22 TEMMUZ

1295 bir venedik filosu konstantinopel'in galata mahallesinde genovalıların evlerini bombardımana tutmuş

1919 manuel de falla'nın müziğini bestelediği el sombrero de tres picos (üç köşeli şapka) balesi ballets russes tarafından londra'da sahnelenmiş; sahne tasarımı, sahne perdesi ve kostümler pablo picasso'ya aitmiş 

1954 laos fransa'dan ayrılarak özgürlüğünü ilan etmiş

1990 katia ricciarelli'yi ilk defa canlı olarak konserde dinledim, aya iri kilisesi'nde

2005 istanbul harbiye açıkhava tiyatrosu'nda bülent ortaçgil & zuhal olcay konserine gittim

2010 başta biletleri çok pahalı diye almadığım, sonra biletleri tükendiği için alamadığım, son gün ek bilet satışıyla önden bilet aldığım renée fleming konserine aya irini müzesi'nde gittim; fleming'e sasha goetzel şefliğindeki istanbul borusan filarmoni orkestrası eşlik ediyordu, kaçırılmayacak bir konserdi, fleming programdaki arya sayısı kadar aryayı bis parçası olarak seslendirdi 

fas günlükleri 23: yves saint laurent'nin eskizleri

marakeş'teki yves saint laurent müzesi hakkındaki görüşlerimi daha önce kısaca yazmıştım. müzenin benim için en ilgi çekici bölümüyle tam da binayı terk ederken rastlaştım: laurent'nin gösteri sanatları yapıtlarına ürettiği, tasarladığı kostüm ve sahne dekorları için eskizleri. 

müzenin oditoryumu ile kafesinin çıkışlarının ve de az önce yazdığım gibi ana çıkışın bulunduğu hol "fuaye" olarak adlandırılmış. fuayenin karşılıklı duvarlarında laurent'nin gösteri sanatlarıyla ilgili küçük boyutlu bir çok eskizi ve bir kaç da fotoğrafı asılı. eskizler dört başlık altında gruplandırılmış: tiyatro, bale, müzikal ve sinema. beni ilk üçü ilgilendirdi.

laurent kariyerinin ilk zamanlarından, yani 1950'lerin başından, sonuna kadar sahne ve sinemayla yakın ilişkide olmuş, birçok oyun, bale, şov ve film için ağırlıklı olarak kostüm ama dekor tasarımları da gerçekleştirmiş. birlikte çalıştığı tiyatro/sinema yönetmenleri ve koreograflar arasında roland petit, claude régy, jean- louis barrault, luis buñuel ve françois truffaut var. tasarladığı kostümleri üzerlerinde taşıyanlar arasında da jean marais, zizi jeanmaire, arletty, jeanne moreau, isabelle adjani ve catherine deneuve gibi fransız sineması/tiyatrosunun dev isimleri.

"fuaye"nin duvarlarında sergilenen eskizler, ışıkla ilgili sorunlardan dolayı olsa gerek, özgünleri değil, onların birebir kopyaları.  

önce tiyatroyla başlarsam:

 

jean cocteau'nun "l'aigle à deux têtes" (iki başlı kartal) oyununun 1978'de paris'te athenee-louis-jouvet tiyatrosu'nda jean-pierre dusseaux'nun rejisiyle sahnelenen yapımı için kostüm ve dekor eskizleri.

jean cocteau'nun başka bir oyunu, "cher menteur" (sevgili yalancı) 1980'de paris'te yine athenee-louis-jouvet tiyatrosu'nda, bu sefer jerome kilty'nin rejisiyle sahnelenen yapımında bayan patrick campbell ve george bernard shaw rolleri için kostüm eksizi. yapımda bayan campbell'i edwige feuillère, bernard shaw'u jean marais oynamışlar.

buradan, yves saint laurent'nin bale için tasarladığı kostüm ve dekorlara geçersem: 

neo-klasik tarzda ürünler vermiş ünlü fransız koreograf roland petit ile yves saint laurent bir çok bale ve kabare gösterisinde birlikte çalışmışlar. 

