martin grubinger & ferhan-ferzan önder

tam bir hafta önce, 7 aralık akşamı istanbul'da enfes bir konser vardı, hiç bir yerde bahsi geçmedi: vurmalıçalgılar sihirbazı martin grubinger jr., percussive planet ensemble ve ferhan & ferzan önder kardeşler.
sahne tıklım tıklımdı. piyano'nun da temelde bir vurmalı çalgı olduğunu düşünürsek sahne bütünüyle, envai çeşit vurmalı çalgı ile dolmuştu. sırf o kadar vurmalı çalgının bir konser için istanbul'a gelmesi bile olağanüstü, başlıbaşına bir olaydı kanımca.

konserin bana göre doruk noktası stravinski'nin "le sacre du printemps" (bahar ayini)'nin 2 piyanist ve 3 vurmalı çalgıcı için grubinger'in babası tarafından yapılmış uyarlamaydı. yapıtın özgün orkestra versiyonunun da önemli bir özelliği olan ritimler, baba grubinger'in versiyonunda iyice belirginleşti. orkestra versiyonunda önemli bir partisyona sahip vurmalı çalgılar bu sefer başroldeydiler. "bahar ayini" hiç bu kadar ayrıksı ve vahşi olmamıştı. önder kardeşler dahil, grubiner ve iki eşlikçisi nefeskesici bir iş çıkardılar.

konserin geri kalan kısmı da üst düzeydeydi. bu haftasonu borusan'ın düzenlediği festivalle istanbul çıkarması yapan fazıl say'ın 2 piyano ve 2 perküsyon için "varyasyonlar op. 32 lullaby" yapıtı, çağdaş japon besteciler minoru miki'nin "marimba spiritual" ve keiko abe "wave"i, matthias schmitt'in basit "ghanaia"sının martin grubinger tarafından yapılmış kompleks versiyonu ve son olarak astor piazzolla'nın piyano ikilisi ve vurmalıçalgılar için düzenlenmiş "libertango"su cemal reşit rey konser salonu'nun yarısından azını dolduran seyirciyi başka evrenlere götürdü. ön programda açıklanan ravel'in "bolero"sunu çalmamış olmaları üzücüydü; heyecanla "bolero"nun iki piyano ve vurmalıçalgılar için hazırlanmış versiyonunu bekliyordum. onun yerine önder kardeşler'in yeni döndükleri brezilya turnesi sırasında dinledikleri bir carlos jobim şarkısının iki piyano ve üç vurmalıçalgı için yeni hazırlanmış bir versiyonunun ilk çalınışını gerçekleştirdiler.

martin grubinger yapıt aralarında sahne düzenlenirkenki araları, yapıtlar hakkında bilgi vererek değerlendirdi. sıcak ve samimi haliyle, her yapıt sonrasında bir küçük pet şişe suyu tek içişte bitirmesiyle ve bir akşam önce gittikleri fenerbahçe maçından bahsedişiyle sempati topladı.
istanbul'da uzun zamandır bu kadar enerji yüklü, bu kadar kusursuzca çalınan, bu kadar mükemmel, bu kadar konsantre ve bu kadar dinleyici kavrayan hatta hipnotize eden bir konser izlememiştim.

ne diyim; aynı akşam haliç'te iksv'nin 40. yılını ünlü bir şef, ünlü solistler ve heyecansız programla kutlayan klasikmüzikseverlerimiz, istanbul'da kolay kolay rastlanmayacak sıradışı bir konseri kaçırmış oldular!

"bahar ayini"nin 100.yılı yaklaşırken..

Le sacre du printemps

Berlin: Edition Russe de Musique, 1921 

Leopold Stokowski Collection of ScoresMs. Coll. 350 Box 197

(notalardaki işaretler leopold stokowski'ye ait)

2013, igor stravinski'nin "le sacre du printemps" (bahar ayini) adlı benzersiz yapıtının vaslav nijinsky tarafından sahneye konulmasının 100. yılı. bu vesileyle dünya çapında bazı kutlamalar, özel programlar hazırlanıyor; bazılarının duyurusu yapıldı bile.

