NRW062 sahne arkası 01: düsseldorf operası

almanya’da opera-tiyaro binalarının kurumlar tarafından biletli olarak gezdirilmesi sık rastlanan bir uygulama. eh tabii, sanat yapılarıyla övündükleri için, bunları gezdirmeleri de çok doğal.
ilgi de bayağı çok bu gezilere; fiyatları 3-6 avro arasında değişiyor, biletler opera-tiyatro gişelerinde satılıyor.

seyirci olarak sahne arkasını, kulisleri, sahne altını, kostüm-dekor atölyelerini ve depolarını görmek, sahneye ayak basmak çok keyifli. sahne arkasına tanık olmak, sahne büyüsünü bozmuyor; aksine, seyrettiklerinizin ne kadar emekle ve profesyonelce hazırlandığını görmek, onlara olan inancınızı kuvvetlendiriyor.
ayrıca, sahne mutfağına göz atmak ilginç olduğu kadar keyifli de.

üst kattaki fuayeden görüntüler (bunlar bir ay önceki pina40 etkinlikleri sırasında çektiklerim)

düsseldorf operası 1875’te inşa edilmiş, 2. dünya savaşı'nda bombalar dolayısıyla tamamen harap olmuş.
içlerinde –türkiye cumhuriyet’inin ilk yıllarında ankara’da bir çok yapı inşa etmiş olan, ankara’da eski sergi evi’nden dönüştürülmüş opera’nın da mimari olan- paul bonatz’ın da olduğu üç mimar tarafından 1954-56 arasında sıfırdan, yeni bir tasarımla inşa edilmiş.

inşa tarihi 1950’ler gibi yakın bir tarih olmasına rağmen, bina bütünüyle korunması gerekli kültür varlığı ilan edilmiş ve lambalarından, koltuk renklerine; herşeyiyle korunmakta.

yedi sene önce kapsamlı bir onarımdan geçirilmiş. şimdi artık, parterdeki her koltuğun altında bulunan menfezlerden her seyirciye taze havalandırma sağlanıyormuş.
sahne aksamı şu anda dünyadaki son teknolojiymiş. bremen’li bir firma inşa etmiş ve orada bulunan bir kontrol odasından düsseldorf’daki sahne aksamının hepsi kontrol edilebiliyor, bir aksilik olduğunda ta oradan müdahele edilebiliyormuş.

sahneden salonun görünüşü

tam sahnenin altı

sahne altının yanındaki koridorlar

gösteri sırasında sahne arkasında hiç kimsenin konuşmaması gerektiğinden, bu dört ışığın yanıp sönmesiyle iletişim sağlanıyormuş. ışıkların kumandası, genel kumanda odasından yapılıyormuş. 

suflör odacığının içi

sahne altındaki teknik görevliler i.in gösterinin akışına dair talimat listesi 

opera turunun rehberliğini düsseldorf operası’nın dramaturglarından biri yaptı. bizi önce salona aldı, daha sonra sahne altındaki makina dairesini, süflor odacığını gösterip, sahne üstüne çıkardı; o akşam sahnelenecek martin schlapfer'in mahler'in 7.senfonisi'ni müzik olarak kullandığı  “7” adlı balenin dekorları sahnedeyken sahne üzerinde dolaştık; daha sonra orkestra çukuruna inip, oradan da kostüm depolarına gittik.

orkestra çukurundan görüntü

orkestra çukuru eskiden daha darmış, bakım-onarım sırasında birinci koltuk sırasını iptal edip çukuru genişletmişler ki, özellikle wagner ve richard strauss gibi bestecilerin operaları için orkestra elemanlarına gerekli yer olsun.
eskiden, çukura sığmayan müzisyenler sahne arkasında başka bir odada şefi monitörden izleyerek çalar, o çalgıların sesleri salona hoparlörden verilirmiş. feci bir uygulamaymış doğrusu; demek ki almanya’da da zamanında müzik katledilmiş!

sahne ile sahne arkasının koordinasyonu, hemen perdenin iç tarafında bulunan bu masadan kontrol ediliyormuş; kimin ne zaman sahneye çıkacağı, sahnedeki herhangi bir şeyin ne zaman kalkıp ineceği, veya döner sahne varsa, döneceği..
bu kişilerin hem müzik bilgisi, tercihen konservatuar mezunu, hem de sahne tekniğine dair bilgilerinin olması gerekiyormuş; bu kişilerin yetiştiği bir okul yokmuş..

sahne arkasında yükseklikleri gösteren lejand

kostüm deposunun planı; kırmızı nokta nerede bulunduğunuzu gösteriyor.

 her bir kostümün içinde hangi sanatçıya ait olduğu yazıyor; bütün kostümler (koro dahil olmak üzere) giyenlere özel olarak dikiliyormuş.

kostüm depoları, yerin altında ama opera binasının sınırları içinde değil, önündeki kaldırım ve araba yolunun altı ile metronun üstü arasındaymış; yer yokluğundan türk usulü “topraktan çalmışlar”! kostüm depoları devasa büyüklükte, git git bitmiyor; 70.000 kostüm parçası varmış.

NRW061 müzik ile dolu bir pazar günü

alman hızlı treni ICE’ye laf ettim ya; dün beni utandırdı. iyi ki de utandırdı, yoksa 17:00’de essen’de ivan fischer ve budapeşte festival orkestrası’ndan mahler’in 9.senfonisi’ni dinleyip, 20:00’de köln’e, fazıl say’ı kristjan järvi ve gstaad festival orkestrası eşliğinde son piyano konçertosu “water”ı çalarken dinlemeye yetişemezdim.

konser 18:40’da bitti; ICE, essen tren istasyonundan tam 19:00 kalktı; sadece üç dakika rötarla 19:52’de köln’deydi; neyse ki philharmonie istasyona beş dakika mesafede; hele de kısayolu keşfetmişseniz, daha da yakın.

ilk önce “mahler 9”:

mahler’in, yarım kalmış 10.sunu saymazsak bu dokuzuncu son senfonisi. 1909’da bestelemiş, 1911 vefat etmiş, senfoni ilk defa 1912’de seslendirilmiş; yani mahler bu yapıtının ilk icrasına tanık olamamış.

malum, mahler’in senfonilerinde çoğunlukla koyun-inek çanları, klezmer-yahudi melodileri, ölüm marşları, mütemadi bir mücadele mevcuttur. visconti’nin “venedik’te ölümü” filmiyle daha da ünlenmiş beşinci senfonisinin adagio bölümü gibi aşkın nitelik barındıran senfonileri veya bölümleri de yok değildir.

mahler’in 9.senfonisini ilk defa dinledim; daha önce kayıttan da dinlememiştim hiç. çok şanslıyım ki, ivan fischer gibi özel bir şef ve budapeşte festival orkestrası gibi özel bir orkestraya denk geldi bu tecrübem.

80 dakikadan uzun süren, 1. ve 4. bölümleri yavaş, ortadaki 2. ve 3. bölümleri hızlı, ancak hızlı bölümlere dahi genel olarak bir ağırlığın hakim olduğu, yapıtın tümünde aşkın bir halin hüküm sürdüğü bir senfoni.

şef dostu bruno walter ile bir gün alplerde geziyorlarmış, walter mahler’e “bak, alpler ne kadar ihtişamlı” demiş, mahler “hiç bakma, ben bunların hepsini senfonilerimde sildim süpürdüm” diye cevap vermiş. eğer diğer senfonileri alplerin ayak basılan topraklarını betimliyor ise, 9. senfoni gökle buluştuğu dorukları ve özellikle de o dorukların etrafındaki bulutların atmosferini taşıyor.

