"She once said to me that she always knew exactly what she was looking for but never the form it would take."

christiana morganti - nefes

jorge puerta armenta - vollmond (fotoğraf: jochen viehoff)

pina bausch'un vefatının ardından dansçılarından hiç biri basına konuşmamıştı. sadece topluluğun müdiresi cornelia albrecht kısa açıklamalar yapıyordu.
takip edebildiğim kadarıyla sanırım ilk defa dansçılar pina bausch'un kaybı hakkında konuşuyorlar.
topluluğun bu hafta sonu edinburgh festivali'nde sahneleyeceği "agua" öncesinde, gazeteci chitra ramaswamy "agua"yı geçtiğimiz temmuz ayındaki atina temsillerinde izlemiş ve bu sırada dansçılarla konuşmuş.

işte dikkatimi çekenler:

Kristiana Morgante, 42, an Italian dancer who has been with the company for 18 years, remembers Peter Pabst, Bausch's close friend and set designer for 30 years, bringing them together, giving them the news, and telling them the show must go on. "At first we thought we just couldn't do it," she says. "But Peter said 'you all know that Pina never, ever cancelled a performance in 35 years. She would not want us to do that.' He was very clear. So we said we would try."

Jorge Porta Armenta, 37, a Columbian dancer who joined Tanztheater Wuppertal 13 years ago remembers how he felt when he heard the news. "I was just floating. I didn't know where I was."

Tanztheater Wuppertal did dance that night, performing Nefes (Breath), an appropriately melancholic, brooding work that Bausch created in Istanbul in 2002. The standing ovation lasted half an hour. "Each of us has a solo in that piece," Morgante recalls. "We all watched each other and I felt we danced more beautifully than we had ever done. There was a lot of dignity. But it was too much for us to come out for the applause. We weren't able to do it.

"During the performance nobody became overemotional," she goes on. "Everyone was very centred and very pure. It was like each of us was following Pina's corrections perfectly. And Pina gave a lot of corrections." Morgante smiles. The following day the company continued on to Italy, still in shock, still determined to keep dancing.

...

"It feels right to go on at the moment," says Morgante, who first saw Tanztheater Wuppertal in Rome, in 1986, when she was 17. A classically trained dancer, Morgante immediately knew Bausch's choreographic style - singular, open, grounded in emotion as much as painstaking technique - was for her. "It's like we're doing what she would have liked. But I don't know how long it will stay like this. Of course we miss her but to keep working is a good way to cope with that because suddenly she is there."

Robert Sturm, a neat, softly-spoken German, became Bausch's assistant director in 2000. Following her death, he and Dominique Mercy, one of the dancers with whom Bausch formed the Tanztheater Wuppertal in 1973 (and who dances in Agua), became joint artistic directors. They both agreed they would only do it together. "The company could have exploded," Sturm admits. "Each of us was there because of Pina. Because of her work, her personality. We were chosen by her. It could have gone either way."

...

What was she like in the rehearsal studio? "You always had to give everything," he says. "She was very tough, but very soft. She had a genius for looking at people. She could fix you with her stare. You would be working and feel her watching you. She could look at you and see who you really were as a dancer."

Morgante also speaks about Bausch's ability to look at the world, and the people in it. "She trained us to self correct," she says. "Her details were so small.

She would see the tiniest thing, even if you were right at the back of the stage and all the action was at the front. She was always looking at you. It's impossible for any of us to find that again, someone who can look at you in that way. And to Pina everything was dance, even bringing a chair on to the stage. She was a maestro of artistic sensibility."

...

"She was very shy and very strong," says Sturm. "I never heard her shout at anyone but then she didn't need to. She had such a strong presence. She just didn't like to talk about her work. She once said to me that she always knew exactly what she was looking for but never the form it would take. Yet when she saw it, she immediately recognised it. This is how she was as an artist and a person. I'll always remember her freedom. There were no rules with Pina."

...

"We are just trying to continue," says Sturm. "It's not about replacing her. It's about keeping the pieces as they are and at this level of quality. Of course to avoid becoming a museum we must add something new." At this stage, they don't yet know what that means.