"le sacre"ın prömiyerinin yapıldığı paris'teki théâtre des champs-élysées tiyatrosu, tam da prömiyer tarihinin 100. yıldönümünde, yani 29 mayıs'ta ve devamındaki günlerde enfes bir program hazırlamış: 29-31 mayıs 2013 tarihlerindeki théâtre mariinsky balesinin gösterilerinde önce nijinsky'nin özgün versiyonu sahnelenecek, ardından da, sıkı durun, sasha waltz'in "le sacre" yorumunun dünya prömiyeri yapılacak. şef koltuğunda valeri gergiev oturacak.
champs-élysées'nin programında bir dünya prömiyeri daha var: 24-26 haziran 2013 tarihlerinde akram khan'ın kendi topluluğu ile sahneleyeceği "le sacre"dan esinlenen "iTMOi".

moskova bolşoy tiyatrosu ise biraz erken davranıp 27 mart-21 nisan 2013 tarihleri arasında "le sacre" anısına küçük çaplı bir festival düzenliyor.
bu programda da nijinsky'nin özgün versiyonu sergilendiği gibi bir dünya prömiyeri de var: bu sefer başka bir çağdaş dans dünyası yıldızının "le sacre" yorumu, wayne mcgregor'un.
bolşoy tiyatrosu béjart balesi'ni de, ünlü yorumu ile konuk ediyor.

champs-élysées ile bolşoy'un programlarındaki ortak isim ise tabii ki; pina bausch.
tanztheater wuppertal 2013'ün ilk yarısında bausch'un efsanevi -ve bence "le sacre"ın en etkileyici- yorumlarından biri olan "der frühlingsopfer"ı ile sadece paris (4-7 haziran) ve moskova'ya (12-14 nisan) değil, taipei (28-31 mart), napoli (11-14 temmuz) ve göteburg'a (29-31 mayıs) da turne yapacak.
bolşoy'daki gösterilerin özelliği ise, gösteri akşamlarında önce arşiv görüntülerinden hazırlanmış yarım saatlik "pina bausch rehearses the ballet the rite of spring" adlı belgeselin ilk defa yayınlanacak olması.

...

bu uzun girişgahtan sonra gelelim esas konumuza:
2013'te istanbul'da herhangi bir "le sacre" koreografisi seyretme şansımız olur mu, sanmıyorum, ancak daha 2013 girmeden kasım ve aralık aylarında "le sacre"ın icralarını dinleme şansımız var. ilginç bir şekilde, iki icra da iki piyano düzenlemesi.
ilginç bir şekilde iki konser de şehirdeki kallavi orkestra konserleri ile çakışıyor.

"le sacre" icralarından biri bu akşamdı. cemal reşit rey konser salonu'nda ufuk & bahar dördüncü kardeşler, halit ergenç'in anlatıcı, fabrice aragno'nun görsel tasarımcı olarak katkıda bulundukları sıradışı bir konserde nijinsky'nin izinden giderek 1912'den 1913'e, debussy'den "le sacre"a uzandılar.
ne yazık ki, işsanat'taki borusan filarmoni orkestrası, şef sacha goetzel ve solist emre şen'in rahmaninof ve brahms'lı açılış konseri ile çakıştığından salon oldukça boştu.

