istanbul kukla festivali bağlamında serzenişler ve meta zero'nun origami esinli oyunu

(fotoğraf oyun başlamadan önce çekilmiştir.)

karagöz ustası cengiz özek'in düzenlediği istanbul kukla festivali bu yıl 20 yaşına bastı. hem özek'in hem kukla festivalinin değerinin farkında mıyız? zannetmiyorum. 1-bu şehirde, 2-her yıl, 3-arkada ciddi bir kurumsal destek olmadan uluslararası bir festival düzenlemek kolay mı; hiç değil. özek bunu başarıyor. özek'i sadece bu festivali düzenlediği için değil, bu festivali şehre yaydığı için de tebrik etmek lazım.

festivalin ilk yıllarından beridir alışveriş merkezlerindeki gösterilere hiç gitmedim; mekanı istiklal caddesi ve şişli çevresinde olan gösterileri takip ettim. şehrin çeperlerinde konumlanan özel okul ve alışveriş merkezlerindeki gösteriler hem çocuklara yönelik olduğundan hep gündüz saatlerinde hem de benim için ulaşması zor noktalarda olduğu için bana uymadı hiç. dolayısıyla oralardaki ilgi nasıldır, gösteriler kalabalık geçiyor mu; bilgim yok. ancak; kendi gittiğim mekanlardaki, yani buralardaki seyirci ilgisinden haberim var ve bu beni her sene üzüyor.

dünyanın dört bir yanından etkileyici kukla gösterileri şehrin en kolay ulaşılabilir, kültür-sanat ekseni kabul edilen istiklal caddesi üzerindeki mekanlara geliyor, ancak salonlar her seferinde tenha! bıraktım seyirciyi çünkü istanbul seyircisinin çoğunluğu nerede popüler bir şey varsa oradadır; meraklı değildir, maceraperest hiç değildir; keşfetmez, keşfedilip önüne getirilmesini ister; peki, tiyatrocular ve tiyatro eğitimi alanlar neden bu kadar ilgisiz bu festivale?
gösteri sanatları bir bütün; kukla da bunun en önemli parçalarından biri. kukla sanatının derininde ister oyuncu ister yönetmen ister sahne/ışık/müzik tasarımcısı bütün tiyatroculara gerek anlatı, gerek oyunculuk, gerek atmosfer yaratımı konularında müthiş dersler yatıyor. tiyatrocularımız bunun farkında değil mi? tiyatroculuk eğitimi veren kurumlar bunun farkında değil mi?

almanya'da son 5-10 yıldır, her ödenekli tiyatro kurumu kadrosunda en az bir kukla eğitimi almış yönetmen var; ve bu yönetmenler her sezon içinde kukla tekniklerinin kullanıldığı en az iki oyun sahneliyorlar. bunlar ne kukla tiyatrosu ne çocuk tiyatrosu örnekleri; bunlar, "kukla tekniklerinin kullanıldığı" yapımlar.

içinde yaşadığımız coğrafyanın kukla/gölge tiyatrosu açısından müthiş bir geçmişi, birikimi var. karagöz-hacivat diye burun bükerek olmuyor, olmayacak da! bu bağlamda bir kaç soru ve dilek:
mehmet ulusoy neden o kadar başarılıydı; nasıl oldu da kendini yurtdışında kabul ettirdi; hiç düşündünüz mü..
tiyatrotem'in müthiş ikilisi ayşe selen ile şehsuvar aktaş nereden besleniyorlar ve her yaptıkları iş nasıl bir öncekinden iyi oluyor; hiç düşündünüz mü..
semaverkumpanya ilk yıllarında olduğu gibi kukla tekniklerine neden daha fazla yer vermiyor oyunlarında..
belki kendi tercihidir sadece sahne-kostüm-mask tasarımcısı olarak üretmek ama candan seda balaban'ın düzenli olarak oyun yönetmesini de isterdim..