 

bunlardan ilki 1959'da paris'te theatre de l'alhambra'da sahnelenen, petit'nin edmond rostand'ın ünlü romanı "cyrano de bergerac"tan uyarladığı bale. 

yukarıda, laurent'nin cyrano ve figuranların kostümleri için yaptığı eskizler. 

laurent ile petit'nin verimli işbirliklerinden ikincisi 1962'de paris'te theatre de chaillot'da sahnelenen maurice ravel'in "rapsodie espangole" (ispanyol rapsodisi) imiş. yukarıda balenin kostüm ve dekor tasarım eskizlerinden bazıları.

petit, ravel'in rapsodie esganole'siyle aynı akşam programında bir yapıt daha sahnelemiş; comte de lautreamont'nun "les chants de maldoror" (maldoror'un şarkısı) adlı şiirsel romanından esinlendiği bir kısa bale. 

roman, geleneksel ahlaktan vazgeçmiş bir kötülük figürü olan maldoror'un insan ve kadın düşmanı karakteriyle ilgili. kostüm ve dekor tasarımı yine laurent'e ait. yukarıdaki eskizi laurent dekor için yapmış. 

petit'nin victor hugo'nun "notre dame de paris" romanından uyarladığı ve 1965'te opera de paris'de sahnelediği aynı adlı bale yapıtı için laurent'nin kostüm ve makyaj eskizleri.

petit'nin gerçekleşmeyen bir projesinde, 1965'te jean anouilh'in "le diable amoureux" (aşık şeytan) adlı yapıtından esinlendiği balede yves saint laurent'nin şeytan rolü için tasarladığı kostüm eskizi.

şimdi de, petit'nin karanlık karakterleri ele aldığı bale yapıtlarından kabare gösterilerine geçiyorum. önce pembe hafifliğinde harikulade bir kostüm:

zizi jeanmaire, felix baska ve lucien mars'ın rol aldıkları "le champagne rosé" (pembe şampanya) adlı kabare-revü gösterisi için zizi jeanmaire'nin kostümün eskizi. şov 1963 yılında paris'te theatre de chaillot'da sahnelenmiş.

hakkında müzede herhangi bir bilgi yazmayan, çizimin üzerindeki yazılardan anlaşıldığı kadarıyla laurent'nin johnny halliday için, muhtemelen bir konserinde giymesi için, tasarladığı kıyafet.

laurent'nin "zizi, je t'aime!" (zizi, sana aşığım!) adlı kabare-revü ile ilgili eskizleri fuaye'de sergilenen yapıtlar arasında en büyük toplamı oluşturuyor.  yine petit'nin sahneye koyduğu, zizi jeanmaire ve dansçılarının rol aldığı, söz ve müzikleri serge gainsbourg'a ait şov 1972 yılında casino de paris'te sahnelenmiş. 

laurent'nin tasarım sürecinde petit ve jeanmaire'ye yazdığı mektuplar 

"the circus" (sirk) bölümündeki roller için kostüm eskizleri

"the sultan awakens" (sultan uyanıyor) bölümündeki mavi türbanlı kadın sultan rolü için kostüm eskizi

"venise" (venedik) bölümündeki dominolar için kostüm eskizi

petit'nin1970'te casino de paris'de sahneye koyduğu, zizi jeanmaire, jorge lago, annabelle ve casino de paris'nin dansçılarının rol aldığı "la revue" (revü) adlı kabare şovunun "le h" başlıklı bölümü için laurent'nin yaptığı kostüm eskizleri oldukça erotik; hem kostümlerin kendileri hem de ifade şekilleri. 

bu yazıyı bu göz okşayan çizimlerle bitirmek yerinde...

isamu noguchi'nin tiyatral dünyası

william butler yeats'in at the hawk's well adlı oyununu sahneleyen japon koreograf michio ito için maske, 1926 

(fotoğraf: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)

geçtiğimiz sezon yurtdışında rastladığım sergilerden beni etkileyenlerden biri, LaM (lille metropolü modern sanat, çağdaş sanat ve art brut müzesi)'ndeki isamu noguchi sergisiydi. retrospektif nitelikli sergi öncesinde adını ve yapıtlarını genel olarak bilsem de, yakından tanımadığım noguchi'nin dünyasına aşina olmamı sağladı. 

sergiden çektiğim bütün fotoğrafları paylaşamayacağım, sadece noguchi'nin gösteri sanatları alanında verdiği ürünlere odaklanan salondan izlenimlerimi aktaracağım.

(fotoğraf: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)

noguchi'nin yapıtlarıyla ilk tanışmam, modern dansın kraliçelerinden martha graham'ın yapıtlarıyla tanışmamla eşzamanlı olmuştu. 1990 yılında 18. uluslararası istanbul festivali'ne martha graham dans topluluğu gelmişti. o zaman 96 yaşındaki graham da bizzat istanbul'a gelmiş, selama çıkmıştı. programdaki üç yapıtta (ilk akşamda phaedra, ikinci akşamda errend into the maze ve night journey'de) noguchi'nin sahne tasarımı vardı. graham'ın koreografisinin içimde garip, tanımsız ama büyüleyici duygular yaratmasındaki önemli unsurlardan biri de hiç kuşkusuz noguchi'nin insanlığın ilk medeniyetlerinden kalma gibi duran heykelleri idi.

