25 aralık 1996, çarşamba

 

20 aralık 1991, cuma

 

1 aralık 1992, salı

 

14 ocak 1999, perşembe 20:30

 

TEB Oyun 28 / Kış 2016

Victor Hugo’nun Namık Kemal ve Tanzimat Yazarları Üzerindeki Etkisi, Özdemir Nutku
Mizahla Direnme: Aziz Nesin’in Tiyatro Uyarlamaları, Zehra İpşiroğlu
Devlet Tiyatroları Sabancı Uluslararası Tiyatro Festivali ve Marat - Sade, Fatma Işık Tuğcu
Levent Kırca’yla Belki De Son Söyleşi, Hasan Kuruyazıcı
Kıbrıs Yepyeni Bir Tiyatroya Kavuştu: Gazimağusa Belediye Tiyatrosu, Tijen Savaşkan
Gerçek İle Oyunun Sınır Çizgisinde Tehlikeli Oyunlar’ı İzlemek ve Oynamak, Banu Çakmak

Anısına Tomris İncer
Tomris İncer’in Uyanamadığı İlk Sabahın Ardından Yazılmıştır,

Anısına Nurdan Karadağ
Anadolu Kültürünü Sahneye Taşıdı, Ayşegül Yüksel
Nurhan Karadağ, Prof. Dr. Nurhan Tekerek

Anısına Üstün Akmen
Aşkımızın Yıldönümüne Hoşgeldiniz, Şaylan Akmen
...Vee Perde..., Hasan Anamur
Üstün Akmen’i Özleyeceğiz, Ayşegül Yüksel
Üstün Akmen’siz Tiyatro, Gülşen Karakadıoğlu
Eksilmez Saygı ve Artan Sevgilerimle, Rengin Uz
Kitapların Efendisi Üstün Akmen, Beki Haleva
Anadolu’da Bir İstanbul Beyefendisi, Gülçin Üstüntaş
Duyarlı Bir Aydın, Muhalif Bir İsim: Üstün Akmen, Metin Boran

TEB Oyun 26 / Yaz 2015

Popovski ve diğer bazı şeyler üzerine, Handan Salta
Sanata sansür koymak kendine güvensizliğin belirtisidir, Özdemir Nutku
Woyzeck Masalı: Bir Rock Masalı, Atilâ Sav
Yıllardır Döneduran Bir Çarkın Dişlisidir 5. Frank, Ragıp Ertuğrul
Sanatın Sağaltıcı Etkisyle Yaş Alıp Yaşsızlaşan Oyuncu: Tomris İncer, Nalân Özübek
İmparatorluk Kuranlar yahut Şümürz, Hasan Anamur
Üst Kattaki Terörist, Zehra İpşiroğlu
Araftaki Koreograf: Sidi Larbi Cherkaoui, Kerem Özel
Balkan Ülkeleri Festivali ve Dört Oyun, Banu Çakmak
Bir Kabaretistin Vedası

Dosya: Melih Cevdet Anday
“Zaman”a Yenik Düşmeyen Metinlerin Yazarı, Ayşegül Yüksel
Melih Cevdet Anday ve Çömezi Ben, Zeliha Berksoy
Garip’in Filozof Şairi, Metin Boran
Sıradışı Durumların Yazarı, Senem Cevher

"15'den önce"nin son oyunu: öldün duydun mu?

önce bir düzeltme:
"sınırları sorgulamak" adlı yazımda belirttiğimin aksine, altıdan sonra tiyatro'nun 15. yıla bir kala etkinlikleri kapsamında yeniden sahnelediği "müşterek fail-i müşterek" oyununun yeni versiyonunu yiğit sertdemir yönetmemiş. oyun dış gözler ve altı oyuncunun (ilyas odman, cem uslu, özer arslan, murat kapu, ismail sağır ve sezgi mengi) kolektif çalışmasıyla ortaya çıkmış.

