazı bağlantılar, aklıma gelmeyen bazı yorumlar van hove'nin uyarlamasını seyrederken sanki bir aydınlanma yaşamışcasına zihnimde belirdi. sanırım bunda en büyük rol, van hove'nin hikayedeki hayli kompleks iktidar ilişkilerini ve protagonistlerin çok katmanlı ruh hallerini canlı video görüntüleri kullanarak sarih hale getirmiş olması.
biz seyirciler protagonistlere sahnenin üzerinde bulundukları konumlara göre önden (ve tabii ki tek yönden) bakıyoruz ama bir yandan da, iki kameramanın ya sahnedeki aynı kişi konfigrasyonunu ya da sahnenin iki yanında kalan kör kısımlardaki kişilerin başka açılardan kaydettikleri canlı görüntüleri sahnenin en arkasındaki büyük ekrandan izliyoruz. bu sayede hikaye derinlik kazanıyor; gerek protagonistlerin arasındaki ilişkiler gerekse de protagonistlerin kendi iç dünyaları hakkında görünen çıplak durumlar ile bunların ardındaki saklı durumlar çok belirgin bir şekilde ortaya serilmiş oluyor.

 oyundan sahneler

peki, "lanetliler"in hikayesi, derdi ve benim van hove'nin uyarlamasını seyrettikten sonra yaptığım çıkarımlar neler?
von essenbek ailesi, soyadındaki “von” ekinden de anlaşılacağı üzere almanya'nın soylu, aristokrat, köklü bir ailesidir ve zenginliğini çelik endüstrisine borçlu bir hanedandır. hikaye baba baron joachim von essenbek'in, şirketin yeni yöneticisini de açıklayacağı 80. yaşgünü yemeğinde başlar. baron joachim von essenbek'in bir oğlu ve bir kızı vardır. oğlu konstantin von essenbeck kaba, düz ve yüzeysel bir adamdır, derdi sadece güç ve paradır, müzikle uğraşan oğlu günther'i küçümser, ilerleyen zamanda nazilerin polis teşkilatında görev alacaktır.
baronun kızı sophia von essenbeck ise duldur; şirketin yönetimindeki hırslı ve sınıf atlamak isteyen frederich bruckmann ile ilişkisi vardır. sophie ile frederich şirketi ele geçirmek için, ailenin uzak kuzenlerinden wolf von aschenbach'la birlik olur. wolf ilerleyen zamanda nazi ordusunda ss subayı olacaktır.
konstantin ile sophie-frederich-aschenbach üçlüsü rakiptirler. akşam yemeğinde baron kendisinden sonraki şirket yöneticisi olarak konstantin'i seçtiğini açıklar.
aynı akşam yemeğine davet edilmiş, hatta baron'un malikhanesinde kalan şirketin müdür yardımcısı herbert thalman ise komünisttir ve hikayenin başladığı akşam yemeği sonrasında ülkeyi terk etmek zorunda kalacaktır. çünkü aynı gece baron von essenbek yatağında onun silahından çıkan mermilerle öldürülmüş olarak bulunur, ancak cinayeti planlayıp, işleyip onun üzerine atan sophie-frederisch-aschenbach üçlüsüdür. herbert'in karısı elizabeth ise yurtdışına kaçmış kocasına karşılık ülke içinde önce rehin tutulup, ilerleyen zamanda dachau’da yakılacaktır.

essenbeck'lerin hikayesi nazi almanyası tarihinin köşe başlarıyla paralel ilerler. komünist müdür yardımcısının kaçtığı, baronun öldürüldüğü, kapitalist sağ görüşün şirket yönetimine geldiği akşam yemeği sırasında berlin'de reichstag (millet meclisi) yangını gerçekleşmektedir; yani almanya'da solcu ve komünist avının başladığı ve ülkenin bütünüyle sağ ve faşist görüşe teslim olmasına neden olan (ve aslında aşırı sağın tam da bütün bunlar olsun diye gizliden gizliye kendisinin düzenlediği) o tarihi olay.
bilindiği gibi başa geçtiği ilk yıllarda hitler rakipsiz değildi. aynı, şirketin yönetimine oynayan rakipler gibi, almanya'da da polis teşkilatının palazlanmasıyla aşırı sağın içinden hitler'e karşı bir hareket çıkmış; ülkede polis-asker kıskacında kanlı bir iktidar savaşı hüküm sürmüştü. hitler kendi safından çıkan bu karşı hareketin önünü "uzun bıçaklar gecesi"nde, polis teşkilatının önde gelenlerini bir kamp toplantısı gecesinde katlettirerek aldı. hitler ancak bundan sonra rakipsiz ve tek güç olarak almanya'nın başına geçebildi.