şimdi de “su”:

yaş ortalaması ortanın üstü olan, şarap gibi yıllanmış bir orkestradan ve filozof ve ağırkanlı bir şeften mahler’in 9. senfonisini dinledikten sonra; yaş ortalaması ortanın altı, hatta bir gençlik orkestrası gibi, gstaad festival orkestrası ve genç şefleri kristjan järvi’den “su” temalı dinamik bir konser, dün müzikle iyice arınmamı sağladı.

program: smetana’nın “moldau”, say’ın “water”, britten’in “four sea interludes” ve debussy’nni “la mer”; sadece böyle bir program hazırlamak bile bir sanat.

gstaad festival orkestrası’nın siparişi olan ve fazıl say’ın geçtiğimiz ağustos’ta bu orkestrayla ilk seslendirilişini gerçekleştirdiği “water” piyano konçertosu, say’ın “mezopotamya” senfonisi tadında; ne çok bariz “ilüstratif” ne de bütünüyle soyut.

konçertonun üç bölümü var. başlıkları: “mavi su”, “kara su” ve “yeşil su”.

“mavi su” bana engin denizleri, devasa dalgaları, uzak diyarları ve keşifleri çağrıştırdı. piyanonun klarinet ile atışması hoştu.

“kara su” gizemli, koyu, karanlık ve derin bir atmosfer çiziyordu. say’ın bu bölümde ağırlıklı olarak kuviyolonsel, viola ve kontrabasların koyu tonları, piyano ile tubanın atışması, ilerleyen dakikalarında egzotik seslerin katılması, bana sanki bir kanoyla amazonun derinliklerine dalıp kaybolmuşum hissini uyandırdı.

“yeşil su” ise kıyısında insanların yaşadığı, şehirlerin olduğu denizleri anlatıyor gibiydi; say’ın “mezopotamya”da olduğu gibi yaylı çalgıların içlerine yerleştirdiği “river waves” and “vibratones” da bölümün atmosferini kuran önemli öğelerdi. yapıtın son dakikalarında piyanonun sessiz kalıp, sadece orkestra elemanlarının seslerinin ve “river waves”lerin kullanılması ise çok şiirseldi.

fazıl say, türkiye kökenli seyircilerin de olduğu salondan bayağı alkış aldı, ama bis parçası çalmadı.

gstaad festival orkestrası ve kirstjen järvi fazıl say’a mükemmel bir eşlik sundukları gibi diğer üç yapıtta da başarılıydılar. smetana’nın “moldau” ve debussy’nin “la mer”ini canlı dinlemeyeli bayağı bir zaman olmuş; bu yapıtları ne kadar özlediğimi fark ettim. ayrıca; järvi’nin yorumunda bu yapıtlarda daha önce dikkatimi çekmemiş olan detaylar keşfettim ki bu da benim için bu konseri unutulmaz yapan özelliklerden bir diğeriydi. 

NRW060 peeping tom / a louer

photo: herman sorgeloos

yıllardır peşlerinde koşuyordum, ama bir türlü turnelerinin ne zamanını ne mekanını denk getirebilmiştim. bu sefer, koşulları zorladım; köln’e kuş uçuşu 200 km, karayoluyla 250km, hızlı tren ICE ile 1.5 saat uzaklıktaki ludwigshafen’daki gösterilerini yakaladım.

topluluğun adı: peeping tom, oyunlarının adı: a louer (kiralık). 

peeping tom, alain platel’in bir projesi sırasında tanışan arjantinli koreograf gabriela carrizo ile franck chartier’in ortaklaşa kurdukları, belçika bazlı bir kolektif. son yıllarda özellikle le jardin (2001) – le salon (2004) – le sous sol (2007) üçlemesiyle adlarından çokta söz ettirdiler.

üçlemeyi seyredememiş olsam da, onları bu projeleri vesilesiyle tanımıştım; arte’deki haber ve internetteki oyun görüntüleri çok etkileyiciydi. yıllar önce, bu üçleme ile yunanistan’daki … festivali’ne konuk olmuşlardı; keşke o zaman bir cesaret, gitseymişim..

peeping tom’un bir sonraki başarı hikayesi 32 rue vandenbranden (2009) oldu. şimdi de son prodüksiyonları a louer’in turnesinin sonundalar. 2014’ün mayısında yeni projeleri vater prömiyer yapacak.

photo: herman sorgeloos

photo: herman sorgeloos

photo: herman sorgeloos

a louer bana; tiyatral durumlarıyla ve parçalı yapısıyla pina bausch’u, koreografik hareket dilinin akışkanlığıyla alain platel ve sidi larbi cherkaoui’yi, atmosferiyle visconti’nin, david lynch’in filmlerini ve b-tipi korku filmlerini, mekanı kullanış şekliyle ise escher’in çizimlerini çağrıştırdı.

garip, absürd, tam olarak anlaşılmayan bir mekan: üç bir tarafı iki kat yüksekliğinde kırmızı kadife perdelerle örtülmüş; yer siyah-beyaz karolarla döşenmiş, solda bir piyano ve mekana dağılmış üçlü-tekli koltuklar; koltuklar gibi perdeler de bazen kendiliklerinden hareket edecekler; açılıp kapanacaklar; bazen arkalarında şişlikler olacak, birilerinin hareket ettiklerini fark edeceğiz; bazen de köşkün hizmetkarı perdeleri açıp kapayacak; perdelerin arkasında belli belirsiz mekanlar açılacak önümüze; mekana yukardan bakan localar, sonsuza kadar sürüyormuş hissi uyandıran kemerler, kapılar.. kapıların arkasıdan ışık gelecek; insan silüetleri kapıların üzerine düşecek, kapıları tırmalayacaklar, açmaya çalışacaklar; duvardaki tablo canlanacak; dört ayaklı, siyah takım elbiseli adamlar koltukların arkasında karafatmalar gibi kaçışacaklar; yaşı geçkin bir mezzo-soprano (mesleği gerçekten de şancılık olan euridike de beul) aryalar söyleyecek; kocası (simon versnel) onun takip edecek, durdurmaya çalışacak, “yeter artık! ihmal ettiğin oğlunla biraz ilgilen!” diyecek; genç oğlu (jos baker) sahnede aynı anda, yıllar sonraki haliyle de göreceğiz, yaşlanmış olarak (oğulun yaşlılık halini şancı euridike de beul’ün gerçek babası, 74 yaşındaki leo de beul canlandırıyor), piyano çalacak, o da bir şarkı söyleyecek, ama opera aryası olmayacak bu; evi gezmeye gelenler olacak, euridike onları bir kapıdan diğerine sürükleyecek; evin erkek hizmetçisi sanki bedeninin uzuvları birbiriyle ilişkili değilmiş gibi kırılarak, kıvrılarak, dağılarak, müthiş bir akışkanlıkla hareket edecek; insanlarla koltukların içinde kaybolup gidecekler, kaybolmazlarsa küçülecekler..

sahnede seyrettiğimiz hiç bir şey gerçek olmayacak ama sahnedeki herkes birbirine gerçek hayattaki ismiyle hitap edecek..

photo: herman sorgeloos

a louer 75 dakikalık kısa bir yapıt. konuşmaların/durumların çoğunlukta, dans sekanslarının azınlıkta olduğu; gerçeküstü ve absürd öğeleri korku ve çok kendilerine has bir ironiyle harmanlandığı bir atmosfere sahip.

sahnede olanlara bir anlam vermeye, anlamaya çalışmaktan ziyade kendinizi teslim etmenizi, kaptırmanızı, sahnedeki atmosferi, duyguyu hissetmenizi talep eden bir yapısı var kanımca; yakalayabilirseniz çok sevebilir eğlenebilirsiniz, yakalayamazsanız da, çoğu orta yaş üzeri ludwigshafen seyircisi gibi 75 dakikaya bile dayanamayıp salonu terk edersiniz.

a louer belki peeping tom’un en iyi işi değil ama, kendi adıma seyretmiş olmaktan çok memnunum.