şimdi de "15'den önce" projesinin son "revival"ından izlenimler:

"öldün duydun mu?" ilk defa 2006 yılında sahnelenmiş. ben 2009'da izledim ve günlüğüme yazdım.
yeni versiyonda yönetmen aynı; oyuncular, sahne, ışık, müzik, makyaj ve kostüm tasarımları yeni.
iki dev oyuncu, tomris incer ve ayşenil şamlıoğlu oyunun "konuşan" karakterlerine can veriyorlar; ilki sesiyle, ikincisi bütün bedeniyle döktürüyor; tam bir ustalık gösterisi. "sessiz" oyuncu olarak da yiğit sertdemir mimiklerini konuşturuyor.

sahne tasarımı, 2006 yapımından fersah fersah şatafatlı. bir küvet ve bir kuru ağaçtan oluşan o alçakgönüllü, basit ancak müthiş etkili sahne tasarımının yanında, bu seferki oldukça abartılı.
diğer yandan; sahne tasarımcısı olarak yiğit sertdemir'in kumbaracı 50 mekanını bambaşka bir şekilde kullanıyor olması kayda değer. bir taraftan da; seyirci tribününü fuayeye yerleştirerek oyun mekanını "kolonsuzlaştırmak" ne kadar yaratıcı bir fikir olsa da, o güzelim "insanı insana kolonla anlatan tiyatro" sloganına ihanet sayılmaz mı!

ışık, müzik, kostüm ve makyaj tasarımları da 2006 versiyonuna nazaran oldukça abartılı. hatta, o versiyonun üç kişilik kadrosuna karşılık, bu sefer oyuncu kadrosu da üç kişiyle sınırlı değil, tam sayamadım ama toplamda sanırım on kişi vardılar sahne üzerinde.

bu seferki versiyonun her bir öğesine yedirilmiş bütün bu abartılı tasarım, aslında oyunun sonunda büyük bir anlam kazanıyor; hakkını yememek lazım!
sürprizi ele vermek istemem; ama son sekans benim gibi oyunu bilenler için bile müthiş bir sürpriz ve şaşırtma olduysa, ilk defa seyredenlerin/seyredecek olanların değmeyin keyiflerine.

yalnız, sanki bu oyun daha derli topluydu; bu kadar uzun değildi; biraz sarkmadı mı?.. 

kumbaracı 50 üçlemesi I : gerçek hayattan alınmıştır

geçen akşam kumbaracı50’de “gerçek hayattan alınmıştır”ı, ertesi -yani dün- akşam da “barzo ile konserve”yi izledim. bu oyunlar altıdan sonra tiyatro’nun kumbaracı50 üçlemesi’nin ilk iki ayağını oluşturuyor.
“gerçek hayattan alınmıştır” hakkında aşağıdaki metni “barzo ile konserve”yi izlemeden önce yazdığımı özellikle belirtmek isterim.

…

“gerçek hayattan alınmıştır” birbuçuk saat sürüyor; oyun ile gerçek, oyun alanı ile seyirci alanı, oyuncu ile seyirci arasındaki ayırımların bulanıklaştığı, sorgulandığı, ortaya serildiği “gerçek zamanlı” bir birbuçuk saat.
anne ile oğlunu oynayan iki oyuncunun yokuştan çıkarak nefes nefese vardıkları ve bir tiyatro mekanına dönüştürülme aşamasındaki “oyun alanı” gerçekten de bir yokuş üzerinde ve gerçekten de başka bir işlevden tiyatroya dönüştürülmüş bir yer.
emekliliğine az kalmış bir oyuncuyu canlandıran, gerçekten de mayıs sonunda yaş haddinden emekliye ayrıltılacak bir oyuncu.
seyirciler, “oyun alanı”nın sınırlarında konumlandırılmışlar; üç bir taraftan “oyun alanı”nı belirliyorlar. kulis yok, ışık-efekt-müzik kumanda masası yok, perde yok. her şey o anda, gerçek zamanda oyun alanının sınırları içinde “gerçek”leşiyor.
ışık ve müzik oyuncular tarafından kontrol ediliyor. tavandan sarkan ampüller, elde dolaştırılan uzun kablolu ampül, küçük fenerler, cep telefonunun ışığı, ışıldak, küçük cam fanuslar içinde mumlar: oyunun ışık kaynakları bunlar ve oyuncular tarafından yakılıp söndürülüyorlar.
oyunun ritmine ve duygusal-dramatik anlarına önemli bir katkısı olan müzik de yine oyuncular tarafından başlatılıp susturuluyor.
efektler de “gerçek”; bardak kırılıyor, tekmelenen teneke kutu müthiş bir gürültüyle yerde sürükleniyor, tabanca patlıyor, tokat şaplıyor.
seyrettiğimizin bir “oyun” olduğunu bize hatırlatacak/unutturmayacak bütün ihtimaller düşünülmüş; her şey gözümüzün önünde “gerçek”leşiyor. neredeyse; kan, kusmuk, cin-tonik ve zehrin de “gerçek” olmama ihtimalini sorgulamayacağız.