şirketin başında olması dışında, polis teşkilatının da üst düzey yönetiminde bulunan konstantin von essenbeck o "uzun bıcaklar gecesi"nde ordu yanlısı frederich-aschenbach ikilisi tarafından öldürülür. nasıl, hitler devleti bütünüyle ele geçirmişse, şirketi de böylece sophie-frederich-aschenbach üçlüsü ele geçirmiş olur. ancak şirketin başına bu üçünden biri değil, sophie'nin kukla gibi yönettiğini düşündüğü oğlu martin von essenbeck geçmiştir, çünkü konstantin öldükten sonra baron von essenbeck'in tek resmi varisi odur.
martin'i, hikayenin başındaki yaşgünü yemeğinden itibaren takip ederiz zaten; politikayla ve şirket yönetimiyle ilgilenmeyen, ancak hem pedofil hem de annesiyle ensest ilişkisi olan sorunlu bir kişidir. ruhsal olarak sağlıklı olmayan birisi şirketin başına geçmiştir, aynı, ruhsal olarak sağlıklı olmayan hitler'in bir ülkenin başına geçmesi gibi. sanki von essenbeck ailesi almanya'yı temsil etmektedir. hitler'in ülkeyi ve giderek dünyayı cehenneme sürüklemesi gibi martin de içinde bulunduğu hanedanı vahşi bir sona doğru götürecektir.

new york - park avenue armory'deki gösterimden 

yapıma geri dönersem:
ivo van hove canlı ve kayıttan verilen beyazperde görüntülerini, yukarıda bahsettiğim amacın dışında, oyunun bir çok sahnesinde başka etkiler yaratmak için de kullanıyor, bu sayede oyun katmanlar kazanıyor.
şöyle ki, hikayede her bir cinayet gerçekleştiğinde figüran, makyöz, oyuncu bütün ekip sahneye gelip belli bir düzende ve yüzleri bize dönük olarak duruyor, bir süre bizi seyrediyorlar. bu sekansın başında bir anda oditoryumun ışıkları da gözümüzü alacak aydınlıkta açılıyor. bir kameraman sahneden seyircileri çekiyor ve o görüntüler perdeye yansıtılıyor. bu sahneler her defasında; iktidar uğruna şiddetin, ölümün ve vahşetin nazi almanyasıyla sınırlı kalmadığını, coğrafya ve zamanlar ötesinde, hele de bugünde ve şimdide aynı keskinliğiyle var olduğunu yüzümüze tokat gibi çarpıyor.
bu sekanslarda tam ışıklar yanarken, fabrikalarda vardiya düdüğü gibi keskin ve tiz bir sesin mekanı doldurması ve sahnenin en önündeki aksamdan buhar fışkırması da yine seyirciyi kendine getiriyor. ses ile buhar demir-çelik fabrikalarına gönderme yaptığı gibi, toplama kamplarındaki fırınları da çağrıştırıyor. zaten, yine bu sekansların bir parçası olarak, cinayete kurban gitmiş olan karakterin külleri küçük bir kapta getirilip, sahnenin önündeki o buhar çıkan yerde durmakta olan büyük kaba dökülüyor. ölüler arttıkça kabın içindeki küller de çoğalıyor.

