hayat ile oyun, gerçek ile kurmaca ne kadar içiçe geçebilir

“oyuncu” filmi iki oyuncunun gerçek bir yazar ile gerçek bir oyuncu hakkındaki bir oyunun provaları sırasındaki görüntülerinden oluşuyor. sırasıyla; oyuncular: cüneyt türel ile tilbe saran, yazar: anton çehov, oyuncu: olga knipper, oyun: “elin elimde”.

ocak ayının ortalarında başlayıp cüneyt türel’i kaybettiğimiz 1 mayıs’a uzanan prova süreci tilbe saran için -filmin sonlarına doğru kendisinin de belirttiği gibi- “hayat” ile “oyun”un bütünüyle içiçe geçtiği, sınırlarının muğlaklaştığı bir zaman dilimi olmuş.
her ne kadar bu sürece bizzat tanık olmamış, sadece koltuklarımızda oturan seyirciler de olsak, filmi seyrederken çoğu kez bizler de filmde cüneyt türel’in veya tilbe saran’ın ağızlarından çıkan sözlerin hangisinin oyun replikleri hangisinin o andaki gerçek fikirlerini/durumlarını/duygularını yansıtan sözler olduğunu kestiremiyoruz. tilbe saran’ın dediği gibi hayat ile oyun hiç bu kadar içiçe olmamıştı.

dün akşam küçük sahne’de “elin elimde” oyununun başlangıç saatinde türkiye’nin çok özel tiyatrocularından birini, cüneyt türel’i andık.
“elin elimde”ye biletimi ilk gün almıştım; cüneyt türel ile tilbe saran karşılıklı oynarlardı da, kaçırılır mıydı; hele de başar sabuncu yönetmişse, bir de oyunun konusu çehov hakkındaysa.
dün akşam küçük sahne’de biletimin koltuğuna oturdum. “elin elimde” sahnelenmeyecekti. sahne ağzı perdeyle kapalıydı, ortasına büyük bir projeksiyon perdesi yerleştirilmişti. “oyuncu” adlı bir film gösterilecekti. filmin başlamasına 15 dakika vardı. cüneyt türel’i düşündüm; onu ilk sahnede seyrettiğim oyunları; “vahşi batı”, “aç sınıfın laneti”, “vişne bahçesi”... onu ve tilbe saran’ı birlikte seyrettiğim, seyretmeye doyamadığım, tekrar tekrar seyretttiğim, tam beş kez seyrettiğim, unutamadığım “vanya dayı” geçti zihnimden sahne sahne… ve tabii, başta “abelard ve heloise” olmak üzere akbank prodüksiyon tiyatrosu oyunları geldi aklıma... türel ile saran’ın birlikteliğinden doğan veya beslenen işler -en azından benim takip ettiğim dönemde- kesinlikle türkiye tiyatro tarihinin unutulmazları arasındalar.
ve sonra fark ettim ki, cüneyt türel benim için biraz da tilbe saran. hatta; cüneyt türel’i tilbe saran’sız düşünmek neredeyse imkansız benim için. “oyuncu” filmi bittiğinde bu kanım pekişti; benim için cüneyt türel ile tilbe saran özdeşleştiler…

tilbe saran’ın filmde dediği gibi, onun bütün itirazlarına rağmen iyi ki evren ercan “elin elimde”nin prova sürecini kayda geçirmiş. 70 dakikalık bu film; her ne kadar kendisini daha yeni kaybetmişken yakınları ve biz cüneyt türel severler için yoğun bir hüzün barındırsa da, tiyatro sanatı ve tiyatronun gücü adına benzersiz bir kayıt.
o zaman diliminin tarihe ve geleceğe miras kalması çok çok iyi oldu. evren ercan’a teşekkürler…

“oyuncu” bugün “elin elimde”nin sahnelenme saati 18:30’da tekrar küçük sahne’de gösterilecek.

