NRW024 gidemediklerim

birine biletim vardı; içim acıyarak yakmak zorunda kaldım. diğerine ise, satışa çıktıktan iki saat sonra tükendiği için bilet bulmamıştım zaten.

üç akşamının da biletleri iki saat içinde tükenen konser, almanya’nın meğerse çok ünlü ve tanınan rock topluluğu die toten hosen’in de dahil olduğu bir organizasyondu; biletlerin hızlıca tükenme nedeni zaten bu grubun hayranlarıydı. ama konser tipik bir toten hosen konseri olmayacaktı.

nazilerin “yozlaşmış sanat” olarak damgalayıp sergisini açtıkları ve dönemin önde gelen neredeyse bütün almanya kökenli ressam ve heykeltraşlarını kapsayan 1938 yılında münih’teki “entartete kunst” olayını hepimiz az çok biliriz. meğer bunun bir de “entartete musik” versiyonu varmış; aynı yıl düsseldorf ehrenhof’da gerçekleştirilmiş. bu konserde, malum, “yozlaşmış” müzik olarak tanımladıkları yahudi bestecilerin ve tabii ki avant-garde ve caz müzik bestecilerinin yapıtları icra edilerek, halka ifşa edilmiş.

robert schumann hochschule senfoni orkestrası bu olayı anmak, “unutmamak” için o konserde seslendirilen yapıtlardan oluşan bir program düzenlemiş ve die toten hosen da, almanya’nın en ünlü anti-faşist müzik topluluğu olarak bu konsere katkıda bulunmuş. 

programa göre, arnold schönberg’in “ein überlebender aus warschau” adlı yapıtında, die toten hosen’in şarkıcısı campino anlatıcı görevini üstlendi.
campino’nun ismi bana toten hosen’den değil, yakın zamanda berlin’de klaus maria brandauer rejisinde bir “üç kuruşluk opera” yapımında mackie messer’i oynamasından tanıdık; brecht’in 50. ölüm yıldönümü dolayısıyla berliner ensemble’da yapılan üç saatlik galaya, admiralpalast’taki oyununu bitirdikten sonra gelmiş ve ünlü mackie messer şarkısını söylemişti; ard naklen vermişti o anma törenini; yoksa o tören için bizzat theater am schiffbauerdamm’da bulunmuşluğum yok.

mor ve ötesi’nden harun tekin, keşanlı ali destanı’nda keşanlı ali’yi oynasa nasıl olurdu? neyse..

“gidemediğim konsere” dönersem; sonradan gazete haberinden öğrendiğime göre üç saat sürmüş; schönberg'in yapıtı dışında kurt weill besteleri, toplama kamplarındaki yahudi müzisyenlerin bestelediği şarkılar ve film müzikleri icra edilmiş.

die toten hosen kendi hitlerini özellikle seslendirmeyeceğini, bunun tipik bir die toten hosen konseri olmayacağını hayranlarına önceden açıklamıştı zaten. ama 1800 kişilik düsseldorf tonhalle’yi üç akşam kapatanlar da çoğunlukla hayranlardı.

ilginç ve kolay kolay denk gelinemeyecek bir organizasyondu..

bir diğer ender rastlanacak konser de “NOW! yeni müzik festivali”nin açılış konseriydi; ona biletim de vardı!

konserin doruk noktası karlheinz stockhausen’in üç orkestrayı birarada kullandığı “gruppen” (1955-57) adlı yapıtıydı; essener philarmoniker, duisburger symphoniker ve ensemble musikfabrik bu konser için işbirliği yapmışlardı. seyirciyi/dinleyiciyi üç bir taraftan çeviren üç orkestra, müziğin mekanda gezinmesini sağlayacak şekilde yazılmış bu yapıtla herhalde çok ilginç bir müzikal deneyim yaşattılar.

bochum’daki endüstri yapısından dönüştürülmüş devasa etkinlik mekanı jahrhunderthalle’de gerçekleşen konserde ayrıca günter stenke’nin de “quasar” adlı “ensemble ve mekanın içindeki büyük orkestra için” yapıtının da ilk seslendirilişi gerçekleşti.

NRW022 pires, fischer, beethoven, brahms, schönberg

maria joao pires, ivan fischer yönetimindeki budapeşte festival orkestrası’yla kölner philarmonie’de verdiği konserde çalacağı yapıtı chopin 2’den beethoven 4’e çevirince; bu yapıtı on gün içinde ikinci kere dinlemiş oldum; diğeri de, diğer bir piyano ustası nelson freire’dendi; marin alsop yönetimindeki orquestra sinfonica do estado de sao paulo eşlik etmişti.

doğrusu hangisi daha iyiydi diye hiç düşünmedim; çünkü iki piyanist de birbirinden ustadırlar; sanki freire gününde değildi. ve belki pires’inkini daha fazla sevmiş olabilirim; temposu biraz yavaştı, piyano partisyonunun en karmaşık ve dolu yerinde bile bütün notalar teker teker duyuluyordu.
şimdiye kadar karşılaşmadığım şekilde, konçerto biter bitmez seyircilerden bir çoğu ayağa kalkarak pires'i alkışladı. seyircinin icraya ve tecrübeye ne kadar değer verdiğinin göstergesiydi. keşke pires de bu dinmeyen alkışlara bir bis ile karşılık verseydi.