On the other hand, Bausch's dance was so unique in the way it was choreographed on specific individuals that the company is, ironically, already set up to continue. "We all learnt from Pina," Morgante says. "She was full of life, right up to the end. She taught us to carry on. Each one of us could have said I'm going, it makes no sense to stay. To stick together is incredible."

yazının tamamı için tıklayınız.

benzer anlamda, yine ingiliz basınında çıkan ve seyirciyi "agua"ya hazırlayan başka bir yazı için

kadim dansçısının gözünden pina bausch

jo ann endicott, son sayfalara doğru bir yerde, 2007'de pina bausch ona asistanlık teklif edince, karar vermek için zorlanırken, kendi kendine soruyor:
"tasarladığı hareketlerde ve yapıtlarında rüzgarı, nefesi, kederi, ölümü, yaşamı, yazı, baharı, güzü ve kışı, ve tabii boşluğu, ve hatta "her şey"i ve "hiç bir şey"i hissedebildiğin başka bir koreograf tanıyor musun?"

...

çoğunluğu 2005-2006 yıllarında yazılmış, 2007 ve 2008'e dair epilog niyetine kısa bir ekleme yapılmış, 2009'un başlarında -pina bausch hayattayken- yayınlanmış jo ann endicott'un "warten auf pina" (pina'yı beklemek) adlı ikinci kitabından 2006 yılına denk gelen bir bölüm:

"70'li ve 80'li yıllarda dansçıyken pina bausch benim için çok önemliydi. bütün dans camiası için de. genç ve arayış içinde idim. otuz yıldan fazla zaman geçmiş üzerinden. şimdilerde sadece dünkü sirk atıyım. hayatım bir döner kavşağa gelmiş gibi. ya bir yoldan ya da diğerinden gideceğim. ona giden tek şeritli güzel yola ise ender olarak sapıyorum. kabul ediyorum, bu kadın, pina bausch, bir şekilde bana sahip oldu. uzun zaman onun tarafından sahip olunmak istedim. ama şimdi artık huzur arıyorum. ona ve tanztheater'a duyduğum bağımlılık yeter. meslek olarak dansçılık - istifa ediyorum.

pina ile benim aramda gerçekleşen her şeye rağmen, huzur bulamıyorum. bağ çok güçlü. kopamıyorum. bir dolu incinme, yine de bir şekilde kol kırılıp yen içinde kalıyor. benzersizliği ve yalnızlığı ile onu hala o kadar güzel buluyorum ki. kendime soruyorum: sırrı ne? güzelliğinin sırrı? dansının sırrı? gerçek nerede yatıyor? cevabı nerede bulacağım? ne zaman bitecek? ne zaman özgür olacağım? neden kopamıyorum?

onun yakınında olduğum zaman, beni nasıl etkilediğini anlatmaya çalışacağım. 1973'de -o 33 yaşındaydı- dance centre london'daki ilk karşılaşmamızda, insanın aklını başından alacak kadar güzeldi. makyajsız, berrak denizmavisi gözler, arkada toplanmış saçlar, kemikli uzun elleri, büyük ayaklar, tatlı bir ağız, yumuşak gülümsemesi, cezbedici bakışları! aurası kilometrelerce uzağa yayılıyordu. meryem ana misali. büyüleyici. anında etkisi altına girdim. aşık oldum. onu tanıdığımda 23 yaşındaydım, naif, çekingen, hayat dolu ve meraklıydım. pina'nın tam tersi: al yanaklı, dolgun, ortaboylu, öyle pek güzel değil, yüksek sesli, dolu dolu gülen, hızlı yemek yiyen, obur. bana dokunabilirdiniz. oradaydım. pina ise solgun, ince, oldukça uzun ve çok güzel. çoğunlukla sessizce konuşur, gülmekten ziyade gülümser, yavaş yemek yer. pina elle tutulamaz gibi durur, kendine özgü, kuvvetli ve soğukkanlıdır. kendi içine dönük, çalışkan, inatçı. şimdi yaşlandı. arada sırada sahnede dans ettiğinde, yaşını hiç göstermiyor. alçakgönüllü, hayır alçakgönüllü değil. her zaman sakin. biricik, sıradışı. lirik, şairane. kuvveti sakinliğinde gizli. onu hiç bağırırken görmedim. en yüksek çığlığın sessizlik olduğunu söyler.

akıllı mı? bence fazla akıllı. çok iyi bir bussinesswoman oldu. çok ünlü. sınırsızca yaratıcı. büyük bir mesuliyet taşıyor. tanztheater sınırları içinde mutlak kontrole sahip.

onun için endişeleniyorum. çoğunlukla çok solgun.