bir şaman: anna halprin

son günlerde pina bausch hakkında okumalar yaparken metinlerin birinde anna halprin adına denk geldim. böylece, yaklaşık bir yıldır rafımda bekleyen “breathe made visible – revolution in dance, anna halprin” adlı dvdyi izleme zamanımın geldiğini anladım.
ruedi gerber'in yönettiği 2009 tarihli 80 dakikalık belgesel, çekimler yapılırken 86 yaşında olan dansçı, koreograf, “şaman” anna halprin’i anlatıyor.

halprin’in; insanın, bedenin ve hareketin doğayla olan ilişkisine vurgu yapan sözleriyle açılan belgesel neredeyse bütünüyle doğanın içinde geçiyor. şehir hayatının kendisi için verimli bir ortam oluşturmadığı fark eder etmez, 1950’lerin başında, amerika’nın doğusundan batısına, new york’tan kaliforniya’ya göç etmiş halprin.
peyzaj mimarı eşi lawrence halprin california-marin country‘deki evlerinin orman gibi bahçesinde, hafif eğimli arazinin üzerine ahşap bir platform, “güverte” tasarlamış. halprin’in 86 yaşında hala üzerinde dans ettiği platformdan kimler geçmemiş ki: yvonne rainer, trisha brown, merce cunningham…
halprin 1950’lerden 2000’lere o platformda her yaştan insana hareket dersleri vermiş, kendi gösterilerini tasarlamış, icralarını orada gerçekleştirmiş. adeta cennetten çalınmış bir mekanda, doğayla içiçe, açık havada, ağaçların altında dans eden özgür bedenlere belgesel görüntülerinden bile olsa tanıklık etmek insanı heyecanlandırıyor, ferahlatıyor…
belgesel boyunca halprin’in doğayla nasıl hemhal olduğu seyretmek de büyüleyici; halprin kah kumsalda dalgaların gelgitiyle yumuşak bir şekilde oradan oraya savruluyor, kah kafasında çalılardan bir demet, çırılçıplak vücudu maviye boyanmış bir yaratık-orman perisi-“büyücü” olarak ormanın içinde ağaçların kökleri arasında açılmış bir yarıkta oturmuş, yanından akan sudan çamur alıp yüzüne, göğüslerine sürerek yaşlı bedenini kutsuyor, kah boyundan yüksek buğday başakları arasında dans ediyor. belgesel halprin’in doğaya güzellemesi adeta.

belgeselin diğer bir ayağını, 1950’lerden 2006’lara halprin’in yapıtlarının görüntüleri oluşturuyor. 50’lerin başında iki erkek dansçı arkadaşıyla, a. a. leath ve john graham ile, san fransisco dancers’ workshop’u kuruyorlar. halprin anlatıyor: “gösterilerimizde dans dışında bir çok şeyi de yapıyorduk; dansçının rolünü sorguluyorduk; konuşuyorduk, şarkı söylüyorduk, heykel yapıyorduk. gösteride olan bitenler bir neden-sonuç ilişkisi ile birbirine bağlanmıyordu; serbestti. bir çok şey eşzamanlı gerçekleşiyordu; bir tema üzerinden serbestçe doğaçlıyorduk.”
1957 tarihli “hangar” sacha waltz’in site-spesific işlerinin anası olsa gerek. “hangar”da devasa bir yapının turuncu renkli çelik strüktürleriyle hesaplaşan siyah taytlı dansçılar var.
1963 tarihli, venedik la fenice operasında prömiyeri gerçekleştirilen, müziği luciano berio imzalı “esposizione” mi grotowski’yi etkiledi, yoksa halprin’in mi grotowski’ye göz kırpıyor bilemedim, ama benzer kanallardan ilerledikleri aşikar.
1965 tarihli “parades and changes”ın görüntülerinden (çok yavaş hareketlerle üzerlerindeki kıyafetleri çıkararak çırılçıplak kalan dansçılar) ve “apartment 6”nın fotoğraflarından belli ki, halprin kendinden sonra gelen nesilleri bayağı bir etkilemiş.