A Louer / For Rent, the trailer from peeping tom on Vimeo.

peeping tom'un ayaklarından biri olan gabriela carrizo’nun nederlands dans theater için hazırladığı yeni işi the missing door aralık başında amsterdam’da prömiyer yaptı. teaser’ı mükemmel; bir yerlerde yakalamak lazım!

NRW059 weihnachten şarkıları

aralık ayında buradaki bütün konser salonlarında iki konserden biri mutlaka ya christmas ile ilgili ya da yılbaşı ile; christmas şarkıları, polis ya da itfaiye koroları, viyana valsleri, bach’ın dini yapıtları; opera kurumlarında çocuklar için ya “hansel ile gretel” ya “sihirli flüt”, büyükler için ya bir viyana operetesi ya da west-end müzikali; tiyatrolarda da her gün çocuk oyunu oynamakta; rus bale toplulukları ise ya “fındıkkıran” ya da “uyuyan güzel” ile turnedeler…

bu christmas-yılbaşı temalı konser bolluğu içinde iki konser seçtim kendime. ilki geçenlerde düsseldorf tonhalle’de thomas hengelbrock yönetiminde balthasar-neumann korosu’nun “avrupa yılbaşı şarkıları – a capella” konseriydi.

ikincisi ise, istanbul’a dönmeden önceki son akşamımda, 30 aralık’ta kölner philarmoni’de marc minkowski  yönetiminde les musiciens du grenoble’ın baba-oğul johann strauss’un müziğini yorumlayacakları konser olacak.

thomas hengelbrock ile balthasar-neumann-korosu’nu ilk defa pina bausch’un paris opera balesi’nde sahnelenen “orpheus und eurydike” yapıtının icrasında dinlemiştim. meğer oldukça tanınan ve dünyanın en iyi korolarından biri kabul edilen bir toplulukmuş.

hengelbrock koroyu 1991 yılında kurmuş ve o zamandan beri ilginç temalı, daha önce çok fazla seslendirilmemiş yapıtlara ayırdıkları konserlerle ses getirmişler.

“avrupa yılbaşı şarkıları – a capella” konserinde topluluk 15.yüzyıldan günümüze (hatta 1957 doğumlu simon willis’in “hoping it might be so” adlı yapıtının ilk seslendirilişiydi), ispanya’dan iskandinavya’ya, almanya’dan izlanda’ya, portekiz’den rusya’ya, heinrich schütz’den anton bruckner’e bizleri tarihte ve zamanda bir yolculuğa çıkardı.

alman christmas şarkıları ünlüdür de, hengelbrock bile bu konser için 1.5 yıl önce ilk defa araştırmaya yapmaya başladığında avrupa genelinde bu kadar yaygın ve çeşitli christmas şarkısı olduğunu bilmediğini söyledi.

konserde şarkılar bölgelere ayrılmıştı. iki ispanyol şarkısı ile iki portekiz şarkısı konserin en temperament dolu kısmıydı; ispanyol christmas şarkılarında hareket ve neşe, portekizinkiler de fadomsu bir derinlik vardı.

iskandinav şarkıları ise tam da oraların kültürü gibi içkin, dingin ve sadeydi.

izlanda christmas şarkısının sözleri çok ilginçti (konser broşürü bütün şarkıların oriijnal ve almancaya çevrilmiş sözlerini içeriyordu): meğer izlanda’da bir tek noel baba değil, yılbaşı cadısı gryla’nın çocukları olan 13 noel baba varmış ve bunlar christmas’da dünyaya inip ebeynlerin ekmeklerini, çocukların hediyelerini ellerinden alılarmış; izlanda’da çocuklar christmas bitsin diye dört gözle beklerlermiş. şarkı da oldukça korkutucu efektler barındırıyordu.

rusya’dan seçilmiş christmas şarkısında ise yoğun bir melankoli hissediliyordu.

sanki her ülkenin christmas şarkıları o ülkenin halet-i ruhiyesinin yansımasıydı.

arasız 90 dakika süren konser, hengelbrock ile koronun dinlemeyen alkışlara iki alman christmas şarkısıyla cevap vermesiyle sonlandı..

NRW058 kişisel PINA40'ım

 

wuppertal’e ilk defa 2004 yılında gelmiştim; tabii ki pina bausch için. yoksa bu bir vadi boyunca yüksek yüksek bacaların yükseldiği, fabrikalarla kaplı, gri, ıslak kentte ne işim olabilirdi ki.. wuppertal’i zamanla keşfettim, sevdim, o başka.

pina bausch hayattayken düzensiz aralıklarla festivaller düzenlerdi; iki-üç yılda bir, üç-dört haftalık sürelerde, wuppertal’in yanısıra düsseldorf ve essen’deki devlete ait sahnelerin hepsini kullanarak, muazzam ve dünyada eşi benzeri görülmemiş organizasyonlardı bunlar.

dünyanın dört bir yanında çağdaş dans tiyatro ve çağdaş sirk toplulukları, dünya müziği sanatçıları ve geleneksel sanat icra eden toplulukların yanısıra [aydın teker “akabı” ile, galata mevlevihanesi sema gösterisi ile bu festivallere katılmıştı], tabii ki tanztheater wuppertal festival boyunca en az on farklı yapıt sahnelerdi. üç şehirde eş zamanlı, günde bazen üç hatta dört seans olarak programlanan gösteriler gecenin geç saatlerine kadar sürer; pina bausch bütün misafir toplulukların gösterileri sonrasında sahneye gelip, emeği geçen herkese birer çiçek hediye ederdi.

topluluk geçen sene londra’da bir aylık bir maratonda on yapıt sunduklarında, pina bausch’un hayattayken planladığı son programı gerçekleştirmiş oldular; ancak sonrasında çıkan yazılardan ve röportajlardan aşırı yoruldukları anlaşılıyordu.

onlardan 40. yıl gibi önemli bir kutlama için bile olsa wuppertal’de benzer bir performansı ve programı beklemek hayal oldu. nitekim jübile sezonu denerek sezona yayılan ama özellikle kasım ayına yoğunlaşan kutlama programında beş hafta her haftasonuna birer yapıt (bir haftasonu iki yapıt) yerleştirilmişti. pina bausch hayatta olsa bu zaman zarfında altı değil, en az on yapıt sahnelenirdi.

işte, 2004’te wuppertal’e ilk gelişimi bu festivallerden birinin son beş gününe göre ayarlamıştım. doktora tezimin savunmasından bir hafta önce geçmiştim ve bu seyahat kendime verdiğim bir ödüldü; hak etmiştim. çalıştığım yerden izin ve konsolosluktan viza almak kolay olmamıştı, ama insan istedi mi, bazı şeyler ne kadar zor da olsa, başarıyor.

o ilk sefer, arka arkaya her akşam bir pina bausch yapıtı izledim: çarşamba-perşembe schauspielhaus’ta “nelken”, cuma barmen operası’nda “o dido”, cumartesi yine opera’da “nefes” ve festivalin kapanış günü olan pazar schauspielhaus’ta “danzon”.