bizler seyirciyiz, ancak oyun alanında seyrettiğimiz iki kişi ne zaman bizlere oynuyorlar, ne zaman birbirlerine, ne zaman kendi aralarında ne zaman kendilerine karşı; belirsiz.
oyun içinde oyun içinde oyun. oyuncu oyun içinde oynadığı oyuna dair yorumlar yaparak hem kendini hem de bizi yabancılaştırıp uzaklaştırıyor oyundan.
bir katman da, oyun içinde oyunun oyuncular tarafından kameraya alınmasıyla oluşuyor. bizlerin tanıklığı yeterli görülmüyor; ilerisi için kanıt olması/kalması için kaydediliyor. [“barzo ile konserve”yi izleyince, bu kaydın gerçekten de “ilerisi” için yapılmış olduğunu görmek heyecanlandırdı beni!]

“gerçek hayattan alınmıştır” yönetmen arif akkaya’nın unutamadığım iki çalışması “iyi geceler anne” ve “bana bir picasso gerek” ile bir çok açıdan akraba; bu oyunlar aynı dili, tonu, atmosferi paylaşıyorlar. ikişer kişilik oyuncu kadrosu, akkaya’nın oyunculardan aldığı olağanüstü verim, mekan kullanımındaki yetkinlik ve bununla eş değerde etkili bir ışık kullanımı.
“gerçek hayattan alınmıştır”da akkaya sadece kumbaracı50’nin mekanını şimdiye kadar olmadığı kadar farklı kullanmasıyla değil, herhangi bir “boş mekan”ı ustaca ve yaratıcı şekilde kullanıyor olmasıyla da beni etkiledi.
“gerçek hayattan alınmıştır”da akkaya sadece ışık ve müzik kullanımında yarattığı tutarlılıkla değil, bunları oyunun “gerçekliğiyle”, içeriğiyle ve ritmiyle örtüştürmesiyle de beni etkiledi.
tamam, tomris incer benzersiz bir oyuncu, sertdemir ise iyi olmasına iyi oyuncu -bence oyunculuğundan ziyade yazarlığı ve yönetmenliği ile daha değerli olduğunu tirearası belirtmek isterim- ama ne kadar benzersiz ve iyi oyuncular olurlarsa olsunlar, yönetmen akkaya’nın “gerçek hayattan alınmıştır”da bu iki oyuncudan almayı başardığı verim beni etkiledi.
toparlarsam; “gerçek hayattan alınmıştır”ın tiyatro sanatına dair bütün biçimsel özelliklerine hayran kaldım, oyunun biçimsel ve kavramsal anlamda sahneye koyuluşunu müthiş bir zevkle izledim.