60’ların başında stüdyo çalışmalarına psikologları ve psikoterapistleri davet ettiğini, gestalt terapisinin kurucusu fritz perls ile ortaklaşa çalıştığını ve bu sayede bir dansçı olarak duygusal dünyasını dışarıya ifade etme yollarını öğrenmeye başladığını söylüyor ve ekliyor halprin: “bu gelişmelerle birlikte tiyatro dünyası beni yavaş yavaş kabul etmeye, dans dünyasıysa red etmeye başlamıştı.”
belgeselde “ruh ikizlerimdiler, onlardan sonra bir daha onlar gibisiyle çalışamadım” dediği leath ve graham’dan 18 yıllık işbirliğinden sonra ayrıldığı 65’den sonra yavaş yavaş kendini sosyal ve toplumsal çalışmalara, ritüellere, sağaltım seanslarına ve hareket terapilerine veriyor. kendi geliştirdiği hareket terapisi sayesinde kanseri yendikten sonra, uzun bir süre geri dönmemek üzere sahneleri terk ediyor. en son 1968’de sahneye çıktığı new york’ta bir daha ancak 2002’de 82 yaşındayken solo bir gösteriyle seyirci karşısına çıkıyor; gösterinin görüntülerinden sahnedeki saçı başı karmakarışık, müthiş bir enerjiyle oradan oraya zıplayan, dans eden, konuşan şamanvari kadının 82 yaşında olduğunu tahmin etmek imkansız.

dansın sınırlarını zorlamayı amaçladığını belirten halprin “kendi deneyimlerimizi bulacağınız yer kendi aklımız ve kalbimizdir; gerçek tiyatro oradadır” diyor. maske ve kostümün arkasına saklanmış 86’lık halprin’in, derisinden sıyrılır gibi fazlalıklarından yavaş yavaş soyunduğu, etkisi kuvvetli bir sekansla başlayan belgesel, bu olağandışı kadının, eşini kaybetmesinin ardından sahnelediği ve eşinin son bir aylık hastane sürecindeki hareketlerinden esinlenerek tasarladığı 2006 tarihli “intensive care” adlı gösterisinin görüntüleriyle sonlanıyor.

1920 doğumlu anna halprin yeryüzüne gelmiş sıradışı ve olağanüstü insanlardan biri. onu, canlı seyretme şansına ermemiş olsam da, sadece bir belgesel film vesilesiyle bile olsa tanıdığıma memnun oldum.

klik klak / lichtbende

bir akşam önce çin’den gelen geleneksel gölge tiyatrosunun zanaat tarafı ağır basan gösterisinin tam zıddında, adeta “gölge tiyatrosu 21. yüzyıla taşınsa nasıl olurdu”nun cevabı, çağdaş anlamda tasarım ve yaratıcılık konusunda bence dünyanın önde gelen ülkelerinden olan hollanda’dan geldi: lichtbende topluluğundan “klik klak”.
“bende” nedir bilmiyorum ama “licht” ışık demek; zaten lichtbende’nin gölge tiyatrosu gölgeyi değil ışığı kullanıyor.

artık malzemelerin yeniden kullanımıyla; pet şişelerden, kabarcıklı plastik paket kağıdından, tellerden, şeffaf plastik kaşıklardan ve metal yaylardan faydanılarak üretilmiş nesneler, laterna magica yöntemiyle devasa beyaz perdeye yansıtılıyor. ortaya; hayalgücü yüksek, rüya gibi bir gösteri çıkmış.
bir avuç insanın koordine ettiğini zannettiğiniz gösterinin perde arkasında (aslında perde önünde) sadece iki kişi var: marie raemakers ve rob logister. müzisyen axel achappert ise tek başına harikalar yaratarak, perdeye yansıyan görüntülerin ses ve müzik dünyasını kuruyor.