uzun bıçaklar gecesi sekansı

van hove'nin "lanetliler" yapımıyla söylenecek çok şey var. her bir sahnesi, her bir mizanseni, her bir sahne düzeni, her bir canlı/kayıt görüntüleri düşünülmüş, tasarlanmış, anlamlı ve etkililer.
iki sahneden daha, kısa kısa bahsedersem:
- van hove'nin hayat ve iş arkadaşı sahne ve ışık tasarımcısı jan versweyveld sahnenin tam ortasına denk gelen büyük dikdörtgen oyun alanının zeminini portakal rengine boyamış. oyun alanının iki yanında yan alanlar var: sağ taarfta siyah renkli, arkalıksız divanlar ve makyaj masaları dizili, solda oyunun başında kapakları açık halde duran siyah tabutlar dizili.
oyun başlarken daha çok sol taraf yoğun; giyinen, makyaj yapan oyuncular, onlara yardım eden sahne görevlileri, kanepelerde zaman geçiren protagonistler, vs... oyun ilerledikçe, ve her bir cinayetle birlikte, ölen kişi figüranlar tarafından eşlik edilerek tabutlardan birine törensi bir edayla götürülüyor, yatırılıyor ve tabutun kapağı kişinin üzerine kapatılıyor. oyun alanında oyun devam ederken, bir süre tabutun içinden verilen canlı (veya önceden kaydedilmiş olabilir) görüntülerde havasız/nefessiz kalmakta olan protagonisti izliyoruz beyazperdede.
sahnede mekansal düzenleme açısından yaşam ile ölümün iki zıt uçta olduğu bir çizgisellik var, ya da yaşamdan ölüme giden bir çizgisellik. hatta belki de şunu bile düşündürüyor bu sahne düzeni: baştaki törensi yaşgünü yemeği aslında o masada oturanların çoğunun cenaze yemeği/töreni de mi aynı zamanda.
- sahnenin arkasındaki beyazperdede sadece sahne üzerinden kaydedilmiş canlı görüntüler yayınlanmıyor. o yüzey sahnelere bağlı olarak farklı anlamlar kuran ya da sahnenin atmosferini kuvvetlendiren estetik bir öğe olarak kullanılıyor. bazen mevcut bir görüntü donduruluyor ve uzun bir süre o şekilde bırakılıyor, bazen canlı görüntüler üzerinde oynanarak (renk ve doku olarak deforme edilerek) yansıtılıyor, bazen grafik görseller kullanılıyor, bazense önceden çekilmiş görüntüler sahne üzerindeki hareketle/durumla senkronize şekilde oynatılıyor. bu son bahsettiğimin en etkili kullanıldığı sahne "uzun bıçaklar gecesi" sekansı. konstantin ile yakın arkadaşını sahne üzerinde bizzat canlı bir şekilde seyrederken, beyazperdedeki görüntüde o ikisinin de içinde bulunduğu onlarca polisi kuşbakışı görüyoruz. "görüntüde neden kuşbakışı çekilmişler ki, çok da ifadeli bir açı değil" diye düşünüyorum, sorumun cevabını almak için sekansın sonunu beklemeliyim: o polislerin her biri, askerler tarafından hunharca vurulduğunda yerde kanlar içinde yatar hallerinin görseli esas, ivo van hove'nin bizlere göstermek istediği: saf vahşetin görüntüsü!

küllerle bedenini sıvayan martin von essenbeck (christophe montenez)

"lanetliler"de sadece reji, sahne, ışık, kostüm ve müzik tasarımları değil oyunculuklar da mükemmeldi. bütün oyuncular göz dolduruyordu; kısa da olsa baron rolünde didier sandre ve elizabeth'de adeline d'hermy, sophie'de elsa lepoivre ve konstantin'de denis podalydes çok iyilerdi, ancak martin'i oynayan christophe montenez herkesten bir adım öndeydi, o çok çok iyiydi.
bu genç aktör aynı gün suarede de orestes'i canlandırdı, çünkü van hove martin ile orestes arasında kurduğu paralelliği bu rollerde aynı oyuncu oynatarak da pekiştirmek istemiş. montenez o gün bence müthiş bir performansla böyle ağır bir yükün altından başarıyla kalktı, gün sonunda bütünüyle tükenmiş olmalı.

sanırım uzun zamandır her öğesiyle bu kadar kusursuz, rafine ve etkili bir tiyatro yapımı seyretmemiştim. oyunun gittikçe artan gerilimli sürecinde sahnenin önündeki büyük kabın içine dökülen külleri, oyunun son sekansında başından aşağıya boca eden ve o küllerle çırılçıplak bedenini sıvayan martin'in görüntüsü uzun süre zihnimden çıkmadı.