festivale geri dönersem;
geçen hafta meta zero isimli topluluktan bir obje tiyatrosu örneği izledim sahne pulcherie'de. topluluk rusya'dandı, ancak esinleri japonya'dan, kağıt katlama sanatı origami'den.
iki kişilik gencecik meta zero ekibi; tek kişilik bir orkestradan çıkan müzikler ve enfes efektler eşliğinde, tek bir kuklacının oynattığı objelerle "cesaret üzerine bir efsane" adlı 50 dakikalık yapımı sahneledi.
bir kağıdın katlanması kendi içide bir eylem; kağıdın katlanarak kendi varlığından farklı bir şeye dönüşmesi fikri ise müthiş bir illüzyon barındırıyor. dolayısıyla origami'den yola çıkarak bir obje tiyatrosu tasarlanmak bence çok heyecan verici ve cezbedici bir konsept.
meta zero ekibi maalesef katlama eylemini mizansenin bir parçası olarak kullanmamayı tercih etmiş; önceden katlanıp dönüşmüş kağıtlardan oluşan objeleri kullanmış. kağıtlardan dönüştürülmüş hayvanlar, deniz dalgaları, dağlar, karlar çok estetik ve şiirseller ancak katlamaların çoğu kendi içlerinde hareket potansiyeli bile barındırmıyorlar. dolayısıyla ağırlıklı olarak, kağıttan önceden katlanarak hazırlanmış objelerin elle tutularak oradan oraya taşınması üzerine kurulu bir sahneleme vardı karşımızda. ben daha "performatif" bir şey ummuştum, biraz hayal kırıklığına uğradım, ancak pişman olmadım; çünkü küçük kaplan yavrusunun annesini kurtarmak için üç coğrafyada (dağlarda, denizlerde ve karlarla kaplı kutuplarda) çıktığı yolculukta başından geçenleri; canlı ses efektleri ve müzikle desteklenen şiirsel görüntüler eşliğinde izlemekten keyif aldım.

20. istanbul kukla festivali'nin bitmesine daha bir hafta var. bir çok yabancı yapım bu bir hafta içinde şehrin çeperlerindekilerin yanısıra istiklal caddesi'nin üzerindeki mekanlarda olacak. çin'den, ingiltere'den, tavyan'dan, ispanya'dan kuklacılar şehrimizdeler. kaçırmayın..

kumbaracı 50 üçlemesi III: dertsiz oyun

üçleme ilerledikçe sözler azaldı. ilk oyun “gerçek hayattan alınmıştır” en gevezesiydi; neredeyse bir dakikası bile sözsüz değildi. “barzo ile konserve”de karakterler daha az konuştular; bakışlar ve jestler onların yerini almaya başladı. grotesk tarzdaki “dertsiz oyun”daysa artık neredeyse hiç söz yoktu; çünkü bu sefer başrolde seyirciler vardı; ve malum, seyirciler oyun seyrederken -genellikle- konuşmazlar.

 söz nerdeyse hiç yoktu ama mimikler, jestler ve sesler vardı. yiğit sertdemir’in daha önce “.. vikont”da ve “surname 2010”da başarıyla uyguladığı ses tasarımı, adeta seslerin koreografisi, “dertsiz oyun”da bütüne yayılmıştı. durumları betimlemek için korodan ses üretmek konusunda sertdemir ne kadar yaratıcı olduğunu bir kere daha gösterdi. jestler ise oyunun koreografisi yapan ilyas odman’a teslim edilmiş olmalı; koronun hareket kalitesi çok başarılıydı. mimiklerse candan seda balaban’ın makyaj tasarımıyla daha bir vurgulu hale gelmişti.