yiğit sertdemir tarafından yazılan metin strüktürel açıdan çok çok iyi. kabaca üç bölümden oluşuyor oyun. ilk bölüm anne ağırlıklı; oğul sessiz kalıyor, bakıyor, dinliyor; hep birlikte anneni anlattığı hikayeleri dinliyoruz... oğul’un yaptığı "hayati" bir açıklamayla ikinci bölüme geçiliyor; bu sefer oğul konuşuyor, koşuyor, paralıyor kendini; hareketli, öfkeli, duygulu. üçüncü bölümde ise anne ile oğul, oğulun yazdığı oyunu oynuyorlar; gerilim doruk noktasına ulaşıyor; geçmişe dair bütün sırlar peşpeşe ortaya dökülüyor.
sertdemir yeri geldiğinde kelimelerle oynayarak, özellikle yaşam-ölüm karşıtlığını vurgulayarak, yeri geldiğinde karakterlerini kah kinayeli kah hazırcevap kah okkalı konuşturarak seyretmesi insana büyük bir tatmin duygusu yaşatan bir metin kaleme almış.

ancak; içerik olarak bazı çekincelerim var.
bir anne-oğul ilişkisinin, ne kadar aykırı, farklı, özgün de olsa, böyle ol(a)mayacağını ve tanık olduğumuz birbuçuk saatin böyle sonlanamayacağını düşünüyorum.
erkek çocuklar annelerine hayrandırlar, öyle ki eşlerinde bile annelerini ararlar gibisinden çok bildik -ve genel olarak doğru- yorumlara ters düşüyor olması değil beni oyundaki ilişkide ve ilişkinin gelişiminde rahatsız eden.
oyundaki oğul o kadar ince, düşünceli, hassas çizilmiş ki, annesine bu kadar büyük bir kin besleyemez gibi geliyor bana. niye mi hassas? basit bir örnek: annesinin oturması için hazırladığı kalasın üzerine peçete sermeyi ihmal etmiyor; çünkü önceki bir sahnede anne çöp tenekesinin üzerine otururken titizlenmiş ve peçete sermiştir. en önemlisi; oğulun peçeteyi sererkenki jesti "annem öyle kibirlidir ki, kesinlikle kirli yerlere oturmaz" anlamı taşımıyordu; en azından ben öyle algıladım.
anne ne kadar bencil, sadece kendini düşünen ve sadece kendiyle varolan bir karakter olarak çizilmiş de olsa, belli ki oğul ona hayran; bu kadar hayran olduğu annesine, ne olursa olsun böyle bir sonu yaşatmaz. ona her zaman hikayeler anlatan annesinden ilham alarak hikayeler ve oyun yazmış olması ve beraber oynadıkları oyunu filme çekiyor olması annesine duyduğu hayranlıktan hep; ona rakip olmak için değil.
bir çocuğun annesine bu kadar (oyunun sonunu kastederek) büyük bir hınç biriktirmiş olabileceği inandırıcı gelmiyor bana.

annelerle çocukların hesaplaşması edebiyat-sanat tarihinde sıkça işlenmiş bir konu; hatırlamak için:
anneler ile genellikle kız çocukları hesaplaşır (klişe amerikan sinemasını bir kenara bırakırsak, bence bunun en güzel örneği ingmar bergman’ın “güz sonata”dır).
anneyle hesaplaşan kız çocuğu değilse eşcinsel çocuktur (bakınız: çok taze bir örnek xavier dolan’ın “annemi öldürdüm”).
erkek çocuklar ise babalarla hesaplaşırlar (malum: rakip olma hali) ve nice amerikan filminde oğulun babasını affetmesiyle hep beraber “katharsis”e ulaşırız.
kızlar da babalarıyla hesaplaşırlar ama enderdir; hesaplaşma varsa da çoğunlukla geçmişte ensest bir ilişki sözkonusudur da ondan.
erkek çocukların anneyle dertleri de genellikle ensest sularda gezinir (bakınız: bernardo bertolucci’nin ünlü “la luna”sı, yakın zamandan kötü bir örnek christopher honoré’nin “annem”i). gerçi “gerçek hayattan alınmıştır”da da tabancanın ağza sokulmasında cinsel bir ton var, ama başka da bir ipucu yok bu minvalde.
(hazır sinemadan gidiyorken; sıradışı bir anne-oğul ilişkisi çizen sokurov’un “anne ile oğlu”nu da unutmamak lazım.)