40 dakika göz açıp kapayana kadar geçiyor; bu arada gözünüzden bir dolu renkli görüntü akıp gidiyor.

anma

İstanbul Tiyatro Festivali Onur Ödülü’nün bu yılki sahiplerinden, 1 Mayıs’ta aramızdan ayrılan Cüneyt Türel’in festival kapsamında Başar Sabuncu'nun yönetmenliğinde, Tilbe Saran’la aynı sahneyi paylaşacağı duyurulan Elin Elimde oyununun gününde usta oyuncu Türel, oyunun provalarından Evren Ercan’ın cep telefonu kamerası ile çektiği belgesel niteliğindeki görüntülerden kurgulanan "Oyuncu" filmiyle anılacak. Dileyen tiyatroseveler, 11 Mayıs Cuma akşamı saat 20.30 ve 12 Mayıs Cumartesi günü saat 18.30'da Küçük Sahne'de Elin Elimde’nin prova görüntülerinden kurgulanmış filmi ücretsiz olarak seyredebilir.

çin kültür yılımız başladı...

haftasonu fulya sanat’taki şanghay dans topluluğu ne yazık ki hayalkırıklığıydı.
ilk yarıdaki “hanedanların dansı” tam bir “kitsch” harikasıydı. turistik olacağını tahmin etmiştim de, belki biraz folklorik bir tadı da olur diye umut etmiştim; maalesef “hiç bir şey”di.
akşamın ikinci yarısında stravinski’nin “bahar ayini”nin (le sacre du printemps), broşürde koreografının adı belirtilme lüzumu görülmemiş, modern veya çağdaş dansdan çok “şovumsu” nitelikte bir yorumu sunuldu. malum, stravinski’nin müziği o kadar etkileyici ki, eşliğindeki koreografi ne kadar sıradan da olsa seyrediliyor.

haftabaşının ilk iki günündeyse fulya sanat’ta bu sefer pekin operası vardı. neyse ki bu sefer kitschleştirilmemiş; turistik ama gelenekselliğini bütünüyle kaybetmemiş bir yapımda çin opera sanatından dört kısa örnek sunuldu.
iksv bu gösterilerde bütün insiyatifi konuk toplulukları getiren çin kültür ateşeliğine bırakmış olmalı; ne gösteri öncesi gösterilen ingilizce turistik filmin türkçe üst/altyazısı vardı ne de opera metinlerinin türkçe çevirisi türkçe karakterliydi.
hayatımda ilk defa bir gösteride üç çinli adama “lütfen susun, lütfen” demek zorunda kaldım. böylece “uyarı repertuarım”a çinlileri de eklemiş oldum. sonradan anlaşıldı ki, beni ve etrafımdakileri konuşmalarıyla rahatsız eden bu adamlar konsolosluktanmış, çünkü ilk bölümden sonraki alkışta “bravoları” bastılar, gösteri bitince de sahneye çıkıp sanatçıları tebrik ettiler. keşke opera sırasında konuşmasalardı da.

çin etkinliklerinin şimdilik en kaliteli gösterisi kukla festivali kapsamındaki pekin gölge tiyatrosu topluluğu idi.
dün akşam fransız kültür’deki gösteride topluluk dört parçalı bir sunum yaptı. ilk ikisi kendi başlarına birer küçük fabl, son ikisi ise uzun bir hikayenin iki farklı bölümü idi.
söğüt yaprağının suya düşüşü, leyleğin gagasıyla kopardığı tüy, ağacın gövdesinde dolaşan tırtıllar, pipodan çıkan dumanlar, prensesin aynadaki yansımasında bile kırpıştırılan gözü gibi ince ince bir sürü detayla zenginleştirilmiş, görselliği hayranlık uyandırıcı bir gölge tiyatrosu gösterisiydi.
bölüm aralarında hikayeleri bizlere ingilizce anlatan çinli sanatçının mimik ve jestleri ise, en az gölge tiyatrosu kadar yaratıcı ve eğlenceliydi.
keşke gösteri sadece bir saat sürmeseydi diyerek ayrıldım salondan.