NRW060 peeping tom / a louer

photo: herman sorgeloos

yıllardır peşlerinde koşuyordum, ama bir türlü turnelerinin ne zamanını ne mekanını denk getirebilmiştim. bu sefer, koşulları zorladım; köln’e kuş uçuşu 200 km, karayoluyla 250km, hızlı tren ICE ile 1.5 saat uzaklıktaki ludwigshafen’daki gösterilerini yakaladım.

topluluğun adı: peeping tom, oyunlarının adı: a louer (kiralık). 

peeping tom, alain platel’in bir projesi sırasında tanışan arjantinli koreograf gabriela carrizo ile franck chartier’in ortaklaşa kurdukları, belçika bazlı bir kolektif. son yıllarda özellikle le jardin (2001) – le salon (2004) – le sous sol (2007) üçlemesiyle adlarından çokta söz ettirdiler.

üçlemeyi seyredememiş olsam da, onları bu projeleri vesilesiyle tanımıştım; arte’deki haber ve internetteki oyun görüntüleri çok etkileyiciydi. yıllar önce, bu üçleme ile yunanistan’daki … festivali’ne konuk olmuşlardı; keşke o zaman bir cesaret, gitseymişim..

peeping tom’un bir sonraki başarı hikayesi 32 rue vandenbranden (2009) oldu. şimdi de son prodüksiyonları a louer’in turnesinin sonundalar. 2014’ün mayısında yeni projeleri vater prömiyer yapacak.

photo: herman sorgeloos

photo: herman sorgeloos

photo: herman sorgeloos

a louer bana; tiyatral durumlarıyla ve parçalı yapısıyla pina bausch’u, koreografik hareket dilinin akışkanlığıyla alain platel ve sidi larbi cherkaoui’yi, atmosferiyle visconti’nin, david lynch’in filmlerini ve b-tipi korku filmlerini, mekanı kullanış şekliyle ise escher’in çizimlerini çağrıştırdı.

garip, absürd, tam olarak anlaşılmayan bir mekan: üç bir tarafı iki kat yüksekliğinde kırmızı kadife perdelerle örtülmüş; yer siyah-beyaz karolarla döşenmiş, solda bir piyano ve mekana dağılmış üçlü-tekli koltuklar; koltuklar gibi perdeler de bazen kendiliklerinden hareket edecekler; açılıp kapanacaklar; bazen arkalarında şişlikler olacak, birilerinin hareket ettiklerini fark edeceğiz; bazen de köşkün hizmetkarı perdeleri açıp kapayacak; perdelerin arkasında belli belirsiz mekanlar açılacak önümüze; mekana yukardan bakan localar, sonsuza kadar sürüyormuş hissi uyandıran kemerler, kapılar.. kapıların arkasıdan ışık gelecek; insan silüetleri kapıların üzerine düşecek, kapıları tırmalayacaklar, açmaya çalışacaklar; duvardaki tablo canlanacak; dört ayaklı, siyah takım elbiseli adamlar koltukların arkasında karafatmalar gibi kaçışacaklar; yaşı geçkin bir mezzo-soprano (mesleği gerçekten de şancılık olan euridike de beul) aryalar söyleyecek; kocası (simon versnel) onun takip edecek, durdurmaya çalışacak, “yeter artık! ihmal ettiğin oğlunla biraz ilgilen!” diyecek; genç oğlu (jos baker) sahnede aynı anda, yıllar sonraki haliyle de göreceğiz, yaşlanmış olarak (oğulun yaşlılık halini şancı euridike de beul’ün gerçek babası, 74 yaşındaki leo de beul canlandırıyor), piyano çalacak, o da bir şarkı söyleyecek, ama opera aryası olmayacak bu; evi gezmeye gelenler olacak, euridike onları bir kapıdan diğerine sürükleyecek; evin erkek hizmetçisi sanki bedeninin uzuvları birbiriyle ilişkili değilmiş gibi kırılarak, kıvrılarak, dağılarak, müthiş bir akışkanlıkla hareket edecek; insanlarla koltukların içinde kaybolup gidecekler, kaybolmazlarsa küçülecekler..