11 farklı seyirci tipi ve bir yer/koltuk gösterici her 5 dakikada bir zamanın bir şekilde hatırlatıldığı [nasıl hatırlatmasınlar; seyircinin en çok yaptığı şeylerden biri saatine bakmak değil midir; bu oyun hiç saate bakma ihtiyacı duymadığınız, çünkü 5 dakika bir, bir bahane bulunup, ya başlası, ya bitmesi, ya da geçen zaman hakkında mutlaka bir anons yapıldığı] yaklaşık 50 dakika boyunca aynada bize kendimizi seyrettirdi. bir ara neresi sahne, neresi seyirci kısmı, kim kimi seyrediyor; karıştı.

 eğer bir oyun seyirciyi “bir noktadan/yerden alıp başka bir noktaya/yere bırakabiliyorsa” ne mutlu o oyuna emeği geçenlere. ve eğer seyirciler tiyatrolarına sahip çıkabiliyor, tiyatrolarını “sırtlanabiliyorlarsa” ne mutlu onlara; hem o seyircilere hem de o tiyatroculara… sanırım tiyatro(cu)larımıza sahip çıkmanın tam zamanı; çünkü onlar sanatın gücüyle bizi sadece bir oyun süresinde olduğumuzdan başka (daha uygar) birine dönüştürebiliyor, durduğumuzdan başka (daha ileri) bir noktaya taşıyabiliyorlar…

 “kumbaracı 50 üçlemesi”nin oyunları 4 haziran’a kadar her gün sahneleniyor; bazen matine + suare, bazen suare + gece seanslarında, bazen de üçü aynı akşamda arka arkaya.
tiyatronun büyüsüne kapılmak, gücüne inanmak için iyi bir fırsat. kaçırmamak lazım…

haz makamı / 6dansonratiyatro & candan seda balaban

iki katlı yamuk yumuk bir evin her katında iki daire. her dairede birer kadın. sepet sarkıtıp zemindeki haz bakkaldan alışveriş eden dört kadın.
evin ve kadınların bir yıllık hikayesi; çiçekler açarken, leylekler göç ederken, yaz yağmurları yağarken, leylekler dönerken, lodos eserken, güz yaprakları düşerken, kar tanecikleri havada uçuşurkenki bir yılın her dolunay vaktinde hazzın doruklarını keşfe çıkan dört kadın.
ay; dişiliğin sembolü. dolunay; kadınlığın vakti, hazzın zamanı.

her dolunayda, dile gelmeyecek buluşlarla hazzı yakalayamaya çalışan dört kadının hikayesi "haz makamı", altıdansonratiyatro'nun kumbaracı50'deki "gece hikayeleri" projesinin ikinci ayağı.
"gece hikayeleri" cuma ve cumartesi geceleri onbir'de, tam da oyun saati gibi, sıradışı, alışkanlıkdışı gösterilerden oluşuyor.

"haz makamı" masa kuklası, el kuklası, animasyon ve mapping tekniklerinin başarıyla harmanlandığı bir gösteri. proje tasarımı candan seda balaban, gülhan kadim ve seda yürük'e, kukla-dekor-aksesuar tasarımları "surname 2010"dan unutamadığım candan seda balaban'a ait.
balaban'ın kukla ve mekan tasarımları çok özgün (bir tek; ağırlık kaldıran siyah saçlı karakter biraz tim burton tasarımlarını andırıyordu).
oyun 50 dakika kadar sürüyor; sadece bir-iki sahnesinde geçişler biraz uzuyor, oyunun temposu düşüyor.

"haz makamı"nda ne baş ne yan karakter, ne de kukla oynatıcıları erkek. bizleri (yani erkekleri), seyirci olarak içeri aldıklarına şükür. çünkü oyun, biraz kadınlar matinesi kıvamında, kadınlara özgü, yaramaz ve hınzır bir ton barındırıyor.
hem oyun karakterlerinin fantezileri açısından hem de seyirciye yaşatılan eğlenceli ve keyifli dakikalar açısından "haz makamı" kentteki en yaratıcı oyunlardan biri. oyun bu haliyle, gösteri saatine de cuk oturuyor; bir zamanlar televizyonlardaki kırmızı noktalı filmler saati misali. boşuna +16 sınırıyla sahnelenmiyor.