dördüncü'lerin konseri hakkında belki çok kişisel bir izlenim olacak ama:
konserleri genellikle gözünü kapatarak izleyen biri olarak, sahnenin arkasını bütünüyle kaplayan "görsel tasarım"dan rahatsız olduğumu söylemeliyim. yapıtların duygusunu güçlendirecek nitelikte bazı görsellere lafım olmazdı -bu anlamda başarılı seçimler (doğa görüntüleri) de vardı- ancak "melancholia"dan "l'année dernière à marienbad"a, antonioni filmlerinden yüzyılbaşı siyahbeyaz ayaklanma/fabrika işçileri/makina dişlileri görüntülerine uzanan çeşitlilikte karmakarışık bir kolajın üzerine bir de yapıtların çeşitli koreografilerinden (bausch ve nijinsky'nin) derlenmiş görüntüler eklenince, kanımca dinleyiciye/izleyiciye müziği hayal etmek, zihninde yaratmak için açık kapı imkanı bırakmayan; bence sahnedeki müzisyenlerin de icrasını baltalayan bir sonuç çıktı. belki iyi niyetli bir yaklaşımla; müziğin görselleştirilmesi amaçlanmıştı, ancak görüntülerin çeşitliliği kakafoniye yol açtı.
halit ergenç'in anlatıcı olarak katkısı tatmin ediciydi; ancak keşke metinlerin üzerinden bir kaç defa daha geçseymiş, daha az teklerdi.
dördüncü'lerin yorumları ise bana göre yanlışsız ama biraz da heyecansızdı; her şeyi (duyguları, etkileri) görüntülere havale etmiş gibiydiler. debussy'lerde ("pan'ın öğleden sonrası" ve "oyunlar") izlenimci, yumuşak ve akıcı yorumlarıyla yine kabul edilebilirlerdi de, "le sacre"da ne yırtıcı, ne keskin, ne de vahşiydiler; evcilleştirilmiş bir "le sacre" yorumladılar.

bakalım, yaklaşık bir ay sonra, 7 aralık'ta, yine cemal reşit ret konser salonu'nda, bu sefer ferhan & ferzan önder kardeşler ve olağanüstü perküsyoncu "damadımız" martin grubinger'in, kendisinin iki piyano ve üç perküsyon için uyarladığı "le sacre" yorumu nasıl olacak? programda ayrıca bir fazıl say yapıtı ve yine grubinger'in uyarlamasıyla ravel'in "bolero"su da var.
ne yazık ki, aynı akşam haliç kongre merkezi'nde zubin mehta yönetiminde, güher & süher pekinel kardeşlerin solist olacağı floransa maggio musicale orkestrası'nın konseri de gerçekleşecek.
merak ettiğim iki şey var.
bir: istanbul'da aynı akşam kullanılmak üzere ikişer tane düzgün ve birbirine uyumlu piyano var mı? (pekinel'ler iki tanesini bulamadıkları için yıllarca şehrimizde konser vermediler)
iki: istanbul'da iki salonun da dolmasını sağlayacak 3600 klasik müzik dinleyicisi yaşıyor mu?

şehirde mart konserleri 2

istanbul'da mart ayı, nedense, konserlerin zirve yaptığı bir aydır. bu mart'ta da aynı akşamlarda şehrin 2-3 mekanında birden gerçekleşen müzik etkinlikleri arasında seçim yapmak zorunda kalarak dolu dolu bir ay geçirdim. en çok hayıflandığım, opus amadeus oda müziği festivali'nin hiçbir konserine gidememiş olmak. umarım yeterince ilgi görmüştür ve ileri yıllarda devamı gelir. ayın ilk haftalarındaki konser izlenimlerimi daha önce yazmıştım; mart'ın son 10 günü ise çok yoğundu.

cuma akşamı şehrimize dördüncü defa teşrif eden martyn jacques ve ekibi tiger lillies salon iksv'deki "best of" konserlerinde formundaydılar; iflah olmaz hayranları da. şişe ve cam bardak sesini engellemek için grubun isteğiyle mekan içinde içki satışı yapılmadıysa da, istanbul'un nadide müzikseverleri tiger lillies sahnedeyken bol bol sohbet ederek gürültüyü eksik etmedi salon'dan.

cumartesi akşamı crr'de tarihi bir konser vardı. mekana ve mekanın senfoni orkestrasına adını veren cemal reşit rey'in "başlayış" adlı eserinin bestelenişinden 77 yıl sonra dünya prömiyeri gerçekleştirildi, "özyurt kantatı" adlı eseri ise ilk seslendirilişinden 65 yıl sonra yeniden günyüzüne çıktı. yalçın tura ve aydın karlıbel'in uğraşları sayesinde hayata geri döndürülen bu iki yapıt karlıbel'in şefliğinde kalabalık bir dinleyici topluluğuna sunuldu. programda ayrıca cemal reşit rey'in piyano eşlikli orkestra süiti "enstantaneler" ve marşları çalındı. "başlayış" biraz bahar ayini havasındaydı, "özyurt kantatı" ise bende biraz hayal kırıklığı yarattı. "özyurt"ta ilk seslendirilişinde soprano partisini leyla gencer'in söylemiş olduğu öğrenmek hoşuma gitti.