farklılaşan bir dış görünüşü var. kaliteli, basit, iyi ve rahat giyiniyor. pahalı.

karşısındakini etkisi altına almak için bir gülümsemesi yeter. hiç vakti yok, kafasında hep düşünceler. bazen mucizeler gerçekleştiriyor. yapıtları dahiyane, kendisi de. dansçıları ona tapıyorlar - ona aşıklar, yoksa orada duramazlar.

keskin bir gözlem yeteneği var. kesinlikle çok fazla sigara içiyor. tam bir gece kuşu. bedensel olarak kuvvetli, ender olarak hastalanır. sadece duymak ve anlamak istediği şeyler duyar ve anlar. çoğunlukla beni çileden çıkarır, özellikle "onun" video kasetleri söz konusuysa. ben yan odada kasetlerle "orpheus"u çalışırken, o durmadan, kontrol amaçlı girip çıkar. "jo, paris'e geldiğimde sekiz kasedim vardı, şimdi sadece altı tane sayıyorum. dün sana iki tane ödünç verdim di mi", "evet pina, zaten şu anda onlarla çalışıyorum. seninkilerdeki görüntülerde her şey daha iyi belli oluyor." benimkiler, benimkiler, benimkiler. her şey mükemmel olmalı. ona çok saygı duyuyorum ama artık onu sevmiyorum.

tam alman, kendisiyle dopdolu. çoğunlukla bilmece gibi konuşur. yapıtları da aynı pina'nın kendini ifade ediş şekli gibidir. hiç bir zaman "bu şudur" demez. havada uçuşan kelimeler ve cümleler kullanır, yazarkense ekonomik ve kompakt davranır ama tam düşündüğünü ifade eder. kelimlerini, cümlelerini, konuşma dilini duymaktan ziyade görürüm, hissederim. söyleyişindeki hareketi hissederim.

iyi kazanır ama mütevazi yaşar, yoksul olduğunu ileri sürer. açık kahve içer. onu hiç terlerken görmedim. isteksizce konuşur. her başarısını hak etmiştir. hiç bir zaman pes etmez, sabırlıdır. panik derecesinde uçak korkusu vardır. hayvan gibi çalışır. hastalık dışında hiç tatil yapmaz. onyıllardır zirvede. eksantriktir, gururludur, günü takip eder, özeldir, egemendir, ebediyen yalnızdır, tek başına kalmayı sevmez. herkes her an elinin altında olabilseydi çok memnun olurdu. mutlu mu? bilmiyorum. galiba onu hala seviyorum.

dansçılarının ona sarılmasını ve onu öpmesini sever. bürosunda neyin nerede olduğunu bilir; her bir eski gösteri broşürü, her bir kast listesi, videolar, mektuplar. her şeyi saklar, saklamadığı şeyler de zihnindedir. her şeye karar verenin kendisi olmasını ister; ona göre yapman gereken şeyi, yapman gerektiğini tahmin edemediğin için, yapmadığın takdirde sana bunu hissettirir. ender olarak över. ondan duyduğun iki güzel kelime yeter, mutlusundur. eğer senden memnunsa hissedersin zaten, kelimelere gerek kalmaz.

yapıtları hakkında konuştuğu zaman, kulağını dört açarsın. söyleyiş şekli, kelimeleri yanyana getiriş şekli benzersizdir. bazen çok nükteli olabilir. cazibeli. karizma onda fazlasıyla mevcut. elleri, uzun parmakları her defasında beni büyüler. konuşmayı sevmediğini söyler ama konuştuğu zaman keyifle dinlersin. tanztheater onun tek ve her şeyidir. kendinden hiç bir şeyi sakınmaz. işi onu yer bitirir. yapıtları hakkında konuştuğu zaman, önemli bir şey söyleyeceğini anlarsın.

onun da artık bir iki yaşlılık lekeleri var. geçen yıl altı ay diş doktorunda eziyet çekti, çünkü yıllar boyu diş doktoruna gitmek için zamanı yoktu. genel olarak doktorlara isteksizce gider, kendi kendine ilacını alır. akılsızca. hafif sallanır. pina IN'dir.

arada sırada kaliteli bir bardak kırmızı şarabı kendinden mahrum etmez. bir kaç yudumdan sonra yumuşar, gevşer, daha konuşkan olur, hatta komik. dudakları şarabın rengini alır. lokantada kendini rahat hisseder. bütün dünyadan gelmiş önemli konuklar onun yanında oturur. tam bir hayranlıkla. bazen beni ve dominique'i de davet eder.

onu kelimelerle tarif etmek imkansızdır. belki, dans yaratıcısı? dans kraliçesi salonda zarifçe dolaşır. ikon, efsane, idol, kahraman, meryem ana. o çok, çok nadidedir.

o pina bausch'tur.

ve i guess i still love her."

sıcak ve nemli yaz günlerinde serinlemek için yeşile ve ağaca ihtiyacımız var!