bu üç gösterilik “komprime çin kültürü haftası” sayesinde; çin operasına ancak kısa kısa bölümler olduğu takdirde dayanabileceğimi, çin gölge tiyatrosunu ise bıkmadan ve sıkılmadan saatlerce izleyebileceğimi anlamış oldum. çin’den gelecek herhangi bir dans gösterisine ise; ancak otantik veya çağdaş olduğundan kesinlikle emin olduğum takdirde tekrar şans verme niyetindeyim.

Mimesis Dramaturji Toplantıları: Pina Bausch / Café Müller

Tarih: 8 Mayıs Salı 19.30

Yer: İTÜ Taşkışla Kampüsü 127 Numaralı Amfi
Konuşmacılar: Mehmet K. Özel (mimar-tasarımcı), Oktay Şılar (klinik psikolog-film eleştirmeni), Zeynep  Günsur (akademisyen-koreograf)

1978 tarihli bir Pina Bausch gösterisi olan Café Müller, sadece masa ve sandalyelerden oluşturulmuş sade ve deneysel bir mekân içerisinde gerçekler ve düşlerin iç içe geçtiği bir durumun sergilenmesi üzerine kuruludur. Etkinlik kapsamında önce katılımcılarla birlikte, “Pina Bausch ve topluluğu dans mı ediyor, yoksa tiyatro mu yapıyor” sorusunun kolayca ortaya atılabileceği ve kısaca “gösteri” olarak nitelendirebilecek, türlerin iç içe geçtiği bir anlayışın önemli ve klasikleşmiş örneklerinden birisi olan bu eserin video kaydı izlenecek, ardından konuşmacılar tarafından çok katmanlı yapısının bir analizi yapılacaktır.

uğrak yeri / ridley / marçalı

gece inmiş şehre; bir apartmanın çatı terasındayız. önümüzde bir vadinin yamaçlarını tıkabasa doldurmuş apartmanlar. pencerelerin bazılarında ışık yanıyor; vitrin gibi bazılarının içindekilerin silüetleri seçiliyor, bazıları televizyonun ışığıyla aydınlanıyor, yakındaki birinde bilgisayar ekranında youtube izleniyor. başımızı öne uzatınca altı kat aşağıda sokak gözüküyor; bir araba tırmanıyor yokuşu, tek tük insan geçiyor. uzakta köprünün ışıkları, vapur düdüğü, tramvay sesi…

içeri alınıyoruz; bizler sandalyelere yerleşirken bir kadın ileri geri dolanıyor etrafta; huzursuz, kaygılı. içerisi dağınık; bir koltuk, bir masa, paketlenmiş eşyalar, kutular, yırtık kağıt parçaları; sanki bu mekana yeni taşınılmış ya da bu mekandan yarın taşınılacak gibi. kadının gözü açık teras kapısına takılıyor; birisini bekliyor.
bir zaman sonra, az önce bizim de girdiğimiz teras kapısında genç bir oğlan beliriyor. kadın fark ediyor, bakışıyorlar, oğlan içeri giriyor; tereddütlü konuşmaya başlıyorlar. açık kapıdan şehrin sesi mekanı doldurmaya devam ediyor. neden sonra kadın kapıyı kapatıyor.
kadın, oğlan ve bizler bu dağınık, sıkışık mekanda dipdibeyiz; sanki yaşadığımız şehirde bir oturma odasına hasbelkader konuk olmuş, oradaki iki kişinin arasında yaşanacaklara tanık oluyoruz. dibimizde, yanı başımızda, hemen önümüzdeler; el uzatma mesafesi bile değil aramızdaki uzaklık; sadece parmak uzatmak yeterli onlara dokunmak için.

