22 ocak 2008, salı 20:00

 

09 ARALIK

1905 richard strauss'un salome operasının dünya prömiyeri dresden'de gerçekleştirilmiş

2008 berlin'de theater am schiffbauerdamm'da berliner ensemble yapımı, robert wilson'ın george büchner'in leonce und lena adlı oyunundan herbert grönemeyer'ın müziklerini kullanarak uyarladığı müzikali seyrettim

2005 ang lee'nin yönettiği, heath ledger ve jake gyllenhaal'un oynadığı, annie proulx'un öyküsünden uyarlanan brokeback mountain gösterime girdi

2017 bir akşam önce seyrettikten sonra bir kere daha seyretmek için hollanda'nın en güneyindeki heerlen'e gittim ve NDT 1 topluluğundan gabriela carrizo ile franck chartier'in tasarladıkları side b: adrift adlı üçlemeyi (the lost room, the missing door, the hidden floor) seyrettim; ertesi sabah 5:00'te kalkıp, 3.5 saatlik tren yolculuğudan sonra karlı amsterdam'dan uçağa binerek istanbul'a döndüm

27 KASIM

1574 mimar sinan tarafından tasarlanan selimiye camisi edirne'de resmen açılmış

1896 richard strauss'un senfonik şiiri also sprach zarathustra'nın dünya prömiyeri frankfurt operası'ndaki müze konserleri kapsamında bestecinin yönetimindeki frankfurt belediye orkestrası tarafından gerçekleştirilmiş

1926 béla bartók'un dans pantomimi mucizevi mandarin'in dünya prömiyeri köln'de gerçekleştirilmiş; dönemin köln belediye başkanı konrad adenauer, ahlaksızlık iddiaları nedeniyle diğer gösterileri yasaklatmış

28 EKİM

1726 jonathan swift'in gulliver'in seyahatleri adlı eseri benjamin motte tarafından londra'da yayımlanmış 

1893 piotr ilyiç çaikovski ölümünden dokuz gün önce 6. senfonisi'nin st petersburg'daki dünya prömiyerini bizzat yönetmiş; çaykovski'nin ertesi gün kardeşinin önerisiyle pathétique adını verdiği son eseri, dinleyiciler tarafından ancak orta düzeyde bir coşkuyla karşılanmış

1915 richard strauss eine alpensinfonie adlı yapıt dünya prömiyerini bizzat yönetmiş

1954 ernest hemingway nobel edebiyat ödülü'ne layık görülmüş

1959 jean genet'nin les negres adlı oyununun dünya prömiyeri paris'te gerçekleştirilmiş

1981 metal müzik grubu metallica kuruldu

2012 münih bmw-welt binasında marie chouinard'ın body remix/goldberg variations gösterisini seyrettim

22 EYLÜL

1869 richard wagner'in das rheingold operasının dünya prömiyeri münih'te gerçekleştirilmiş

1888 national geographic magazine yayınlanmaya başlamış

1905 richard strauss'un salome operasının dünya prömiyeri viyana'da gerçekleştirilmiş

1964 jeryy bocks'un anatevka - damdaki kemancı müzikalinin dünya prömiyeri new york'ta gerçekleştirilmiş

 

1968 abu simbel'deki iki tapınağın taşınma işlemi tamamlanmış

1976 charlie'nin melekleri yayınlanmaya başladı

1986 alf yayınlanmaya başladı

1994 friends yayınlanmaya başladı

1990 londra'da st martin's theatre'da agahta christie'nin ünlü the mousetrap oyununu seyrettim

1998 bach'ın viyolonsel sonatları'nın bütününü ilk defa canlı dinledim; alexander rudin bugün iki, yarın bir konser olmak üzere üç konserde aya irini müzesi'nde yorumladı

2007 garajistanbul'da pichet klunchun'un i am a demon adlı gösterisini seyrettim

2014 ikinci kat karaköy'de firuze engin'in yazdığı berfin zenderlioğlu'nun yönettiği ibrahim halaçoğlu ile tolga iskit'in parladıkları cambazın cenazesi'ni seyrettim

2023 ilk defa kornel mundruzco'nun bir yapıtını canlı seyrettim: varşova'da tr warszawa yapımı kata weber'in yazdığı nietoperz