2008’deki festivale de cuma-pazar, üç günlüğüne gelmiş, her akşam üçer gösteriden, pina bausch’un yapıtlarının yanısıra alain platel, sidi larbi cherkaoui ve bory&soltanoff’un gösterilerini de izlemiştim.

bu sefer, şansım yaver gitti, PINA40 jübile sezonunun kasım ayı programının bütününü izleme imkanı elde ettim. beş haftasonu gösteriler, söyleşiler, 23 kasım - 01aralık arasına yoğunlaşan konserler; çok güzel bir kasım ayı geçirdim..

PINA40 jübile sezonu 16-26 ocak 2014 ve 10-25 mayıs 2014 tarihlerinde yoğunlaşarak devam edecek.

….

şimdiye kadar annemi, babamı, arkadaşımı yanımda wuppertal’e sürüklemişliğim var. 

anne ile babamı kasım ayının en önemli etkinliğine, stravinksi akşamına yine buralara getirdim; annemin 4., babamın 2. gelişiydi. ama esas, teyzemin wuppertal’e gelişi özeldi.

teyzem tam 39 yıl önce dedemle  wuppertal’e gelmiş ve iki hafta kalmış. dedem o zamanlar araba ticareti yaparmış; türk işçilere tanınan araba alma hakkını bazı işçiler dedem gibi ticaret yapanlara satarlarmış; arabalar almanya’da satın alınır, bir şöför ve işçinin kendisi ile birlikte (çünkü hudutta gümrük kontrol edermiş arabanın kime ait olduğunu) almanya’dan türkiye’ye karayoluyla getirilirmiş. işte, 24 yaşındaki teyzem o sene şöför olarak bütün yol boyunca bir volkswagen’i sürmüş.

teyzem iki hafta kalmış olmasına rağmen  wuppertal’den çok fazla bir şey hatırlamıyor, en bariz anıları schwebebahn ile, yemeyi hiç sevmediği ama türkiye’de olmayıp almanya’da olan tavuk lokantalarıyla ve pastanelerdeki lezziz poyinçiklerle (krapfen’lerle). maalesef o zamandan kalan fotoğrafı da yok; olsaydı, o yerleri bulur, aynı açılardan tekrar fotoğraf çekerdik: “40 yıl önce 40 yıl sonra” niyetine..

teyzemin ziyareti ile ilgili olarak bana ilginç gelen; pina bausch’un wuppertal’deki daha ilk yıllarında bu kenti ziyaret etmiş birinin yaklaşık 40 yıl sonra, yaklaşık 40 yıl önce sahnelenmiş bir dans akşamının rekonstrüksiyonuna tanık olması.

….

kasım ayının sonunda izlediğim “1980 – ein stück von pina bausch” ve mechthild grossmann söyleşisi hakkındaki izlenimlerimi biraz demlendikten sonra, ileriki günlerde blogumda paylaşacağım..

bir yandan da; herkes bir yıldönüm kutlarken, bari ben de ekim 2014’de wuppertal’e gelişimin 10. yılını kutlayayım diye düşünmekteyim...

NRW057 xaver kasırgası, trenler ve tene yazılan opera

dün buralarda xaver kasırgası esti. o kadar ki, bonn operası’nda temsil devam ederken bir anda bütün ışıklar söndü, acil lambaları yandı. müzik durdu. meğer, bütün şehirde elektrik gitmiş; ara verildi. fuayeden görünen şehir zifiri karanlıktı. demek ki almanya’da da oluyormuş böyle şeyler!

neyse ki, beş dakika sonra elektrik geldi, seyirciler yerini aldı, sahne spotları ısındı; bir türlü opera kaldığı yerden başlayamıyor; salonda mütemadi bir ses duyuluyor; en sonunda sahne amiri tekrar çıktı açıklama yapmak için: başlarına daha önce böyle bir şey gelmemiş, sesin nereden geldiğini kimse bilmiyormuş, bulmaya çalışıyorlarmış. bir beş dakika da o sesin kaynağını bulup susturmakla geçti. 85 dakikalıki tek perdelik opera kaldığ yerden başladı ve bitti.

bonn merkez tren istasyonuna geldiğimde, kalabalıktan bir şeylerin yolunda gitmediğini anlamıştım; göstergelerde bütün trenlerin karşısında gecikmeler yazıyordu ve 60 dak., 70 dak., belirsiz süreli gecikme gibi ciddi ertelemelerdi. bununla da kalsa iyi, bir anda bütün trenlerin iptal olduğu haberi geldi. bonn’da mahsur kalacağımı zannettim bir ara. neyse ki saat daha erkendi ve bonn-köln arası u-bahn çalışıyordu. bayağı bir gecikmeli de olsa eninde sonunda köln’e, odama vardım.

dün akşam xaver’den dolayı ekstra bir durum yaşandı, ancak normal durumlarda da, bir zamanlar dakikliğiyle övünen deutsch bahn trenleri çoğunlukla rötarlı çalışıyor.

bir kaç yıl önce, almanların gurur kaynağı hızlı tren ICE’ye binen bir arkadaşım, bilet kontrolüne gelen görevliye aktarması olduğunu, yetişip yetişemeyeceğini sormuş, görevli ukala bir edayla “bir ICE’de seyahat ediyorsunuz” demiş sadece. belki o zamanlar dakiktiler ama şimdilerde ICE’lerin rötarı 30-40 dakikaya kadar bile vardığı oluyor!

bu durumun nedeni, işletmenin %50 özelleştirilmiş olmasına bağlanıyor. özelleştirme dünyanın hiç bir yerinde hayır getirmiyor!

opera?

martin crimp’in librettosunu yazdığı, george benjamin’in müziklerini bestelediği “written on skin” ilk defa 2012 yazında aix-en-provence festivali’nde katie mitchell rejisiyle sahnelenmiş; internetten naklen yayınlanmıştı.

operanın konusu oldukça ilginç, müzikleri ise tipik bir çağdaş müzik bestesi olarak öyle kolay kolay kulağa hoş gelen melodiler içermiyor. ancak mitchell’inki gibi matematiği iyi ayarlanmış, sade bir rejiyle, internetten bile olsa ilgiyle izlemiştim.

theater bonn’daki prodüksiyonu, ortak çalışan macar hanım yönetmenler alexandra szemeredy ile magdolna parditka sahneye koymuşlar.

sembolik öğeleri biraz fazla abartılmıştı; sahnenin bütünü değil seyirciye yakın olan yarısı kullanılmış olmasına rağmen her bir metrekaresinde bir obje, hareket eden bir şey, bir özellik vardı. koronun ve solistlerin hareket düzeni de oldukça fazlaydı; sahnede her an bir şey olmaktaydı. sanki seyirci çağdaş müzikten sıkılmasın, gözü oyalansın diye yapılmayan atraksiyon kalmamıştı. keşke macar hanım rejisörler tercihlerini daha sade ve dingin bir reji yönünde kullansalarmış.