surname 2010 / yiğit sertdemir & candan seda balaban

yiğit sertdemir kalabalıkları ne kadar ustaca yönetebileceğini geçtiğimiz tiyatro festivali'nde sahnelediği "ikiye bölünen vikont"ta kanıtlamıştı. oyunun en yaratıcı fikirleri kalabalıkların tasarımına aitti; sesleriyle, hareketleriyle, ellerindeki objelerle.

bu sezon prömiyer yapan istanbul şehir tiyatroları yapımı "surname 2010"da da yiğit sertdemir kalabalıkları ustalıkla "konuşturuyor".
oyunun en yaratıcı sahneleri istanbulbazlara ait olanlar. siyah kostümler içindeki "anonim kalabalık" slogan kelime ve cümlelerle; insana ait olan, olmayan, canlı varlık-cansız varlık ayırt etmeksizin her türlü sesle ve bazen ellerindeki objeleri mizansene katarak ama özellikle beden dilini kullanarak istanbul insanının, şehrinin ve yaşamının portresini çiziyorlar.
istanbulbazları seyretmek müthiş keyifli; gözünüze, gönlünüze ve aklınıza hitap ediyorlar ve hepsini tam 12'den vuruyorlar.

istanbulbazlardan söz ederken "surname 2010"in bütününde çok başarılı hareket düzenini tasarlayan özgür tanık'ın adını anmadan geçmemek lazım.

...

doğu geleneğinde anlatım kurgusu genellikle parçalıdır; bir omurga vardır ve ona takılan hikayeler.
hikayeler kendi başlarına varolurlar, başlangıç ve bitişleri kendi içlerindedir; birbirlerinin içlerine girmezler. omurga hikayenin de kendi başlangıcı ve bitişi vardır. bütün-parça ilişkisi neredeyse yoktur.
en bilinen ve eski örnekleri: binbir gece masalları, dede korkut hikayeleri.
günümüzde bu anlatım biçemine öykünerek denemeler yapan edebiyatçılardan ihsan oktay anar'ın "efrasiyab'ın hikayeleri" ilk aklıma gelen örnek.

çok öykülü anlatım batı uygarlığında da var. ortaçağ'dan günümüze kalan chaucer'ın "canterbury hikayeleri", boccaccio'nun "decameron"u bu anlamda yapıtlar.

doğudakiler anonim kalır, batıdakilerin yazarları belli.

roman türünün ortaya çıkmasına rağmen, çok hikayeli anlatımlar batıda da devam eder. ancak hikayeler birbirlerinin içine geçerler, doğu anlatılarında olduğu gibi biri başlayıp diğeri bitmez. başka bir sanat türünden de olsa; buna en güzel örnek robert altman'ın filmleridir: "nashville", "a wedding", "short cuts", "pret-a-porter"...

surnameler ise; osmanlı döneminde sünnet, düğün, şenlik gibi olayları anlatan resimli albümlerdir. doğal olarak minyatür tekniğinde resmedilirler; figürler arasında ve yerleştirilişlerinde belli bir hiyerarşi vardır, simgeler bolcadır ancak derinlik, perspektif gibi batı anlayışının ürünü olan resmetme teknikleri geçerli değildir.
pafta paftadırlar. her pafta bir "hikaye/olay" anlatmak içindir. örneğin; sultanın oğullarının sünnet düğünü vesilesiyle hipodrom'da yapılan geçit törenine katılan istanbullu esnaf loncalarının her biri, iki yapraklı tek bir paftada konu edilirler.


edebiyattaki "omurga" benzeri trükleri icat/akıl edip minyatürlerinde uygulayan nakkaşlar da vardır. örneğin; matrakçı nasuh, kanuni'nin bağdat seferini konu ettiği "beyan-ı menazil"de yolculuk sırasında geçilen kentlerin her birini bir paftada resmederken onları bir çizgi ile birbirine bağlar; bu bazen kıvrımlı bir yol olur bazen su hattı. bu çizgisel öge bir omurga misali her paftada devam eder ve kentleri birbirine bağlar.