diyeceğim o ki, tabii ki anne-oğul arasında klişelerden uzak, az rastlanır bir ilişkinin kurgulanmış olması mümkündür, illa da bildik veya beklendik olmak zorunda değildir, ancak buradaki kurmaca inandırıcılık sınırlarını biraz zorluyor. karşılığında seyirci olarak değecek bir şey kazanıyor olsak, neden olmasın; ancak bence öyle bir kazanç da yok; insan ilişkileri konusunda zenginleşmiyoruz ya da anne-oğul ilişkisini tekrar düşünmemizi sağlayan doneler vermiyor bize oyun; kendi içinde olup bitiyor; dışarıya doğru, bize doğru yayılmıyor.

…

ertesi akşam “barzo ile konserve”yi izleyince; “gerçek hayattan alınmıştır”ın içeriğine dair yukarıda yazdığım her şey bana bir anda afaki gözüktü. çünkü -kendi çapımda- fark ettim ki; bu üçlemede içerikle ilgili bir kazanımdan çok, tiyatral öğelerin kullanımına dair bir denemeye girişilmiş. ve ayrıca; kumbaracı50 mekanının da bütün geçmişi, şimdisi, grisi, akustiği ve “kolonları”yla bu denemeye sağlam bir arkaplan oluşturması istenmiş. en azından; üçlemenin ilk iki oyununu seyrettikten sonra edindiğim izlenim bu yönde ve bu beni fazlasıyla tatmin etti.

“barzo ile konserve” hakkında yazmak için sabırsızlanıyorum...

aynalardan yansıyan "tehlikeli ilişkiler"

1989'da west end'de orijinal prodüksiyonunun son temsillerinden birini seyretme şansına erdiğim, choderlos de laclos'un bir başyapıt olan romanına ve stephen frears'in filmine [milos forman'ın "valmont"u da fena değildi, tek handikapı frears'in filmiyle aynı yıl vizyona girmesiydi] hayran olduğum "tehlikeli ilişkiler" sezon başından beri şehrimizde sahneleniyor.

istanbul şehir tiyatrolarının "tehlikeli ilişkiler"ini; ne west end prodüksiyonu ile, ne de benzersiz glenn close, benzersiz john malkovich ve benzersiz michelle pfeiffer'ın (ve gencecik uma thurman ile keanu reeves'in) kendi filmografileri içinde bile en benzersiz performanslarını sundukları stephen frears - christopher hampton uyarlaması filmle karşılaştırmayı aklımdan geçirdim; çünkü yeni yapımlar, mükemmellikleriyle hafızama kazınmış eski yapımlarla boy ölçüşürken zorlanıyorlar.
[evet, önfikirliyim! bazı yapımlar benim için çok özeller ve kolay kolay aşılamıyorlar. aynı; yıllar önce seyrettiğim leonid heifetz rejisiyle cüneyt türel, tilbe saran, cihan ünal, nurseli idiz, kamuran usluer'li istanbul şehir tiyatroları yapımı"vanya dayı"nın eline benim nezdimde hiç bir başka "vanya dayı"nın su dökemeyeceği gibi. bu beni nesrin kazankaya'nın yorumunu seyretmekten ve beğenmekten alıkoymadı; ileriki günlerde ahmet levendoğlu'nunkine de gideceğim; ama kolay kolay başka bir "vanya dayı"ya vurulamayacağım.]