NRW056 tanztheater wuppertal pina bausch ile ilgili iki güncel haber

varan1

PINA40 etkinliklerinin kasım ayı programını 21.700 kişi takip etmiş. pina bausch'un altı farklı yapıtın toplam 20 kere sunulduğu gösterilere 16.350 bilet satılmış. söyleşi, konser, atölye çalışması ve diğer etkinlikleri de 5.350 kişi takip etmiş.

varan 2

almanya’da 22 eylül gerçekleşen seçimden beri süren sonu gelmez koalisyon görüşmelerinin neticesinde cdu ile spd anlaşma aşamasına gelmişler. bu haberde beni ilgilendiren hiç bir şey yok, taa ki şu detayı öğrenene kadar:

185 sayfalık koalisyon anlaşmasının 128. sayfasında koalisyon hükümetinin ivedikle korumak için adımlar atması gereken kültür varlıkları sıralanmış: frankfurt’taki romanesk müzesi, brauweiler manastırındaki sergileme salonları, dresden residenz sarayı veeeee pina bausch dans merkezi.

pina bausch vakfı için wuppertal veya komşu şehirlerin birinde bir yer aranıyordu. pina bausch hayattayken düsseldorf müze adası’nda onun adına bir arşiv oluşturulması sözkonusuydu. Aradan geçen zamanda düsseldorf ihtimali zayıfladı; wuppertal belediyesi’nin parası olmadığı için onarımını gerçekleştiremediği ve yaklaşık 5 yıldır kapalı olan wuppertal schauspielhaus hem vakfın binası hem de uluslararası dans merkezi olsa diye konuşulmaya başlandı. ancak önce yapının kapsamlı bir bakımdan geçmesi lazımdı ve belediyenin elini taşın altına koyacak parası yoktu; yapılan hesaplara göre schauspielhaus’un bakımı yaklaşık 42 milyon avro tutuyormuş.

şimdi, hükümet ortaklarının iradesi bu hayalin gerçekleşmesini sağlayabilir.

tanztheater wuppertal her yıl belediyeden yaklaşık 2.5 milyon avro alıyormuş. bölge idaresinden de 1 milyon avro. şimdi, berlin’deki bu iradeyle hem bölge idaresinden daha fazla para gelmesi sözkonusu hem de merkezi devletten. bu da tanztheater wuppertal’in geleceğinin güven altına alınması anlamına gelir.. 

NRW055 savina yannatou & primavera en salonico konseri

dünya çok küçük; konserde arkamda oturan alman hanım, benim bu yaz midilli'de bir günle kaçırdığım molyvos kalesi’ndeki savina yannatou konserine gitmişmiş meğer.

yannatou’yu ilk defa o akşam molyvos’ta dinlemiş, hayran olmuş; PINA40 etkinlikleri kapsamında wuppertal’e, açık hava heykel parkına (skulpturenpark-waldfrieden) geleceğini duyunca çok sevinmiş.

hanıma pina bausch’u sorduğunuzda ise; bausch’un hiç bir yapıtını izlememiş olduğunu öğreniyorsunuz. ne garip!

belki yannatou referansıyla, bir pina yapıtına gitmeyi de düşünür ilerde…

savina yannatou’yu yaklaşık 20 senedir dinliyorum. yıllarca istanbul’da konser verse diye iç geçirdikten sonra, 2005’te pera festivali kapsamında yeni melek’te, primavera en salonico topluluğu ile enfes bir konser vermişti; salon boştu, sadece tanıyanlar oradaydı. konser sonrasında cd imzalatmaya kulise gittiğimde yannatou benim kadar çok heyecanlanmış ve istanbul’da hayranları olduğuna şaşırmıştı. benzer şekilde; yunan bariton spyros sakkas konserinden sonra da kulise cd imzalatmaya gittiğimde sakkas çok şaşırmış, onu nereden tanıdığımı, elimdeki hacıdakis cdlerini nereden bulduğumu sormuştu heyecanla.

savina yannatou’yu, spryos sakkas’ı ve bir çok diğer yunan sanatçıyı tanımamı sağlayan kişi manos hacıdakis’ti. onun izini sürerek diğerlerine ulaştım yıllar boyunca..

yannatou 2010’da da istanbul’da bir konser vermişti; şehrin konser-dans etkinlikleri düzenlenen en kötü salonundaydı maalesef: istanbul kongre merkezi’nde.

yannatou ile primavera en salonico’yu bir hafta önce susanna baca’nın bir peri gibi salındığı, ormanın içindeki camdan pavyonda, müziğe saygı duyan, müzik dinleme adabını bilen bir toplulukla izlemek çok keyifliydi.

tanztheater wuppertal pina bausch’un, artık kadimleşmiş dansçılarından daphnis kokkinos sundu yannatou’yu bizlere: pina savina’yı ilk defa yirmi yıl önce, savina wuppertal’de peter kowald ile ikili bir proje yapmak amacıyla konaklarken, akşam buluştukları bir lokalde biraraya geldiklerinde dinlemiş. savina o akşam bir sefarad ninnisi söylemiş: “durme, hermoso hijico. o sırada pina “danzon” yapıtının üretim sürecindeymiş ve savina’dan dinlediği bu ninniyi yapıta dahil etmiş. savina, pina’nın hayattayken düzenlediği festivallerden ikisine konuk da olmuş. yıllar sonra topluluk atina’da turnedeyken bir akşam yemeğinde pina ile savina yine beraberlermiş; ayrılırlarken pina savina’yı gösterek daphnis’in kulağına fısıldamış: “o bir melek”.

savina da, bizi müzikle akdeniz kıyılarında gezdirmeden önce, yıllar önce wuppertal’de tanık olduğu, pina’nın etrafına topladığı dansçılar ve sanatçılarla birlikte bir arada yaşayarak, tartışarak, yemek yiyerek, sohbet ederek ortaya çıkardığı üretimin çok değerli olduğunu; o günleri unutamadığını; o günlere tanık olduğu ve pina’yı tanıdığı için kendini çok şanslı gördüğünü söyledi.

75 dakika sürmesi öngörülen, ancak dinlemeyen alkışlara yannatou ve ekibinin verdiği üç bisle 90 dakikayı aşan konser çok güzeldi; ermeni ağıtı, arap duası, sicilya, güney italya şarkıları, bulgar ezgisi, izmir havası, girit lehçesiyle yunan şarkısı ve daha bir çok parçadan sonra; savina yannatou’nun eşliksiz olarak ve sonuna doğru mikrofondan da uzaklaşarak söylediği istanbul kaynaklı sefarad şarkısı konserin en duygulu anıydı.

izmir havası:

nani nani:

ve savina yannatou'dan en çok sevdiğim hacidakis yorumlarından biri: ferte mou ena mandolino

NRW054 uhuhboo project konseri

uhuhboo project’in müziklerini ya chan-wook park’ın “sympathy for mr. vegeneance” adlı filminden hatırlarsınız, ya da pina bausch’un yapıtlarından. bir çoğunun yanısıra “nefes” de uhuhboo project’in müziklerinin duyulduğu bausch yapıtlarından biridir.

yıllarca albümlerini bulmak için uğraşmıştım; amsterdam’da bir sürü ikinci el müzik dükkanına rastlayınca, bunlardan birinde mutlaka vardır diye umarak sormadığım yer kalmamıştı; çoğu rock müziği üzerine uzmanlaşmış, eski-yeni tıklım tıkış cd-albüm-longplay satan dükkanlardı bunlar, ama ben “uhuhboo project” deyince, herkes garip garip bakıyordu; dalga geçtiğimi veya büyü yaptığımı zannediyorlardı herhalde..

en sonunda, güney kore bazlı bir internet sitesinden elden düşme bir “sympathy for mr. vegeneance – soundtrack” albümlerini bulmuş, getirtmiştim. 

filmden hayal meyal hatırladığım, özellikle pina bausch’un yapıtlarında duyarak hafızamın tazelendiği iki şarkı bu albümdeydi. muradıma ermiştim. 