(mattias adolfsson ile beni tanıştırdığı için pek güzel şeyler'e teşekkür ederim)

pina'nın sırları

jo ann endicott geçtiğimiz aylarda 60 yaşına bastı. 59’unun bitmesine az kala “die sieben todsünden”de, 60’ına yeni bastığında ise “kommt tanz mit mir”de kendisi için düşünülmüş başrolleri hala sahne üzerinde canlandırıyor ve seyirciyi büyülemeye devam ediyordu.
endicott, pina bausch’un wuppertal’de 1973 yılındaki ilk günden itibaren yanında ve o günden beridir de sahne üzerinde olan ender yolarkadaşlarından biri. sanırım pina bausch’un vefatından sonra, yukarda bahsettiğim daha önceden planlanmış gösterilerin bitmesiyle birlikte artık sahnelere veda etti.

endicott’un iki kitabı var, 10 yıl arayla yayınlanmış: 1999’da “ich bin eine anständige frau” (ben edepli bir kadınım) ve 2009’da “warten auf pina” (pina’yı beklemek). ikincisi şu günlerde elimde. ilkini beş sene önce okumuştum; geçenlerde, ikincisi postadan çıkmadan önce tekrar okudum.

yapıtları hakkında çok az konuşan, provalarına dansçıları dışında çok ender birilerini alan, özel hayatını afişe etmeyen pina bausch’un, topluluğundan birinin çıkıp da, kendi hayat hikayesini anlatan, ama -tahmin ve beklentileri boşa çıkarmayacak şekilde- daha çok, pina bausch ile olan ilişkisine ve doğal olarak wuppertal dans tiyatrosu’nun sahnearkasına dair bilgiler içeren bir kitap, sonra bununla yetinmeyip bir kitap daha yazması olağan bir şey değil. zaten kitapları okurken fark ediyorsunuz, yazsa yazsa ancak jo ann endicott yazabilir pina bausch ile olan geçmişini. endicott deli dolu, dışadönük, cesaretli , açıksözlü ve özgüven sahibi bir kadın.

mesela, endicott gibi, wuppertal’deki ilk dakikadan günümüze pina bausch’un yanında ve sahne üzerinde kalan diğer dansçı dominique mercy (pina’nın vefatının ardından topluluğun iki sanatsal yöneticisinden biri oldu) sanırım yazamazdı; nedeni, bir belgeselde pina’nın mercy hakkında söylediği sözlerde gizli bence: “mercy çok çekingen, içe dönük bir insan ve kendini, duygularını kolay kolay dışarıya açmıyor. onu bu kadar yıldır [hesapladım: 1973’ten belgeselin yapılış tarihi 2003’e tam 30 yıl] tanıyorum, hala beni şaşırtmaya devam ediyor, her çalışmada onun yeni, farklı bir tarafını keşfediyorum.”

doğal olarak, endicott'un kitapları ne dedikodu içeriyor, ne de bilinmeyen sırları ifşa ediyor; endicott böyle biri olsa zaten bu kadar yıl pina bausch'un yanında kalamaz, son on yıldır onun asistanlığını yapamazdı.
ama, bu kitaplarda öyle detaylar, gündelik gözlemler, izlenimler ve yorumlar var ki; yapıtları hakkında konuşmayı tercih etmeyen, dışarıya karşı sakin, saygılı, alçakgönüllü ve hatta çekingen duran dans tiyatrosunun kraliçesinin içerde, yaratıcılığını konuşturduğu ve dünya çapında bir topluluğu yönettiği yerde nasıl davrandığına, nasıl “olduğuna” dair bol bol ipucu veriyor meraklısına. ve bu sayede okuyucunun gözünde -en azından benim gibi, onu biz sıradan insanların arasından daha yüksek bir seviyeye konumlandıran, neredeyse ona “tapan” hayranlarının gözünde- pina bausch’u insanlaştırıyor, “tanrı” katından yeryüzüne indiriyor.