orkestra konsere bir macar besteci ile başladı; sándor veress’in béla bartók’un ölümü üzerine 1945’te bestelediği “threnos in memoriam béla bartók”  adlı hipnotik, ritmik ve etkileyici bir yapıttı bu.

konserin ikinci yarısında ise herhalde müzik tarihinin ilginç hikayelerinden birine sahip bir yapıt vardı. brahms’ın 1 numaralı piyanolu dörtlü'sünün schönberg tarafından 1937'de orkestraya uyarlanmış versiyonu.

malum, brahms’ın yapıtı muhteşemdir; bilen bilir, bilmeyen varsa hemen youtube’dan girip dinlemesini öneririm; her bir dakikası olağanüstüdür.


[youtube'dan, efsanevi beaux arts trio'nun icrasıyla yapıtın "rondo alla zingarese" isimli son bölümü:]

arnold schönberg, hani şu atonal müziğin ve 12 ton tekniğinin yaratıcısı "ikinci viyana okulu"nun sıkı temsilcilerinden, gençliğinde brahms’ın bu eserinde keman partisyonunu çalmış ve hep üzülürmüş, piyanistler hep yaylı çalgıların önüne geçiyor diye; tutmuş, müzikte en klasik damarlardan biri olan brahms’ın bu yapıtını, sırf bu yüzden orkestra versiyonunu yapmış, ve tabii ki brahms’ı besteci olarak da oldukça önemsermiş, hakkında kitap yazmışmış.

19. yüzyılda senfonilerin piyano ve hatta iki el piyano versiyonları yapılırmış, orkestraların olmadığı şehirlerde, evlerde çalınsın diye, oda müziğinin orkestraya uyarlanmış versiyonunu ben ilk defa duydum; eminim başka örnekleri de vardır..

brahms’ın yapıtının özgün halini bir kenarda tutarsanız; schönberg’in yaptığı gerçekten muhteşem bir şey olmuş. ilk iki bölüm sanki  bir brahms senfonisi tadında; kendisi yazsa belki 5. senfonisi olurdu. üçüncü bölümde ise vurmalı çalgı ve bakır üflemelilerin kullanımı şostakoviç’in caz süitlerini andırıyor; çılgın, beklenmedik çıkışlar var. zaten başlıbaşına harika olan “rondo alla zingarese” adlı son bölüm ise mükemmel bir yoruma kavuşmuş; artık neler duyarsanız, çok geniş bir yelpazeye sahip; keman ve klarinetin öne çıktığı bir ara, klezmer havası bile hissediliyor.


[bu yapıtı youtube'dan ivan fischer yönetimindeki royal concertgebouw orkestrası'ndan dinleyebilirsiniz:]

...

günümüzün önemli şeflerinden ivan fischer’i, kendisinin kurduğu ve başarıya ulaştırdığı budapeşte festival orkestrası ile istanbul’da izlemiştik, ama o zaman fark etmemişim, fischer sahnede çalgıları hiç alışık olunmayan bir düzende oturtuyor; bu da, eğer yeriniz şefle tam aynı eksende ise, inanılmaz stereo bir etki yaratıyor. nasıl mı; fischer soluna birinci kemanları ve viyolonselleri, onların arkasına kornoları ve en geriye vurmalı çalgıların bir kısmını; sağına ikinci kemanlar ve viyolalar, onların arkasına trompet, tuba, trombonlar, onların arkasına da timpaniyi; kam karşısına da ilk flüt ve obua, ikinci sıra tahta üflemeliler ve en geriye de basları yerleştirmiş.

peki ben nasıl en ucuz biletimle şefin eksenindeki bu "dolby stereo" etkiyi yakalayabilecek yere oturabildim.

şöyle ki, kölner philarmoni’de eğer salon çok dolu değilse [ki misafir yabancı orkestraların biletleri daha pahalı olduğu ve zaten kölnlüler az çok her sezon bu orkestraları dinleyebildikleri için salon böyle konserlerde eğer orkestra, şef veya solist aşırı “yıldız”lı değilse tıklım tıklım dolmuyor], sadece sahneyi bütünüyle görememe sorunu olan x ve u, yani en ucuz iki kategoriden bilet alanların yanına konser başlamadan 10 dakika önce nazik bir yer gösterici genç hanım veya delikanlı gelip, salonun çok dolu olmadığını, dilersek aşağıda istediğimiz yere oturabileceğimizi söylüyor. doğrusu, 10 avroluk biletle 65 avroluk koltukta konser izlemek de katmerli keyifli oluyor.

bu durumu yaşadığım ilk konser nelson freire’inkiydi; çekinip yanda bir kanada oturmuştum. bu sefer biraz da kaşarlanmış ve mekanı sahiplenmiş olarak gittim, orkestranın aksında ve anfi çanağının ortalarında bir boş koltuğa gömüldüm. yine gözlerimi kapadım, ama orada müzik daha bir güzel tınladı.