şehir tiyatrolarının "tehlikeli ilişkiler"ine dönersem:
choderlos de laclos'un romanı ve hampton'ın uyarlaması o kadar mükemmel ve cezbediciler ki, sadece ve sadece oyunculuk yeterli olurdu bu oyunda seyircileri göğün üst katlarına uçurmak için. [west end prodüksiyonu da öyleydi zaten: sahnede sadece bir kumar masası vardı.]
elinizde böyle bir konu, metin, diyaloglar, replikler varsa, sahnedeki aynalı atraksiyona hiç gerek yok! ancak ne yazık ki şehir tiyatrolarının "tehlikeli ilişkiler"inin en iyi tarafı da bu aynalar!

"aynalar" derken sahne tasarımını kast etmiyorum; belli ki sahne tasarımcısı yönetmenin fikrini gerçekleştiren kişi sadece.
"aynalar" ancak yönetmenin fikri olabilir çünkü oyuna damga vuracak kadar kuvvetli konumdalar. çok ustaca, teatral ve minimal bir seçim; tek malzeme ile bütün bir oyunun sahnelerini kurmak, aynı zamanda da oyunun anafikrini o tek malzeme ile ortaya çıkarmak, oradan oyunu okumak.

entrikanın başrolde olduğu bir piyeste aynalarla yaratılan yansımalar, yanılsamalar, gerçekliğin parçalanması, çoğalması, bulanıklaşması, kaybolması... ve tabii ki entrikanın mekansal karşılığı labirentler; aristokrat saraylarının aynalı aynasız sayısız koridorlarında, odalarında, salonlarında oynanan, bahçelerindeki yeşil labirentlerde birebir karşılığını bulan aşk ve ihanet oyunları...

tabii, aynaların kullanılış şekli de ustaca: yaklaşık 4 metre eninde ve sahne yükseliğinde, iki tarafı ayna kaplı yüzeyler eksenlerinden döndürülmek suretiyle kullanılıyorlar. yüzeylerin üçü sahne ağzını tümüyle kaplıyor. ikisi ise, üçgen şeklinde derinliğine küçülen sahnenin arka kısmına yerleştirilmişler.
ön yüzeyi sahne ağzı olan üçgenin arkadaki yüzeyleri beyaz perdelerle kapatılmış; zaman zaman üzerlerine projekte edilen görüntüler sahnenin soyut mekanını oyunun tarihsel dönemine ve atmosferine oturtmaya yarıyor.

aynalı yüzeylerin aralanmasıyla kapılar, geçişler yaratıldığı gibi, bu yüzeylerin farklı konumlandırılmalarıyla; arka arkaya hızlıca değişmesi gereken çok mekanlı oyunun farklı mekansal düzenlemelerinin kurulması sağlanmış.
her mekan içerdiği sahnenin fikrine göre düzenlenmiş; aralıklar, sıkışmalar, gerilimler, açılımlar, yoğunlaşmalar yaratılmış. örneğin; ölümcül planların yapıldığı ikinci perdedeki bazı sahnelerin; iki yüzeyin uçlarının hafifçe aralanarak yaratılan yarığın içinde oynanması gibi...

ışık tasarımı da mükemmel.
sahnenin arka kısmının ve yüzeylerin doğru ışıklandırılmasıyla görünürlükleri sağlanmış. ön planda ise, özellikle yanlardan verilen ışıklarla ışık perdeleri yaratılmış.
yüzeylerin hızlıca döndürüldüğü sahnelerde; ilk perdede hiç bir sahneyanı/sahnearkası spotu aynalara yansımazken (yani seyircinin gözünün içine girmezken ve dolayısıyla seyirci salonuna ışık yansımazken); gerilimin arttığı, felakete yaklaşan ölümcül oyunun kızıştığı ikinci perdede dönen ayna yüzeylere yansıyan spotlar bir yandan -şimşek gibi kısa anlarla- seyircilerin gözünü alırken; bir yandan da aynalardan yansıyan ışıkların seyirci salonunda gezinmesiyle seyirci görüntülerinin kesikler halinde sahnedeki aynalara yansıması sağlanmış. bu sayede seyirci aynaların içine çekilmiş; alınmış.