26 OCAK

1790 wolfgang amadeus mozart'ın così fan tutte operasının dünya prömiyeri viyana burg tiyatrosu'nda gerçekleştirilmiş

1911 richard strauss'un der rosenkavalier operasının dünya prömiyeri dresden kraliyet operaevi'nde gerçekleştirilmiş

1936 soğuk dalgası yüzünden niagara şelaleleri donmuş

1957 francis poulenc'in dialogues des carmélites operasının dünya prömiyeri milano la scala tiyatrosu'nda gerçekleştirilmiş

1991 ayşegül sarıca'yı ilk defa konserde dinledim; atatürk kültür merkezi büyük salonu'ndaki konserde sarıca'ya erol erdinç yönetimindeki istanbul devlet senfoni orkestrası eşlik ediyordu

1993 václav havel çek cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı seçildi

şehrazat ve salome

rimsky-korsakov'un "şehrazat"ını dinlemeyeli yıllar olmuş. geçen hafta cumartesi akşamı crr'deki moskova senfoni orkestrası'nın konser programı üç aylık bültende yazmıyordu; rus orkestra çalsa çalsa ruslardan çalar ve en kötü rus orkestranın çaldığı rus bile dinlenir diyerek, körlemesine bilet almıştım. yanılmamışım. şansa rahmaninof 2. piyano konçertosu ve rimsky-korsakov şehrazat çıktı.

"şehrazat" çok eskilere götürdü beni. aile evinde ilk karşılaştığım uzunçalardan biriydi "şehrazat". küçüklüğümde bile oldukça yıpranmış olan kapağı, uzunçaları ben de sık sık çaldıkça iyice eskimişti. pikabı bırakıp cd-çalara geçtiğimde ise, kapağı kadar yıpranmış olmasa da cızırtılı bir yorum yıllar boyu eşlik etti bana hafızamda..

tabii konseri dinlerken, esas istanbul devlet opera ve balesi'nin 1984 ve 1985 yıllarında sahnelediği "şehrazat"ın koreografisi canlandı gözümde.. demek ki o kadar etkilemiş ki 13 yaşında bir çocuğu o prodüksiyon, kalmış hatırında hala..
oktay keresteci ve daha "mansur" olmamış lale yurdatapan'ın harikalar yarattığı; dekoru ve kostümüyle büyüleyici, "erotik" (şimdiden bakınca: "oryantalist") bir prodüksiyondu. ailecek iki kere izlemiştik. "şehrazat" tutunca opera ertesi yıl benzer bir tatdaki "binbir gece"yi sürmüştü gözlerimizin önüne seyreyleyelim diye doğu'ya doğu'yu anlatan hikayeleri..

...

geçtiğimiz hafta perşembe akşamı ise borusan istanbul filarmoni orkestrası, bu sezonki olağanüstü konserlerine bir yenisini ekledi; leyla gencer anısına richard strauss'un "salome"sinin konser versiyonu. leyla hanım'ı andık layıkıyla. ama ben başka bir kişiyi de andım "salome"yi dinlerken: zehra yıldız'ı.
genç yaşta ve aniden yitirdiğimiz sopranomuz zehra yıldız istanbul operası'ndaki doruklarından birine salome rolü ile çıkmıştı. giancarlo del monaco'nun rejisiyle sahnelenen "salome"de zehra yıldız hem müthiş bir yorum çıkarmış hem de ünlü yedi tül dansında dans etmişti. yahya rolünde suat arıkan da çok iyiydi.
kulağı daha önce herhangi bir richard strauss bestesine bir türlü aşina olamayan bir klasik müziksever olarak "salome"yi dört defa izlemiştim mest olarak. sadece küçük bir zümre değil, bütün istanbullu operaseverler öyle bir ilgi göstermişti ki "salome"ye, temsillerin biletleri çıkar çıkmaz tükenmiş, kapalı gişe oynamıştı. ne günlerdi..

perşembe akşamki konsere dönersem; başta sascha goetzel yönetimindeki orkestra ve salome rolündeki karizmatik soprano najda michael olmak üzere sahnedeki bütün sanatçılar etkileyici bir performansa imza attılar.    