anne linsel’in 2006 yılında çektiği belgeselde dansçılardan ruth amarante’nin pina bausch ile dansçıları arasındaki ilişkiyi bir tarif edişi var, daha önce burada paylaşmıştım, müthiş: “bu, basit bir iş ilişkisi değil, karşılıklı derin bir aşk ilişkisidir. her aşk ilişkisi gibi, bu ilişki de uç noktalarda mutlu ettiği gibi, zaman zaman acı da verir.”
aynı duyguyu endicott’un kitaplarını okurken de yoğun bir şekilde hissediyorsunuz; endicott bir satırda pina bausch’un yeteneklerini herkesin üstünde tutup onun emsalsizliğinden ve ona olan hayranlığından bahsederken, bir paragraf sonra müthiş şiddetli, neredeyse arkasından konuşur gibi, kızgın laflar sarf etmekten çekinmiyor. ve öyle “basit”, gündelik şeyler anlatıyor ki, okuyucu olarak siz de kızmadan edemiyorsunuz pina’ya.

2007'de pina bausch’un topluluğunda açık olan bir ofis işine (redaktör ve basılı materyal sorumlusu) başvuruda bulunduğumda, kendisine sonuçların belli olup olmadığını sorduğum koza hanım (o dönem koza tamdoğan pina bausch’un idari yöneticisiydi) e-mektubumu cevapladığında saat gece 11’e geliyordu ve yazdığına göre koza hanım hala ofiste çalışmaktaydı. cevabı, beni teselli etmekten öte, çok net bir yorum içeriyordu: “pina’nın oyunları dışardan bakıldığında her ne kadar duygusal görünse de, arka planda yapılan iş bir o kadar ağır ve profesyonel birikime dayanıyor.”
belki de büyük sanatçı olmanın, kaliteyi hiçbir zaman düşürmemenin doğal sonucu, okuyunca bizi rahatsız eden ve endicott’un çoğunlukla kırıldığını fark ettiğimiz, karşısındakinin verebileceğinden daha çok almak isteyen, bencil tavırları pina’nın.
belki başka türlüsü de imkansız; başka türlü olsaydı belki bu kadar uzun süre başarıyla devam edemezdi pina; endicott’un kendisi de 60 yaşında hala sahneye çıkıyor olmazdı belki de. kimbilir…

…

niyetim fırsat buldukça endicott’un anlattıklarından alıntılar yaparak, almanca bilmeyen meraklılarıyla paylaşmak pina’nın “sırları”nı…

"accept the mystery"

geçen gün kuzenim v. ve eşi z. ile sohbet ederken kuzen hayıflanarak anlattı: meğerse şimdilerde sinemalarda gösterilen, kendisinin son yılların en iyi genç yönetmeni olarak tanımladığı christopher nolan'ın "inception" [isim bulmada ultra yaratıcı film ithalatçılarımıza göre "başlangıç", fatih özgüven'e göre "telkin" veya "tekvin"] filminden yıllar önce varyemez amcanın, rüyasına girip altınlarını çalmaya çalışan ve rüyada yol bulmak için totemlerini kullanan hırsızlara dair bir macerası yayınlanmışmış. kuzenim, çok beğendiği "inception"ın anafikrinin apartma olmasına pek bir üzgündü.
ben de, bilgiç bir tavırla dedim ki: dünya üzerinde hiç bir şey yeni değil ki kuzen! yeter ki esinlendiğin, çaldığın ya da uyarladığın (artık olayı nasıl formüle edersen et), kaynak metni ustaca yeni bir kılıfa sokabil! yoksa illa "biraz" geriye gitmeye gerek yok; "en en en" geriye gider, dünya üzerinde anlatılan bütün hikayelerin kökenini sümerlere kadar indirmekte zorlanmayız; yeter ki "altın kız" muhteşem kadın muazzez ilmiye çığ sağ olsun.

coen kardeşlerin son yumurtası "a serious man" (ciddi bir adam) da eyüp peygamberin inacının tanrı tarafından test edilmesi hikayesinin ["the book of job"] uyarlaması.
hayır, bu detayı filmi seyrederken fark etmedim, musevilikle o kadar haşır neşir değilim; eve gelip imdb'de araştırma yapınca öğrendim.