sergideki noguchi'nin koreograflar ile yaptığı işbirliklerinden örnekler sunan odada da başrol martha graham'daydı. nasıl olmaz; noguchi 30 yılı aşkın bir süre graham'ın 20 küsur yapıtının sahne tasarımlarını hazırlamış. 

graham'ın "without isamu noguchi, i could have done nothing. he gave me a sense of inhabited space... always her has given me something that lived on stage as another character, another dancer" sözleri  noguchi'nin graham'ın dünyasında ne kadar önemli bir yeri olduğunu birinci ağızdan kanıtlıyor.

noguchi'nin martha graham'ın herodiade isimli yapıtı için tasarladığı üç sahne öğesi: ayna, sandalye, portmanto, 1944.

noguchi bu yapıtla ilgili olarak şöyle yazmış: “bu dansın konusu güzelliğin bozulması, geçen zamanın farkındalığı. dekor üç nesne gerektiriyordu: bir ayna, bir sandalye ve bir portmanto. sahnenin bir kadının özel ortamını oluşturması, onun samimi alanı hissini uyandırması gerekiyordu. gösteride salome aynanın önünde dans eder; kendi kemiklerini, kendi bedeninin iskeletini görür. sandalye kadının omurlarının bir uzantısı gibi davranır. portmanto ise derisinin asıldığı farklı kemikleri çağrıştırır."

(fotoğraf: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)

noguchi 1935'te ilk defa graham'la çalışmaya başlamadan çok önceden itibaren gösteri sanatları alanından sanatçılarla işbirliği içindeymiş. 1926'da japon koreograf michio ito ile, 1932'de ruth page ile çalışmış. noguchi sonraki yıllarda erick hawkins, george balanchine ve merce cunningham gibi modern ve çağdaş dansın diğer öncüleriyle de çalışma fırsatı bulmuş.

ruth page'in edgar allan poe'nun bir şiirinden esinlendiği, darius milhaud'nun müziklerini kullandığı the bells adlı yapıtı için  nohuchi'nin karton üzerine guaş ve kalemle yaptığı kostüm çizimleri, 1944.

yapıt 1950 yılında paris'te théâtre des champs-élysées'de sahnelendiğinde noguchi'nin kostümlerinin ve senografisinin fransız basınında ilgi görmemesi üzerine ruth page şunları söylemiş: "new york'ta neredeyse bütün gazeteler muhteşem kilise iskeleti tasarımından söz ediyordu. ancak tek bir paris gazetesi bile benim görüşüme göre dans alanında sahip olduğumuz en büyük tasarımcı olan noguchi'den bahsetmedi."

(fotoğraflar: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)

noguchi'nin erick hawkins'in stephen acrobat isimli yapıtı için tasarladığı sahne öğesi: jungle gym (1947) ve gösteriden fotoğraflar. heykelin dansçı bedenleri için yarattığı mekânsal olanaklar bana oskar schlemmer'in mekânsal bedeni'ni hatırlattı.

(fotoğraflar: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)

noguchi sahne mekânı ile öyle bir ilişki geliştirmiş ki, heykeli nesne olma statüsünden kurtararak, dansçıların ve seyircinin bedenleri ve düşünceleriyle harekete geçen duygularla keşfettikleri, dolayısıyla "dekor olmayan" bir ortama dönüştürmüş. gösteri sanatlarıyla yaptığı işbirliği noguchi'yi yeni bir mekan şiiri icat etmeye yönlendirdi; heykel, dekor değil, duyularla keşfedilebilen, beden ve beden tarafından harekete geçirilen bir ortam haline gelecek nesne statüsünden kurtuldu. dansçıların ve izleyicilerin düşünceleri.

noguchi'nin sahne dekoru kolajları, 1946.

(fotoğraflar: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)

yazımı noguchi'nin kendi sözleriyle bitiriyorum: 

"i never subscribed to the idea that sculptures are just sculptures and not something that is a tool. these are symbolic or gestural tools Martha was using. they were an extension of her body."

noguchi'nin martha graham'ın yunan mitolojisindeki medea'ya adadığı cave of the heart isimli yapıtı için tasarladığı örümcek kıyafeti ve yılan, 1946/1983.

alt kısımdaki bronzdan yapılma yılan, dansçının bir ifadesine gönderme yapmaktaymış: sahiplenici ve yıkıcı aşk, yılanın kalbi gibi kendi kendisinden beslenir. bir efsaneye göre aç yılanlar kendi kalplerini yer. 

üstteki pirinçten yapılma elbise ise gösterişli ve koruyucu bir zırhı temsil ediyormuş ve medea'nın jason'a söylediği bir cümleye gönderme yapıyormuş: "bana asla elini sürmeyeceksin, çünkü babamın babası olan güneş beni düşmanlardan korumak için bu arabayı vermiştir." 

(fotoğraflar: mehmet kerem özel, 7 nisan 2023, lille)