renée fleming istanbul'daydı

renée fleming'in geleceğini ilk duyduğumda sevinçten uçmuş, bilet fiyatlarını öğrendiğimde dünyam kararmıştı. her ne kadar kendisi yaşayan sopranolar arasında favorim de olsa, neticede 6-7 şarkı söyleyeceği bir konsere o parayı vermek israf olurdu. kaldı ki, türkiye şartlarında bir konsere o fiyatların biçilmesi de, belli bir zümreye "siz konsere gelmeyin kardeşim" demekti. hadi koca yaz tek bu konser olsa, insan ne yapıp eder giderdi, ama müzik festivaliydi, opera festivaliydi, simon bolivar orkestrasıydı derken meblağ kabarıyordu.

bugün öğlendensonra 14.00'dü, akşamki fleming konserine hala biletim yoktu. ama, konser programını öğrendiğim bir haftadan beri içim kıpır kıpırdı. tam 11 parça; richard strauss'un lied'lerinden tutun da, fransız romantikleri, italyan verismocuları veeee dvorak'ın rusalka operasından ünlü ay şarkısı. insan daha ne isterdi.

...

2002'de burcu'nun misafirperverliğiyle paris'te kaldığım 40 günün avare sabahlarından birinde, baktım bastille operası'nda "rusalka" oynuyor; mezzo'dan aşina olduğum ve tarzını çok beğendiğim robert carsen sahneye koymuş, başrolde fleming.

akşamüstü gişeye gittim bilet var mı diye; sormak abesmiş! günler öncesinden tükenmiş. akşam son dakika kuyruğuna girin diye öğüt verdi gişedeki kadın.

başlama saatinden 2 saat önce gittim, fuayede gençlerin olduğu bir kuyruğa girdim. neden sonra aklıma geldi sormak, meğer sadece 24 yaş altı ve öğrencilerin kuyruğuymuş. başımı uzatınca fark ettiğim diğeri bayağı uzundu ve bana bilet kalacak gibi değildi, yine de şansımı denemek için beklemeye başladım.

saat yaklaştıkça biletliler önümüzden geçerek girmeye başladılar. fazlası olanlarsa bizlere doğru biletlerini sallayarak fiyat söylüyorlardı.
endamı yerinde yaşlıca bir hanım bana yaklaştı ve 100 avroluk bileti yarı fiyatına vereceğini söyledi. 50 avro -o zaman için- düşündüğümün çok üstünde bir rakamdı, geri çevirdim; şimdi olsa havada kapardım.
neticede o akşam "rusalka"ya giremedim. ertesi yıl mezzo'da yayınlandı.

...

renée fleming'i bir kere daha "para" yüzünden kaçırmayı içim elvermedi; hem de şehrime kadar gelmişken. hele de 11 parça söyleyecekken. [şimdi barbra streisand olsa parça başına kaç lira düşüyor, nota başına kaç kuruş düşüyor hesaplardı]
biletlerin günler öncesinden bittiğini biliyordum ama -olmayan- şansımı denemek için iksv'ye telefon ettim; bir sıra eklemişler, bilet varmış.
millet neler için borca harca giriyor, kredi alıyor, ben bir konsere mi gidemeyeceğim diyerek kendimi cesaretlendirip gözümü kararttım ve 10. sıradaki bileti aldım!

olacaksa tam streisand hesabı olsun: 11 parçaya ek olarak renée fleming hiç nazlanmadan, sanki programa dahilmiş gibi konser bitiminde dört de bis verdi, etti mi 15 parça. bu akşamdan iki adet gala konser çıkar. bilet ucuza bile mi geldi, nedir!