uhuhboo project'in solistinin sesini ve gırtlağını kullanışı ve sözleri deforme ediş şekli biraz bizim duman’ı andırıyor. şarkılarının tonları karanlık, tekinsiz, koyu, kasvetli.

güney koreli bir indie rock grubunu herhangi bir şekilde, herhangi bir yerde canlı izlemeyi hayal etmeyi bile düşünmezken, PINA40 kapsamında wuppertal’e geleceklerini öğrenince çok sevindim tabii ki. 26 kasım'da varşova'da da konserleri varmış meğerse; hem de tr warszawa'nın salonunda..

konserin geç başlayacağını, bitiş saatinde köln’e dönüş treninin olmayacağını bildiğim için şehrin içinde ucuz bir otele yerleştim. 

yağmurlu fırtınalı bir akşamda önce barmen operası’nda üç saat 45 dakika süren devasa bausch yapıtı “1980 – ein stück von pina bausch”, ardından bir taksiyle ver elini şehrin çok-kültürlü-mekanı café ada.

tanztheater wuppertal’in seoul gezisine adanmış “seoultrip: koreaabend” başlıklı uzun akşamın video gösterimi ve söyleşi kısımlarını “1980” yüzünden kaçırmıştım ama ilk kısım uzadığı için konser bölümü gecikmişti; bu sayede önce geleneksel topluluk gong myoung, ardından da ayrıksı uhuhboo project’i dinleyebildim.

uhuhboo project geceyarısına doğru sahneye çıktı; café ada’nın salonu o saate kadar yavaş yavaş boşalmış, ağırlıklı olarak dansçılardan ve tanztheater wuppertal çalışanlarından oluşan seyirci topluluğu heyecanını yitirmemişti; çılgın uhuhboo project de seyircinin enerjisini aldı ve kolay kolay unutamayacağım, iki saat süren müthiş bir konser verdi. 

işte şarkılarından bir kaç örnek:

 

NRW053 pina bausch’un stravinski akşamı ikinci baharını yaşıyor

 

22-23-24 kasım cuma, cumartesi ve pazar akşamları wuppertal-barmen operası’nda PINA40 jübile sezonunun heyecan verici gösterilerinden biri gerçekleşti. üç akşam da salondaki enerji başkaydı; sahnenin üzerindeki enerji ise bambaşka!

sahnede tanztheater wuppertal’in dansçıları yoktular. onların yerine, pina bausch’un eğitim hayatındaki önemli iki durak essen folkwang sanatlar üniversitesi (2010’dan önceki adı: folkwang hochschule/yüksekokulu) ve new york juilliard okulu’nun öğrencileri ve ayrıca bausch’un 1983’ten vefatına kadar yöneticiliğini yaptığı folkwang tanzstudio essen’in dansçıları bausch’un 1975 yılında tasarladığı “frühlingsopfer – dreiteiliger tanzabend von pina bausch” (bahar ayini – pina bausch’tan üç bölümlü dans akşamı)’nın rekonstrüksiyonuna hayat verdiler; prömiyer tarihinin 38. yıldönümüne çok yakın tarihlerde..

bausch, üç bölümlü dans akşamını oluşturan yapıtlarının tümünde igor stravinski’nin müziklerini kullanmış: 1951/52 tarihli dini içerikli “cantata”nın müziğiyle “wind von west” (batıdan esen rüzgar), küçük piyano parçaları ve ünlü “tango” ile “der zweite frühling” (ikinci bahar) ve 1913 tarihli “le sacre du printemps” ile “das frühlingsopfer” (bahar ayini).

üçü bir arada, özgün haliyle en son 1979 yılında sahnelenmiş olan yapıtlardan “wind von west”in en son 1978 edinburgh festivali’nde yapılmış bir kaydı varmış, “der zweite frühling” en son 1981’de israil’de sahnelenmiş. üçlünün en ünlüsü, bausch’un iki başyapıtından biri, “das frühlingsopfer” ise malum, “café müller” ile birlikte tanztheater wuppertal’in en çok bilinen ve sahnelenen yapıtı [şimdiye kadar 37 ülkede 250 kez sahnelenmiş; umarım yakın gelecekte istanbul'da bunların arasına katılır].

….

nereden başlasam!..

22 kasım 2013 cuma akşamı adeta “kordiplomatik” barmen operası’ndaydı; herkes siyahlar içindeydi. gösteri öncesinde üst fuayede tanzfonds.erbe’nin temsilcisi madeline ritter, juilliard’ın müdürü lawrence rhodes ve rekonstrüksiyondan sorumlu dominique mercy rekonstrüksiyon macerasından bahsettiler.

lawrence rhodes bütün samimiyetiyle bu fikrin nasıl doğduğunu anlattı: pina bausch vefat ettikten sonra, tanztheater wuppertal bir gösteri için brooklyn academy of arts’a geldiğinde salomon bausch, dominique mercy ve robert sturm arşivinde bausch ile ilgili bir şeyler bulabilmek için juilliard’a giderler. bu ziyaret sırasında rhodes onlara, pina bausch hiç bir yapıtını başka topluluklara vermediğini  bildiği halde, juilliard’daki eğitimin önemli bir parçası olan repertuar çalışması (yani, eski bir dans yapıtının öğrenciler tarafından birebir çalışılıp sahnelenmesi) kapsamında bir pina yapıtını sahnelemelerinin mümkün olup olmadığını sorar. rhodes, diğerlerinin biraz garip bir şekilde ona baktıklarını, ama mercy’nin biraz düşündükten sonra “belki bir şeyler olabilir..” dediğini belirtti. rhodes ertesi yıl wuppertal’i ziyaret ettiğinde ona “bulanık” bir film gösterirler: “wind von west”in video kaydıdır bu. rhodes çok heyecanlanır ve projenin ilk adımı atılmış olur.

dominique mercy sözü aldığında söylediği ilk şey: “çok iş vardı” oldu.

önce, bu projeyi nasıl gerçekleştirebileceklerine bakmışlar; almanya’nın dans mirasını korumayı amaçlayan tanzfonds.erbe’den fon bulunmuş. ancak işin en zor ve büyük kısmı, biri en son 1979, diğer 1981 yıllarında sahnelenmiş iki yapıtın rekonstrüksiyonlarının yapılmasıymış: video kayıtları, fotoğraflar, pina bausch’un notları, rolf borzik’in çizimleri, sahne tasarımına ve ışık yerlerine dair sahne amirinin notları; ve en önemlisi, bu iki yapıtta başrolleri dans etmiş olan dansçılar.

vivienne newport ve john giffin wuppertal-barmen operası'nda genç dansçılarla, foto: uwe schinkel

josephine ann endicott juilliard okulu'nda öğrencilerle çalışırken, foto: natalie keyssar

özgün “wind von west”te başrolü dans eden josephine ann endicott, özgün “der zweite frühling”de başrolleri dans eden vivienne newport ve john giffin ve ayrıca mari dilena, ed kortlandt ve tjitske broersma bedenlerinin hafızasından faydalanılan dansçılarmış. onlara hem bu iki yapıtın rekonstrüksiyonun gerçekleştirilmesinde büyük görev düşmüş hem de new york ve essen’de öğrencilerin çalıştırılmasında. mercy ise projenin koordinasyonunu üstlenmiş.

mercy konuşmasında özellikle mari dilena’dan bahsetti; çünkü dilena uzun zamandır mercy’ye “wind von west” için “ne yapıp etsek, repertuara yeniden kazandırsak” diyormuş.