sahnede seyrettiğimiz hiç bir şey gerçek olmayacak ama sahnedeki herkes birbirine gerçek hayattaki ismiyle hitap edecek..

photo: herman sorgeloos

a louer 75 dakikalık kısa bir yapıt. konuşmaların/durumların çoğunlukta, dans sekanslarının azınlıkta olduğu; gerçeküstü ve absürd öğeleri korku ve çok kendilerine has bir ironiyle harmanlandığı bir atmosfere sahip.

sahnede olanlara bir anlam vermeye, anlamaya çalışmaktan ziyade kendinizi teslim etmenizi, kaptırmanızı, sahnedeki atmosferi, duyguyu hissetmenizi talep eden bir yapısı var kanımca; yakalayabilirseniz çok sevebilir eğlenebilirsiniz, yakalayamazsanız da, çoğu orta yaş üzeri ludwigshafen seyircisi gibi 75 dakikaya bile dayanamayıp salonu terk edersiniz.

a louer belki peeping tom’un en iyi işi değil ama, kendi adıma seyretmiş olmaktan çok memnunum.

A Louer / For Rent, the trailer from peeping tom on Vimeo.

peeping tom'un ayaklarından biri olan gabriela carrizo’nun nederlands dans theater için hazırladığı yeni işi the missing door aralık başında amsterdam’da prömiyer yaptı. teaser’ı mükemmel; bir yerlerde yakalamak lazım!

müzik filmlerim

the music teacher, gérard corbiau (1989)


le violon rouge, françois girard (1998)


vier minuten, chris kraus (2006)


madame sousatzka, john schlesinger (1988)


the pianist, roman polanski (2002)


thirty two short films about glenn gould, françois girard (1993)


bird, clint eastwood (1988)


round midnight, bertrand tavernier (1986)


mo better blues, spike lee (1990)


the blues brothers, john landis (1980)


the commitments, alan parker (1991)


beyond the sea, kevin spacey (2004)


de-lovely, irwin winkler (2004)


madame sata, karim ainouz (2002)


orfeu negro, marcel camus (1959)


rembetiko, costas ferris (1983)


istanbul hatırası, fatih akın (2005)


cafe de los maestros, miguel kohan (2008)


bueno vista social club, wim wenders (1999)


swing, tony gatlif (2002)


vengo, tony gatlif (2000)


hedwig and the angry inch, john cameron mitchell (2001)


farinelli, gérard corbiau (1994)


the doors, oliver stone (1991)


woodstock, michael wadleigh (1970)


pink floyd the wall, alan parker (1982)


nashville, robert altman (1975)


i'm not there, todd haynes (2007)


24 hour party people, michael winterbottom (2002)


amadeus, milos forman (1984)


the music lovers, ken russell (1970)


tous le matins du monde, alain corneau (1991)


the jazz singer, richard fleisher (1980)


a star is born, george cukor (1954)


a star is born, frank pierson (1976)


the rose, mark rydell (1979)


the fabulous baker boys, steve kolves (1989)


new york new york, martin scorsese (1977)


dancer in the dark, lars von trier (2000)


evita, alan parker (1996)


jesus christ superstar, norman jewison (1973)


fiddler on the roof, norman jewison (1971)


train de vie, radu mihaileanu (1998)


taking sides, istvan szabo (2001)


goodbye again, anatole litvak (1961)


the man who knew to much, alfred hitchcook (1956)


death in venice, luchiano visconti (1971)


the hunger, tony scott (1983)


awara, raj kapoor (1951)


fantasia, james algar & samuel armstrong (1940)