diyeceğim o ki, belli bir coğrafyada hikaye anlatma geleneği büyük değişiklikler göstermez; ister şifahen, ister yazıyla, ister resimli olsun biçem belli bir coğrafyanın ve o coğrafyada yeşeren kültürün yansımasıdır.
"surname 2010" hem hikaye anlatma kurgusunu hem de görsel biçemini, bu toprakların edebiyat ve tiyatro geleneğinden ve bizzat atıfta bulunduğu "surname"lerden alıyor.

omurgayı oluşturan bir hikaye var: sahaflık yapan, yaşını almış sühendan hanımefendi vefat etmiş eşinden kalma bir defter buluyor. defter eşinin ona ithaf ettiği bir şenliği betimliyor.
sühendan hanım hayalinde defterin sayfaları arasına dalarak gezinmeye başlamasıyla, şenliği oluşturan birbirlerinden bağımsız küçük parçalar (skeç denebilir belki) sahnede arz-ı endam ediyorlar; kah şarkılar söyleniyor, kah canbazlar izleniyor, kah sünnet olmak istemeyen çocuklar ve anneleriyle muhabbet ediliyor; malum, osmanlı surnamelerinin en çok konu ettiği olay şehzadelerin sünnetleri.

yiğit sertdemir'in yaratıcı fikriyle; tiyatro geleneğimizi oluşturan üç temel ögenin başat temsilcileri hacivat-karagöz (gölge tiyatrosu), ismail dümbüllü (meddah, orta oyunu) ve ibiş kuklasının aynı skeçte yanyana gelerek birbirleriyle konuşması, dahası birbirlerinin mekanlarına girmeleri "surname 2010"un doruk noktalarından biri.

kendi içinde tıkır tıkır işleyen, öykündüğü geleneksel anlatım-betimleme sanatlarıyla da sorunsuz ilişki kuran bir kurguya sahip "surname 2010".

...



mehmet ulusoy'un 1975 yılında paris'te sahnelediği "kafkas tebeşir dairesi" için kuzgun acar'ın 140 adet mask tasarladığını ve bunların 86'sının oyunda kullanıldığını bir kenara not ederek;
"surname 2010" için: herhalde türkiye tiyatrosunda şimdiye kadar bir sahne gösterisi için yapılmadığı kadar çok ve çeşitte özgün kukla ve mask tasarımı gerçekleştirilmiş diyebiliriz. farklı büyüklüklerde onlarca mask, kukla ve kostüm. hepsinin tasarımı candan seda balaban'a ait.



gösteride kukla ve maskların tasarım çeşitliliği kadar, zanaatkarlık anlamında da müthiş bir emek var. bir osmanlı surnamesinin paftalarını çevirir gibi sahnede geçit yapan farklı figürleri seyrediyorsunuz hayranlıkla.
farklı kukla tekniklerini kullanan, çoğu insan büyüklüğünde, bazıları ise 4-5 insanın oynattığı devasalıkta sayısız kukla, özellikle boş ve siyah bırakılmış sahnede müthiş bir görsellik yaratıyorlar.

velhasıl; "surname 2010" üzerinde çok düşünülmüş, zanaatkarlık anlamında epey ter dökülmüş, keyifle oynandığı belli, keyifle izlendiği kesin bir seyirlik.
başta yiğit sertdemir ve candan seda balaban olmak üzere bütün istanbul şehir tiyatroları ekibine tebrikler.