yönetmen "işte yorum, reji budur!" dedirtecek kadar usta.
dönen ayna yüzeyler dışında; ön sahnenin kullanımı da mükemmel. çoğunlukla sarayların iç mekanlarında geçen oyunun diğer mekanlarını (bahçelerdeki sahneleri veya kilise sahnesini) önsahneye yerleştirmiş.
bir iki basamak indirilerek ana sahneden kopartılan önsahne oyunun sonunda, bu sefer yükseltilerek, o iki basamağın yarattığı çerçeve sayesinde madame de tourvel ile valmont'un ölüm mekanına, mezarlarına dönüşüyor.
valmont'un madame de tourvel'i ağına düşürmek için ona aşık olduğunu söylediği sahnenin orkestra çukurunun incecik parapetinin üzerinde (iki tarafı boşluk, bıçak sırtında, dengede, nefesler tutularak) gerçekleştirilmesi çok hoş, ince bir buluş.
oyunun en can alıcı sahnelerinden biri; madame de tourvel'in kapıldığı aşk girdabından/azabından kurtulmaya çalıştığı sahne, bütün bu entrika dünyasının mekanlarından (yani ön ve ana sahne mekanlarından) dışarı atılmış; madame de tourvel hemen seyirci koltuklarının önünde yaşıyor azabını, acısını.

oyuncuların hareket düzeni de mükemmel!
oyunun hemen başında, marquise de merteuil ile valmont'un birbirlerini selamlama sahnesi var ki; bir yandan bütün o 18. yy soylu referanslarını, abartılı ve şaşalı beden dilini içeriyor, bir yandan da sanki eskrim müsabakasındaki iki rakibi betimliyor.
sonrasında; sevişme sahnelerinin, dans sahnesinin koreografileri de müthiş dengeli; ne bayağı, ne de gereksiz yere cüretkar; tam dozunda.

yönetmenin farklı mizansen anlayışlarını kullanış biçimi de mükemmel!
bütünüyle mektuplardan oluşan dahiyane bir edebi yapıt olan laclos'un romanına şapka çıkarırcasına madame de merteuil'ün dış sesinin bir mektubu okumasıyla başlayan oyun, yine bir dış sesin, bu sefer halanınkiyle (oyundaki en ağırbaşlı, olacakları bilen ve şaşırmayan karakterinkiyle) noktalanıyor. oyunun içinde de zaman zaman dış seslerin mektupları okumasına tanık oluyoruz.
yönetmen oyun içinde zaman zaman da karakterleri direkt seyirciye baktırarak mimikler yaptırtıyor, seyirciye dönük konuşturuyor, hatta iletişim kurduruyor (bonbon verme sahnesi). seyirciyi şaşırtmak, bir an afallatmak, kendisine getirmek için illa "in-yer-face" akımına ihtiyaç yok anlaşılan! hatta, tam tersi; sahnede olana uzaktan bakmayı, yabancılaşmayı sağlıyor bu anlar.
danceny'nin elleriyle anlattıklarının müziğe dönüşmesi ve marquise'in sesiyle birleşmesi, madame de tourvel'in yeri göğü yazıyla doldurması gibi pandomime göz kırpan düzenlemelerin hiçbiri sırıtmıyor; tersine çok yerinde, gerektiği kadar kullanılarak yorumun bütünlüğüne katkıda bulunuyorlar.

müzik kullanımı bile; bu kadar eklektik olup da bu kadar yerli yerinde, isabetli olabilir mi; şaşılacak şey! oryantal havalar, caz tınıları, gerilim müziği yanyanalar, ama hiçbiri sırıtmıyor.

kostüm tasarımı da başarılı. ilk perdede ferah, açık beyazların hakim olduğu kıyafetlerin ikinci perdede, masumca aşka düşen madame de tourvel'inki hariç, griye ve en sonda da siyaha dönüşmesi oyunun dramatik çizgisiyle birebir örtüşüyor.