hafta içinde ferit tüzün'ün yücel erten rejisiyle istanbul devlet operası'nda sahnelenen "midas'ın kulakları" için kadıköy süreyya operasındaydım. mart başında borusan filarmoni konser versiyonunu seslendirmişti, mehldau ile çakıştığı için kaçırmıştım. keşke onu dinleyebilmiş olsaydım diye hayıflandım, çünkü; her ne kadar yücel erten bir söyleşide olabildiğince sade ve basit bir şekilde sahneye koydum demiş olsa da, süreyya operası'nın kısıtlı imkanlarında fazlaca zorlanmış sahne tasarımı ve abartılı mizansenlerle müziğe yoğunlaşmak pek mümkün olmadı. hele, iki de bir en arkadaki beyaz perdenin çok yavaş bir hızda indirilip kaldırılması sahne geçişleri arasındaki süreyi uzatarak ritmi sekteye uğrattı. illa da şart mıydı o pullu pullu yarım ay'ı orada görmek. solistlerin de çok başarılı olduklarını söyleyemeyeceğim. daha önce altan erbulak, müjdat gezen, köksal engür gibi sanatçıların canlandırdıkları berber rolünde bir operacıyı izlemek ise tam bir hayal kırıklığıydı.

nefes nefese yetiştiğim, bobby mcferrin'in sesini çalgı olarak kullandığı konser işsanat'ı dolduranları fazlasıyla memnun etti. iki saate yaklaşan konserin bence en acıklı tarafı, mcferrin'in seyirciler arasından sahneye onunla müzik yapsınlar diye çağırdığı kişilerin hangi şarkıyı/melodiyi söylemek istediklerini bilmeden sahneye çıkmalarıydı. hepsi mcferrin'a dönüp "siz ne isterseniz" dediler, zavallı mcferrin da, böyle kendini karşısındakine tamamıyla teslim etmiş bireyler karşısında, şakaya vurarak şaşkınlığını gizlemedi. tamam, heyecanlanmış olabilirler ama adamcağız sizi şarkı söyleyesiniz diye sahneye davet ediyor, siz de depar atıp sahneye diğerlerinden önce yetişmek için canınızı dişinize takıyorsunuz, sonra da ne söyleyeceğinizi bilemiyorsunuz. neyse... iki saate yaklaşan konser bir ara genç yetenekler programına dönme tehlikesi yaşadı; meğer aramızda ne çok hevesli varmış a capella müzik konusunda. "birdland" ve "somewhere over the rainbow" bence akşamın doruk noktalarıydı.

perşembe akşamı borusan filarmoni'nin avusturya akşamlarından bir diğeri yaşandı. orkestra, avusturya kıvrak şef goetzel ve avusturyalı damadımız martin grubinger eşliğinde ilk yarıda avner dorman'ın "frozen in time" adlı yapıtını seslendirdi. oldukça etkileyiciydi. grubinger iki kısa bis parçası verdi. ilki, kendi deyişiyle "müzik değil, spor" olarak tanımladığı tam bir yetenek gösterisiydi; zamanlama, hakimiyet, hız had safhadaydı; inanılmazdı. ikincisi ise, 3 haftadır turnede olduğu için ülke hasreti çektiğini ve dinlemek için sabırsızlandığı ikinci yarıdaki mahler "titan"a hazırlık-prolog niyetine olmasını dilediği, çalgı olarak sadece ksilofonun kullanıldığı müthiş etkileyici, atmosferik, transandantal bir yapıttı. bunun da çalınabilme derecesi oldukça zordu. goetzel elinden geleni yaptı mı, bu yapıt için yeterli prova vakitleri sağlandı mı bilemem, ancak özellikle bakır üflemelilerin durmadan detone oldukları "titan" yorumunu, mahler'in eserlerini istanbul'da ender dinleme imkanı bulduğumuz için sineye çekmek zorunda kaldık.

müzik festivalinden şöyle-böyle...

nedense bu seneki müzik festivali beni pek heyecanlandırmadı. gözüme dört konser kestirmiştim, biri düştü; petibon rahatsızlanmış. kalan üçün ikisi geçti zaten. geriye bir tek, salı akşamı süreyya'da oda müziği kaldı.