program kitapçığında anlattığı anısı da dilena’nın bu yapıtı ne kadar benimsediğinin bir göstergesi: 1978’de amerika’da önemli bir dans topluluğunun yöneticisi olan bir arkadaşı dilena’ya pina’nın bir işini sahneleyebilir miyiz diye sorar. dilena da “cantata”nın bir bale topluluğu için mükemmel bir yapıt olduğunu düşünerek, bir kostümlü prova sırasında bausch’un yanına gidip sorar. pina’dan aldığı cevap şöyledir: “marichen! how would that be possible?” [“chen” almancada küçültme eki; “mariciğim, bu nasıl gerçekleşecek?”]

mercy, new york ve essen’deki grupların ayrı ayrı çalışmalarından ve ancak gösteri öncesindeki bir-iki günde ortak prova yapmalarından dolayı çok zorlandıklarını ancak zamansal ve ekonomik kısıtlamaların bunu gerektirdiğini söyledi. ayrıca; üç akşam wuppertal, bir akşam essen ve dört akşam new york’taki gösterilerin her birinde başrollerin farklı öğrenciler tarafından dans edilmesini çok istediklerini ancak yine zaman ve para sorunundan dolayı bunu gerçekleştiremediklerini; üzülerek, tek kastla çalışmak zorunda kaldıklarını belirtti.

bu noktada lawrence rhodes söz alıp; josephine ann endicott ve john giffin’in juilliard’a geldiklerinde, seçmelere başlamadan önce bütün öğrencilere bütün koreografiyi çalıştırdıklarını, new york’ta bütün öğrencilerin her adımı, yapıtların bütününü bildiğini; bu çalışma tarzına çok şaşırdığını ama hayran kaldığını söyledi.

kasım ortasında mary wigman’ın 1952 tarihli “sacre” (bahar ayini)’ni de rekonstrüksiyonla tekrar dans dünyasına kazandırmış olan tanzfonds.erbe’nin yetkilisi madeline ritter; wigman projesi için 1952’deki özgün sahnelemede dans etmiş 80 yaşında iki dansçının amerika’dan geldiğini; şimdi bu proje sayesinde de 20-21 yaşındaki öğrencilerin pina bausch’un yapıtlarını bedenlerine kazıdıklarını, 50 yıl sonra onların bu deneyiminin çok değerli olacağına dikkat çekti.

ritter’in vurguladığı üzere, pina bausch vakfı’nın bu projeye neden tanztheater wuppertal dansçıları yerine öğrencilerle/gençlerle girdiğinin en net açıklaması gelmiş oldu: “geçmişten gelen bir yapıt, ancak genç bedenlerle geleceğe taşınabilir”.

bu genç bedenler arasında çağdaş ermiş isimli türkiye kökenli bir dansçının da olması, beni ayrıca mutlu etti..

….

pina bausch üç bölümlü stravinski akşamı için defterine “geburt – liebe – tod” (doğum – aşk – ölüm) notu düşmüş.

bausch, nasıl bir yıl sonra sahneleyeceği “orpheus und eurydike” operasının dört perdesine kendi oluşturduğu dramaturjiye göre başlıklar koyduysa; aynı besteciye ait olsa da birbirinden çok farklı türlerde ve zamanlarda bestelenmiş müzikler içeren stravinski akşamı için de benzer bir dramaturjik bütünlük öngörmüş.

sondan; deftere “ölüm” notu düşüren “das frühlingsopfer” (bahar ayini)’nden başlarsam:

bu yapıtı pina bausch hayattayken, tanztheater wuppertal dansçılarından üç kere izlemiş bir seyirci olarak nacizane izlenimim şu ki; genç bedenlerin bu zor yapıtın koreografisini öğrenmiş olmaları gelecek için büyük bir kazanç olsa da ve genç bedenlerin dinamizmine ve gücüne rağmen; öğrencilerin bausch’un “bahar ayini”nin içine yeterince derinlikle giremediklerini, biraz ham kaldıklarını düşündüm, ilk akşam izlerken.

ikinci akşam çok daha kötüydüler; o kadar ki, sahneyi mekansal olarak bile doğru düzgün kullanamadılar.

pazar akşamı ise, üç gösterinin en iyisiydi; sahneye ve yapıta “ısınmış”, alışmışlardı; hatta üçüncü akşam neredeyse tanztheater wuppertal dansçılar seviyesindeydiler.

yine de; dans için, hele de bausch’un “bahar ayini” için belli bir eşiği çoktan geçmiş bazı tanztheater wuppertal dansçıları için bu yapıt ne kadar çetrefil ve zor dans cümleleri barındırsa da, onlar herhalde bizzat pina bausch’la çalışmış olmalarının verdiği deneyimle ve bauschvari hareket vokabülerinin yıllar boyu bedenleri tarafından içselleştirilmiş olması nedeniyle, olgun bedenleriyle “das frühlingsopfer”da çok daha etkileyici ve yoğun bir performans çıkarıyorlar.

juilliard’ın ve folkwang’ın gençleri üst seviyede gayretkardırlar, ancak seçilmiş kızı oynayan tsai-wei tien dışında, topluluk olarak “das frühlingsopfer” için biraz toy kaldılar.

….

 

ilk bölüm “wind von west” (batıdan esen rüzgar)’da, stravinski’nin “cantata”sının içerdiği sözlere (bir nevi libretto olarak kabul edersek) kulak verdiğinizde; isa’yla özdeşleştirilebilecek bir figürün dini anlamdaki son yolculuğu anlatılmaktadır. ancak, bausch’un bu yapıt için “doğum” tabirini kullanması ve başrolde bir kadın dansçının olması; bausch’un hikayeyi, yolculuğu yapan erkek figürden ziyade onu doğuran kadın üzerinden anlattığının ipucu olsa gerek.

“cantata”nın teksti müziğin içerisinde tam olarak anlaşılamadığı (ve bu metni önceden bilmediğim) için, sadece bausch’un “doğum” ipucuyla izlediğim “wind von west”, mekanı kullanan anlatım kurgusu ile beni çok heyecanlandırdı:

sahne, şeffaf (tülden) duvarlarla derinlemesine (arkaya doğru) dörde bölünmüş; her bir duvarın iki yanına birer kapı açılmış. sahnede dört mekan katmanı var, bunlar şeffaf duvarlarla ayrıldığı için hepsi görülebiliyor; ve bence bu dört mekan katmanı aynı zamanda dört zaman katmanına tekabül ediyor.

perde açıldığında; en ön katmanda bir anne ve kucağında bir kız çocuğu; önden ikinci katmanda ameliyat masasını andıran bir yatak ve üzerinde bir kadın; en gerideki dördüncü katmanda ise seyirciye arkasını dönmüş, üzerinde sadece ten rengi bir külot olan bir erkek dansçı durmaktadır.

koreografiden ve yapıtın içindeki bazı durumlardan; önden ikinci katmandaki (doğum yapan) kadının hikayenin protagonisti (ana karakteri) olduğunu, onun üç farklı yaşının sahnede eşzamanlı olarak var olduğunu ve bunun mekansal katmanlarla anlatıldığını düşündüm izlerken. örneğin, yapıtın hemen başlarında ana karakter olan kadın dansçının, ameliyat masasının bulunduğu ikinci katmanda saçlarını tarakla tararken, bir gerideki (üçüncü) mekansal katmanda başka bir kadın dansçının ellerini saçlarının içine sokarak bütünüyle dağıtması, bana bu iki dansçının aynı protagonistin farklı zamanlarını ifade ettiklerini düşündürttü; protagonistin en küçük hali ise, en öndeki katmanda annenin kucağındaki kızdı. bu üç kadın dansçı yapıt boyunca önce ayrı mekansal katmanlarda kalarak aynı koreografik hareketleri birbirlerine ters yönlere doğru yaptılar; ilerleyen sahnelerde tek bir katmanda biraraya gelerek bir üçlü dansta birleştiler.