başta "aynalar" dedim, çünkü "aynalar" benim için bu oyunun bütün sahnearkası yaratıcı ekibini simgeliyor, ve herbiri 4-4'lük iş çıkarmış:
koreografi: handan ergiydiren, müzik: kiril dzajkovski, kostüm tasarımı: angelina atlagic, ışık tasarımı: özcan çelik, sahne tasarımı: numen/sven jonke ve "oyunun kahramanı" yönetmen: aleksander popovski.

maalesef oyunculuklar, özellikle de başroldeki üçlü için benzer övgüleri düzemeyeceğim.
metin zaten o kadar iyi ki; hani bazıları için denir ya "telefon defterini okusa bile dinlenir", ben de tam tersten formüle edeceğim: "sokaktan geçen adam bile okusa, bu metin dinlenir". eh, elinizde böyle bir metin var, o zaman insan "ötesini" görmek istiyor.
oyunun ikisi kötü biri iyi; üç başrol karakteri, şehir tiyatroları oyuncuları tarafından maalesef birer şablona dönüştürülmüşler.

selin işcan'ınki; gündelik mimiklerle konuşan, bakan, günümüzün el kol hareketleriyle davranan bir madame de tourvel.
bu öyle bir rol ki, hollywood'da daha önce ciddiye alınmayan michelle pfeiffer'a aslında ne kadar iyi bir oyuncu olduğunu kanıtlama imkanı sunmuştu. "dangerous liasions"dan öncesi ve sonrasına bakmak yeterli: "the fabulous baker boys" ve martin scorsese'nin "the age of innocence"ı sonrasındakilerden bazıları...

marquise de merteuil rolü ise kalkık kaşlardan, dolu dolu atılan kahkahalardan, el kol sallayışlardan daha fazlasıyla, kanlı canlı bir ruhla doldurulmaya layıktı.
kötünün nasıl hakkıyla oynanacağı ve nasıl bilinçli bir şekilde şablona dönüştürülebileceği konusunda aynı oyuncudan iki örnek: glenn close, ilki için bknz: "dangerous liasons", ikincisi için bknz: "101 dalmatians". şebnem köstem'in geçmişinde muhteşem bir "gayri resmi hürrem" vardır. neden bu sefer kolaya kaçtı bilemiyorum.

gelelim oyunun en canalıcı karakterine; ne sadece kötü, ne sadece iyi; diğerlerinin aksine oyun boyunca değişen, dönüşen, duygudan duyguya geçmesi gereken valmont. avlanırken ava dönüşen, kendi kurduğu tuzağa, aşka düşen, fark ettiğinde ise daha büyük bir avın nesnesi olmanın kontrolsüz öfkesiyle saplandığı kuma daha da gömülen valmont.
levent üzümcü'nün valmont'unda bu değişimlerin hiçbirini okuyamıyoruz; yine sadece kaş kaldırmalarla, bacağı hafifçe öne koymayla sınırlı kalan, nüansların olmadığı düz bir oyunculuk.

"tehlikeli ilişkiler"in parlayan oyuncuları ise madame de volanges'da esra ronabar ile cécile'de ece özdikici.
oyunda tesadüfen karşılaştığım arkadaşlarımla arada ilk paylaştığımız şey ece özdikici'nin parıltılı oyunculuğuydu.

her yaptığını beğendiğim benzersiz tomris incer'e ise pek bir hareket alanı bırakılmamıştı sanki. bu yorumda, sondaki kapanış dışında çok da bir işlevi ol(a)mayan madame de rosemonde karakteri keşke bütünüyle çıkarılsaymış diye geçmedi değil içimden.

...

şehir tiyatroları'nın "tehlikeli ilişkiler"inden biraz buruk ayrıldım. yaratıcı ekibin başarısı ne kadar gözümü ve aklımı kamaştırsa da, bir tiyatro oyununda seyirciyi avucunun içine alacak kadar kuvvetli olması gereken esas ögenin, yani oyunculukların yeterince iyi olmaması, "tehlikeli ilişkiler"den aldığım keyfi azalttı...