çocukluğunu kindergarten yerine babasının vurmalıları ile köprünün diğer tarafındaki inek ahırı arasında geçirmiş ("singende trommeln und rasender puls", alexander stenzel, arte 2006) avusturyalı martin grubinger her an gülümseyen suratıyla arz-ı endam etti perşembe akşamı.
grubinger'e; onunla aynı adı taşıyan vurmalıçalgıcı babası, vurmalıçalgıcı arkadaşı leonard schmidinger ve istanbul seyircisine almanca hitap edecek kadar olaya vakıf olmuş, temel reis'in safinaz'ı kıvamında çubuk-ikiz piyanistlerimiz ferhan-ferzan önder kardeşler eşlik ettiler.
başka bir deyişle, aya irini sahnesinde beş vurmalıçalgıcı vardı. maalesef ikisininkinin enstrümanından çıkan ses, diğerlerinkinin yanında pek bir cılız kaldı; sinek vızıltısı gibi!
önder'ler o incecik kollarıyla ne kadar kuvvetli vursalar da, piyanolar neredeyse hiç duyulmadı. piyanoların sesini, olsa olsa ilk beş sıra ayırt edebilmiştir; ben 20'deydim, piyanoları ancak vurmalılar sakinlediğinde duyabildim.

gelelim akşamın müzik kalitesine:
her ne kadar "ah, neydi o eski günler" nostaljisi yapmaktan kaçınsam da; "leonard bernstein - batı yakasının hikayesi - iki piyano-vurmalı çalgılar" denince benim unutamadığım, güher-süher pekineller'in çaldığı, bizzat bernstein'dan izin ve kontrolle uyarlanmış versiyon ve bunun 1988 yılındaki festivalde muhteşem icrasıdır. üstüste iki akşama gitmiştim; parama kıyıp (pardon, babamın parasına; çünkü o zamanlar daha lise öğrencisiydim) akm parter'den izlemiştim.
pekinellerden biri perşembe akşamki konserde vardı; acaba o nasıl bulmuştur grubinger'in uyarlamasını. ben pek beğendiğimi söyleyemeyeceğim; iyi bir alkış ve kuvvetli bir son için sağlam oynamak adına, cha cha ritimli "america" şarkısının özellikle ama kısır ve kendini tekrar eden bir düzenlemeyle öne çıkartılması pek hoşuma gitmedi.

konserin, merakla beklediğim "bahar ayini" icrasında ise baskın ksilofon kullanımının neden piyanoların önüne geçtiğine anlam veremedim; yapıta ve atmosferine artı bir değer katamıyorken!
üç vurmalı çalgıcıyla zenginleşince "bahar ayini"nin ilkel atmosferinin ve yapıtın doğasında varolan çılgınca ritm tasarımının daha da etkili olacağını hayal etmiştim, beklediğimi bulamadım.
orkestra veya iki piyano versiyonları hala gözdelerim.

"küçük" de olsa merak ettiğim bir şey ise; program broşüründe "batı yakasının hikayesi"nin 2 piyano 3 vurmalı çalgı uyarlamasının grubinger'e ait olduğu belirtiliyor olmasına rağmen, "bahar ayini"nin 2 piyano 3 vurmalı çalgı versiyonunun düzenleyicisinin anılmamış olması; bu versiyonu stravinski'nin kendisi mi yapmış (ki hiç zannetmiyorum), yoksa bu da "dahi çocuk" grubinger'in alameti farikası mı!

aynı grup (önderler, grubingerler ve schmidinger) yanlarına orkestra ve koro alarak bu yazki schleswig-holstein festivalinde bu sefer carmina burana'yı icra edecekler.
grubinger'e biri dur demezse, bir sonraki durağı muhtemelen beethoven 9. senfoni olacak!
tamam, vurmalı çalgı için klasik müzik repertuarı çok geniş değil, ancak bu durum grubinger'i, tanınmış yapıtların değersiz/anlamsız versiyonlarını yapmaya itmemeli. ama tabii, müzik endüstrisi de bir şekilde devam etmeli, değil mi!