bütün bu mizansen (teras – şehir manzarası – dağınık mekan – yakın mesafe) tanık olduğumuz hikayenin uzağında olmadığımızı; içimizde, yakınımızda geçtiğini/geçebileceğini fark ettiriyor bize.
bir anne ile bir oğulun hikayesi; oğlunu kaybetmiş bir anne ile annesini kaybetmiş bir oğulun. anne ile oğulun kayıplarıyla başa çıkma halleri; iki yaralı insanın yaralarını sarma, hatta dağlama çabaları.

gerisi?
gerisi: philip ridley’den -yine- enfes bir metin, sami berat marçalı’dan -yine- sade ve titiz bir reji, ve ipek bilgin ile barış gönenen’in cesur ve incelikli oyunculukları.
“uğrak yeri” craft tiyatro’da.

çok hücreli bölünen / altunkaya & tumluer

“çok hücreli bölünen” yaşadığımız topraklardaki her şeyi, evet akla gelebilecek her şeyi “podyuma çıkarıp”, gözlerimizin önüne sererek sivri-tatlı bir dille eleştiren kah acıtıcı kah eğlenceli bir oyun.
oyunun oynandığı mekan, mekanın sahibi, oyunun yazarı ve hatta kendisi de dahil olmak üzere oyuncunun elinden/ağzından hiç kimse kurtulamıyor; hepimiz payımıza düşen eleştiriyi alıyoruz, ama oyuncuya kız(a)mıyoruz, çünkü çok sevimli bir şekilde yapıyor ne yapıyorsa, çünkü biraz delice ve abartılı da olsa söylediklerinin hiçbiri yalan ya da yalnış değil.
shakespeare’in soytarıları gibi doğruyu söylerken eğlendiriyor; kinayeli veya sarkastik değil, aksine; samimi ve doğal.

“çok hücreli bölünen”in oyuncusu ve hazırlayanı aybike esin tumluer, metin yazarı ufuk tan altunkaya, oynandığı yer mekan+.
oyun 60 dakika. ön oyun ise; seyirci oyunun başlama saatine ne kadar kala mekana girerse o kadar sürüyor. "ön oyun" da nedir diye sormayın, erken gidip bizzat yaşantılayın.

1921 / f. w. murnau / nosferatu, eine symphonie des grauens

bu filmin daha ekspresyonist olacağını zannetmiştim, öyle değilmiş. gerçi nosferatu karakterinin tasarımı yeterince ekspresyonist, ancak çekimlerin genelinde bir doğallık, hatta romantiklik var; bazı çekimler neredeyse caspar david friedrich'i andıracak kadar romantik. 

filmin son 15 dakikası çok çok etkileyici; gerek kentsel gerek kırsal mekanlardaki kovalamaca sahneleri, gerekse de finaldeki ünlü yatak odası sahnesi oldukça tüyler ürpertici.

filmin genelinde gölgenin kullanımı çok başarılı. final sekansında bildik merdivendeki nosferatu gölgesi dışında da, sokaklara düşen ev gölgeleri, orman içindeki ağaç gölgeleri ve ters-ışık çekimlerle yaratılan silüetler bir vampir hikayesi için enfes bir görsel atmosfer yaratılmasını sağlamış.

"nosferatu"ya yönetmeni murnau kadar emeği geçen diğer isim set, kostüm ve afiş tasarımcısı albin grau. zaten vampir hikayesini murnau'ya getiren de oymuş. grau'nun nosferatu tasarımı tek kelimeyle büyüleyici; gözlerinin etrafındaki grotesk makyaj, iki dişi ve kemerli burnuyla nosferatu karakteridehşetin cisimleşmiş hali. bedeninin kamburu, gittikçe incelen uzun parmakları ve upuzun bacakları da cabası.

onu çok özleyeceğiz...

CÜNEYT TÜREL

(1942)