protagonistin kocasını oynayan siyah pantalon-ceketli erkek dansçı bir sahnede mekansal katmanları oluşturan şeffaf duvarların iki yanında açılmış kapılardan hızlıca öne ve arkaya koşarak adeta hayatına girdiğini kadın’ın farklı zamanlarını kat etti.

yapıtın başında uzun süre en arkada hareketsiz duran çıplak erkek ise, kadın’ın doğuracağı bebekti sanki; çıplaklığıyla masumiyeti temsil ediyordu.

bir sahnede; ikinci katmandaki kadın ameliyat masasının üzerinde yatarken ayak ucunda pantalon-ceketli erkek ayakta, baş ucunda çıplak erkek çömelmiş olarak durmaktaydılar.

özgün hali 25 dakika olan stravinski’nin “cantata”sının bazı kısımları tekrar ettirerek kullanıldığı için yaklaşık 35 dakika süren “wind von west”te sadece sololar, duolar, triolar yoktu; topluluğun kullanıldığı sahneler de vardı.

bausch bazı sahnelerde topluluğu her dört katmanda birden konumlandırılmıştı. topluluğun koreografisine doğumla gelecek sevinçten ziyade ölümün hüznü ve üzüntüsü hakimdi; bu açıdan, bausch’un bir yıl sonra sahneleyeceği “orpheus und eurydike” operasının “trauer” (matem) başlıklı ilk bölümdeki topluluk koreografisiyle oldukça benzer bir tasarıma sahipti.

“wind von west”in sonuna doğru ise; farklı katmanlarda yer alan topluluk halinde bulunan bütün dansçılar başlarını kaldırıp uzun süre göğe baktılar. [2000 tarihli macaristan esinli “wiesenland”da da önemli sahnelerden birinde bütün dansçılar yukarıya bakarlar; bausch’da tekrar eden durumlardan biri de bu “göğe bakma” hali..]

….

foto: ursula kaufmann

yaklaşık 20 dakika süren “der zweite frühling” (ikinci bahar) başlıklı ikinci bölüm; yaşlı bir karı kocanın bir akşam yemeğinde yaşadıkları duyguları ve durumları anlatıyordu.

kadın masanın düzeninin, etrafın derli toplu olmasının, yemeğin lezzetinin derdindeyken, adam karısına karşı içinde yeniden filizlenen aşkı dışarı vurmaya çalışmaktadır; ona sarılmaya, onu öpmeye, onunla cilveleşmeye…

bu duygularla kadın ile adamın anıları canlanır; kadın merkezli dramaturjide sahnenin gerisindeki üç kadın dansçı ile bir erkek dansçı yaşlı kadın ile adamın anılarıdır: flört ettikleri, seviştikleri, birbirlerine karşı tutkulu oldukları zamanlar, evliliklerinin ilk günleri, hatta evlendikleri gün..

dört ayrı zaman dilimi (kadının yaşlı hali ve gençliğinin üç ayrı evresi) altı dansçı tarafından eşzamanlı olarak sahneye taşınır; örneğin, yaşlı adamın sandalyeye oturup kucağına almaya çalıştığı yaşlı kadın elinden kaçınca, kadının gençlik hallerinden biri yaşlı adamın kucağına oturur, hemen arkasından yaşlı adamın kucağından genç kadını çekip alan adamın gençlik halidir..

sona doğru; dört farklı zaman ve altı dansçı stravinski’nin “tango”su eşliğinde iyice girift bir kurguyla üst üste bindirilerek, eğlenceli ve komik bir koreografinin malzemesi olurlar.

….

1975 tarihli “wind von west” ve “der zweite frühling” pina bausch’un ileriki 34 yılda sahneleyeceği bütün diğer yapıtlarının özünü barındırıyorlar sanki: “wind vom west” koreografik olarak, “der zweite frühling” ise komik-ironik öğeler, kadın-erkek ilişkileri ve “durumların sergilenmesi” açısından.

“wind vom west”te topluluğun koro olarak kullanımında, mekansal konumlandırılmalarında ve koreografik hareketlerinde bir yıl önceki “iphigenia auf tauris”ten ve özellikle bir yıl sonraki “orpheus und eurydike”den izler görmek mümkün.

“wind vom west”in soloları ve duoları ise “café müller”den başlayarak “sweet mambo”ya kadar bausch’un opus magnum’unun nüvesini oluşturuyor sanki.

“der zweite frühling”de ise, 1970’lerin sonlarından başlayıp 1980’lerin başlarında başyapıtlara dönüşen pina bausch yapıtlarındaki melankoli ile insanı gülümseten hafiflikler ve ironi arasında gidip gelen ruh hali yoğun olarak hissediliyor.

pina bausch’un yapıtlarını besleyen iki damar: bedenin ve kolların kıvrıldığı, kırıldığı, döndüğü tipik bauschvari hareket cümleleri ve insan ilişkilerinin gündelik gidişatı içinden ustaca süzülmüş, aynı anda hem melankolik hem komik olan durumlar.

….

başa, ilk akşam gösteri öncesi yapılan söyleşiye dönersem;

“frühlingsopfer – dreiteiliger tanzabend von pina bausch” (bahar ayini – pina bausch’tan üç bölümlü dans akşamı) için tanzfonds.erbe’nin temsilcisi madeline ritter “amaçlarının genç bedenlerde yaşayacak yeni bir arşivin yaratılmasını sağlamak” olduğunu söylerken; dominique mercy, onları bu projeye iten en başat nedeni “pina için” olarak gerekçelendirdi ve sözünü “umarım bu dans akşamını özgün haline en yakın şekilde gerçekleştirebilmişizdir” dileğiyle noktaladı.

pina bausch neden hayattayken bu iki küçük yapıtını yeniden gün yüzüne çıkarmadı; o dönemden başka bir sürü yapıtı tekrar sahnelediği halde bunlar için zamanı mı yoktu; yoksa istemedi mi; diğerlerinin yanında bunları daha az değerli buluyor olabilir miydi; pina bausch’a kalsa bu iki yapıt belki de bir daha hiç ortaya çıkmayacaktı; bilmiyoruz..

mirasçılarının onun yerine verdikleri bir kararla, dans camiası ve seyircisi 38 yıl öncesinden bu iki küçük yapıtı izleme, keşfetme şansını elde etti. kişisel olarak tek dileğim, yaşasaydı pina’nın tercihinin de bu yönde olma ihtimali..

....

merak edenler;

"wind von west"in rekonstrüksiyonu sırasında juilliard okulu'nda gerçekleşmiş work&process toplantısını buradan izleyebilirler.
toplantı; pina bausch'un 2008 dance magazine ödülünü alırkenki enfes konuşmasını, "wind von west"in ilk sahneleşinin video kaydından görüntüleri, dans eleştirmeni ve tarihçisi deborah jowitt'in jo ann endicott, mari dilena, john giffin ve lawrence rhodes ile yaptığı söyleşiyi ve en önemlisi juilliard öğrencilerinin kostümsüz ve dekorsuz dans ettikleri "wind von west" bölümlerini içeriyor..