aynı şeyi, gidon kremer'in çağdaş bestecilere ısmarladığı bach uyarlamaları için de düşünüyorum. ama neyse ki bunlar, grubinger'inkilerden kat be kat kaliteliydiler. eh, arkasında gidon kremer imzası olunca, başka türlüsü de düşünülemezdi zaten.
yine de, herkesin ayılıp bayıldığı "the art of improvisations"tan çok da haz etmediğimi "itiraf" etmek isterim.
birileri de "kral çıplak" demeli değil mi! nasıl olsa iksv veya albüm ithalatçısı firmayla dirsek temasım yok, müzikolog da değilim; sıradan bir dinleyici/izleyici/takipçiyim...
ancak keşke dün akşam konser öncesi, maksim-gazinosu-assolisti-saçlı piyanist hanımefendi ile değil de, bir müzikologla söyleşilseymiş; belki bu kadar rağbet görmezdi, ama daha doyurucu olacağı garantilenirdi.

usta gidon kremer ve orkestrası kremerata baltica'nın dün akşamki konserinin en unutulmaz anları ise; bis parçası olarak çaldıkları giya kancheli'nin kremer için bestelediği "rag-GIDON-time" ve astor piazzolla'dan -yanılmıyorsam- "michalangelo 70" idi.
giya kancheli seyirciler arasındaydı. geçen yılki arvo paert hediyesinden sonra, umarım iksv kancheli'ye müzik festivali'nin 2012'deki 40. yılı münasebetiyle bir beste ısmarlamıştır ve, gürcü usta bu vesileyle etrafı şöyle bir koklamak ve ilham almak üzere aramıza karışmıştır...
biz umalım; insan umut ettiği sürece "mutlu" yaşarmış!...

mahler'siz festival!

istanbul müzik festivali'nin programı açıklandı. bu yılın teması “uzaklara seyahatler” imiş. programda 24 konser var.

bilindiği gibi, klasik müzik dünyası her yıl bestecilerin o yıla denk gelen doğum veya ölüm günlerini kutlar, anar. 2011 de mahler'in 100. ölüm yıldönümü.

kentimizin en önemli klasik müzik etkinliğinde mahler anılacak mı acaba?
programa bakıyoruz: 24 konserde sadece bir tek mahler bestesi var: piyano ve yaylılar için dörtlü.
ne bir senfonisi, ne de vokal eserleri!

schleswig-holstein festival orkestrası ve korosu haydn'ın yaratılış oratoryosu'nu seslendireceklerine mahler'in "binler senfonisi" adıyla da anılan 8. senfonisini yorumsalarmış ya! istanbul seyircisi için tek defalık bir deneyim olurdu!
hadi bu olmadı, ertesi akşamki programı brahms yerine bir mahler senfonisi ile bitirebilirlerdi.

iksv, klasik müzik festivalini düzenlerken bilet fiyatları ve "ambiyans" sözkonusu olunca orta avrupa festivallerini kendisine örnek almayı biliyor; program içeriklerinde de aynı "özeni" gösterse ya!
istanbul seyircisinin mahler'i pek sevmediği malum; festival de uzak durmayı seçmiş!

programın bence en heyecanverici üç konseri:
- ferhan & ferzan önder kardeşlere martin grubinger ve leonhard schmidinger'in eşlik edecekleri adrenalini yüksek stravinsky - bartok - bernstein programı
- son yılların en çılgın sopranolarından patricia petibon'un venedik barok orkestrası eşliğinde vereceği aryalarıyla, konçertolarıyla bütünsel bir barok dönem konseri; hem bilet fiyatları da -rené fleming'inkinin aksine- nispeten ulaşılabilir düzeyde
- leyla gencer şan yarışması birincisi enerjik ve karizmatik soprano nazlı deniz boran'ın hezarfen ensemble ile verceğim, bütünüyle çağdaş bestecilerden ve türkiye-dünya prömiyerlerinden oluşan "rüyaların dili" konseri