...

yukarıda bahsettiğim artılarına rağmen "surname 2010"nin bana göre sorunları da var.

bir kere: ışık tasarımı zayıf. görselliği bu kadar kuvvetli bir yapımda insan ışık tasarımının da ekstra iyi olmasını bekliyor. (bknz: yiğit sertdemir'in iki yıl önceki büchner uyarlaması: "leonce ile lena)
örneğin; sühendan hanım ile el kuklalı şarkıcı karı-kocanın sahneleri, ön-sahnede oynanmasına rağmen, boş olan bütün sahne mekanı mavi bir ışıkla aydınlatılıyor. ön-sahnedeki oyunun yoğunluğu azalıyor.

bana göre daha da önemli bir sorun, kurguda:
"surname 2010" parça-bütün ilişkisi açısından yukarıda bahsettiğim gibi esinlendiği anlatım ve betinleme anlayışlarıyla birebir örtüşüyor. ancak; yıl 2010 iken, karşınızda "modern çağ izleyicisi" (ve hatta "modern çağ sonrası izleyicisi") oturuyorken (en azından böyle farzediyoruz), onlara 400 yıl önceki anlatım-betimleme anlayışını/kurgusunu hiç değiştirmeden sunmak ne kadar doğru bir yaklaşım.
omurga hikaye kendi içinde tıkır tıkır işliyor; sahaf sühendan hanımefendinin yalnızlığı, kocasından kalma defteri bulması, şarkıcı karı-koca el kuklaları ile hayali muhabbeti, muhabbetin içeriği ve gelişimi çok çok iyi. ancak parçaların birbirlerine bağlanmayıp, kopuk kopuk durmaları; hatta parçaların ana omurgayla olan bağlantılarının zayıf olması, gösterinin bütünlük hissini zedeliyor. "hadi şimdi istanbulbazlar gelsin", "hadi şimdi bir şarkı söyleyelim" diyerek parçaları bütüne bağlamaya çalışmak biraz yapay kalıyor.
hele de; oyunun pat diye, "defter yarım kaldı, oyun bitti" formülüyle sonlandırılması, dramatik yapıyı da, seyircide yaratılan duygusal yükşelişi de kesintiye uğratıyor; huşu ve hayranlık içinde dağa tırmanırken, bir anda ayağı kayıp yardan aşağı düşmek gibi.

yine de; her parça, en az istanbulbazlarınki kadar -mizansen anlamında- yaratıcı olsa diyecek söz yok, ama maalesef -ne kadar müthiş tasarlanmış, görsellikleri gözkamaştırıcı ve türkiye tiyatrosunda bu kadar geniş kapsamlısı ender (belki de ilk defa) yapılıyor da olsa- kuklalı-masklı kısımlar ilk heyecan sonrasında zamanla biteviyeliğe düştükleri gibi, oyunun temposunu da düşürüyorlar.

ister istemez aklıma philipp genty tiyatrosuyla ilk karşılaşmam geliyor. ben de bir anlatım öykünmesi yapıp "altın kızlar"ın sofia'sı gibi anlatırsam:
yıl: 1993
yer: harbiye muhsin ertuğrul sahnesi
gösteri: "dérives"
daha önce adını sanını duymadığım, ne tür tiyatro yaptığını, sanatını bilmediğim bir sanatçı bizleri adeta büyüledi.
philipp genty bir çok farklı kukla tekniği kullanarak, ölçekle oynayarak, sinema kurgusunu devreye sokup kah geniş plan kah zoom yaparak enfes bir hikaye anlatıyor bize. hiç kesilmeyen rene aubry imzalı müzik gösterinin sürekliliğini sağlıyor. görsellik had safhada olduğu gibi, hikaye anlatma şekli de sanki bir roman, sanki bir film gibi.

daha güncel ve popüler örnekler de verilebilir, bknz: cirque du soleil gösterileri. her ne kadar parçalardan da oluşsalar, genel hikayenin devamlılığı hiç bir zaman bozulmuyor.

yiğit sertdemir gibi rejinin yanısıra yazarlık konusunda da çok yönlü ve yetenekli bir tiyatrocudan, günümüzde sahneye konmuş bir yapıtta anlatım tekniği olarak daha yenilikçi, daha yaratıcı bir biçem/kurgu oluşturmasını beklerdim. sanki ancak o zaman "surname 2010" keyifle seyredilen bir "hoşluk" olmaktan çıkıp, hiç bir zaman unutulmayacak bir başyapıta dönüşürdü...