...

iksv'nin 39. müzik festivali dahilinde düzenlediği "festival özel konseri: renée fleming" gerçekten özel bir konserdi. unutulacak gibi değildi!

borusan istanbul filarmoni orkestrası ve şef sascha goetzel de bu akşam formundaydı. sascha goetzel, gounod'nun "faust valsi"nde zıplamayı ihmal etmedi; hatta, bizlerin artık alışık olduğumuz kıvraklığıyla bir ara (verdi'nin "elena'nın bolero"sunda) fleming'in dikkatini bile çekmeyi başardı.
orkestra özellikle ilk yarıda mascagni'nin "cavalliera rusticana" ve ikinci yarıda puccini'nin "manon lescaut" intermezzolarında beni uçurdu. haçaturyan'ın "adagio"sunu da mükemmel yorumladı.


renée fleming ise; onsuz hiç bir konser düşünemem dediği richard strauss'tan benzersiz "morgen"in de içinde olduğu üç lied'le başladı konsere.
ilk yarıyı massanet'den iki romantik aryayla bitirdi. dün akşam "cezayir'de bir italyan kızı"nda iyice pislenmiş kulaklarımı önce iyice bir temizlemiş oldu. ikinci yarıda cilayı çekti, bislerle de parlattı.

ikinci yarıda ilk olarak, "benim dünya sahnelerinde çıkış aryam" diyerek takdim ettiği, rusalka'dan "ay şarkısı"nı söyledi. muhteşemdi. bir ses bu kadar mı yumuşak olur, ama aynı zamanda bir o kadar da güçlü. hiç arya söylemiyormuş, zorlanmıyormuş gibi; ve sanki gündelik bir iş yapıyormuşcasına alçakgönüllükle.

ardından, "palyaço"nun bestecisi leoncavallo'nun hiç bilmediğim "la boheme" operasından iki hafif arya ve onlara eklenen puccini'nin ünlü "la boheme"inden mimi'nin aryası "donde lieta usci" geldi.
daha sonra cilea'nın "andrea lecouvreur"ünden romantik bir arya ve verdi'den etkileyici, ses oyunlarıyla bezeli, melodik ve kuvvetli "elena'nın bolerosu"yla kapanış.

ama daha bitmedi. önce muhteşem hüzünlü "o babbino caro".
seç deseler, renée fleming'den ne dinlemek istersin, üç tercihim olurdu; fleming üçünü de söyledi bu akşam [şansım dönüyordü galiba]. ilki: rusalka'dan ay şarkısı programdaydı zaten.
diğerleriyse, gianni schicchi'den "o babbino caro" veee bizi evlerimize, kulaklarımızda o muhteşem sesi ve yumuşacık yorumuyla uğurladığı, yine puccini'nin, herhalde her operaseverin gönlünde yeri olan, "vissi d'arte"si.

fleming ikisinin arasına, kendi ülkesinden iki parçayı da sıkıştırmayı ihmal etmedi: gershwin'den "summertime" ve bernstein'den "i feel pretty".
"i feel pretty" akşamın tek "olmasa da olurdu" parçasıydı; "summertime" ise öyle böyle değil, bir içim su gibiydi; kulaklarımızdan kalbimize aktı.

...

renée fleming daha önce konser vermediği bir ülkeye gelmekten pek memnunmuş. alışık olmadığımız şekilde, arya aralarında mikrofonu eline alıp konuştu; istanbul'u da çok etkileyici bulmuş, -aya irini'yi "hall" olarak tanımlayarak- "konser salonu"muzu da pek beğenmiş. [sağolsun bizanslılar, onlar olmasa ne yapardık acaba. nejat eczacıbaşı mı demişti, istanbul festivali'nin en büyük sponsoru bizans diye. ne doğru söz.]

fleming iki cümle ettiğinde bile espritüeldi; "operaların sonunda herkes ölür zaten", "bu denizkızı disney'inkine benzemez" gibilerinden hem yaptığı işi hem vatandaşı olduğu ülkeyi hafif hafif ti'ye alan esprileriyle ne kadar dünya vatandaşı olduğunu gösterdi; zaten konserden 45 dakika önce yanında genç bir kızla elektrikli arabadan inmiş, sade kıyafeti ve sanki oradan geçiyormuş gibi doğal haliyle aya irini'nin yan kapısından kulise girmişti.
evet; yorum, ses, güzellik etkiliyor insanı. ama en çok böyle şeyler etkiliyor. bir dünya starıyken bile doğal, sıradan ve alçakgönüllü olabilmek/kalabilmek.

umarım fleming bu etkilendiği şehre ve konser salonuna (!) yeniden gelir. ama dilerim, bir dahaki sefere bilet fiyatları bu kadar fahiş olmasın...