zamanında "odysseia"yı da mükemmel bir blues hikayesine dönüştüren coen'ler bence yine muhteşem bir filme imza atmışlar. filmi beğenmek için eyüp'ün hikayesini veya filmin kadim bir anlatıdan uyarlama olduğunu bilmeye gerek yok; karakterler, mekanlar, durumlar, replikler o kadar güzel, o kadar tatminkar ki; hatta hatta çok çok iyi!
film, çıkarıp duvara asılacak sayfalarca söz ve diyalogla dolu.
roger deakins'ın görüntüleri, kadrajları çok çok iyiden de öte [adam zaten bir fenomen; zavallıma oscarı da verseler artık, yeter! şu akademi üyeleri de bazen ipin ucunu kaçırıyorlar. hoş, hitchcock'u da öbür dünyaya oscarsız yollamışlardı!].
oyuncu kadrosu deseniz; tamam, absürd ötesi karakterler coen'ler tarafından muhteşem çizilmişler ama oyuncular da döktürüyorlar hani! kadronun tanınmamış olması da filme otantiklik, "gerçeklik" katıyor; larry'i george clooney, faşist komşuyu javier bardem, larry'nin abisini john goodman oynasalardı sanki bu kadar inandırıcı olmazdı!

filmi beğenmek veya anlamak için, eyüp'ün hikayesi bir yana, filmin her bir karesini işgal eden musevi jargonuna da aşina olmaya gerek yok.
film, tarihteki bütün "klasik"ler gibi, "insanoğlu"na [seksist değilim yanlış anlaşılmasın; maalesef tarih çoğunlukla, her başarılı erkeğin arkasındaki kadının değil, bizzat erkeğin hikayesini yazmakla meşgul. tarihte kaç kadın tarihçi var acaba! retorik bir soruydu cevap verilmesin lütfen.] dair çok temel şeylerden bahsediyor; cemaatin musevi, mekanın amerika, dönemin 60'lar olması bahane, hayatı olduğu gibi bütün iyileri ve kötüleriyle kabul etmek yerine başına gelen bütün talihsizliklere büyük anlamlar yüklemeye çalışarak durmadan "ben hiç bir şey yapmadım ki" diyen beceriksiz larry'nin gündüz düşleri şahane!
yazık ki benim kuzen filmden hiç hoşlanmamış!

"masumiyet müzesi"nden:

"Ama sana arkadaşça şunu söyleyeyim..." dedi ciddiyetle. "Kemalciğim, o insanlar seni dışlamadı, sen onları dışladın."
"Ne yaptım yani?"
"İçine çekildin. Bizim âlemimizi yeterince ilginç, eğlenceli bulmadın. Kendine göre derin, manalı bir şey yaptın. Bu aşk senin iddian oldu. Bize kızma..."
"Daha basit bir şey olamaz mı? Çok güzel sevişiyorduk, sonra ona takıldım... Aşk böyle bir şey. Bir de derin anlam hissediyorsun, bu dünyaya, bu âleme ait. Sizinle ilgili bir şey değil!"

- orhan pamuk

(iletişim yayınları)

"And I remember Rita / The way a sparrow remembers its stream"

bir yaz önce, sıcak bir temmuz günü enver ibrahim dinlerken yazmışım bloga; yeni albümü 2009 sonbaharında çıkacak, yeni grubu ile turnesi açıklanmış, istanbul gözükmüyor diye.
crr'ye mi gelir yoksa caz festivaline mi, olmadı mutlaka akbank caz getirir derken, bu akşam "ramazanda caz"ı açtı enver ibrahim quartet.

arkeoloji müzesi'nin bahçesinde, üstümüzde yıldızlar döner, pamukhelva misali bulutlar telaşla geçip giderken enver ibrahim ve grubu nemli ve serin bir istanbul akşamını benzersiz kıldılar. basklarinette muhteşem klaus gesing, basta björn meyer, bendir ve darbukada khaled yassine'in eşlik ettiği tunuslu udi enver ibrahim (anouar brahem) yine büyüledi bizi.

topluluk ağırlıklı olarak, ismi bir mahmud derviş şiirinden esinlenilmiş "the astounding eyes of rita"dan çaldı; ama ibrahim'in bir önceki ud-piyano-akordiyon üçlüsünden oluşan "voyage du sahar" albümünden de ud-basklarinet-bas üçlüsüne uyarlanmış parçalar da vardı konserin setlistinde.
hatta bis parçası da bu albümdendi; ön sıralardaki hayranları pek bir memnun oldular; biri çığlık attı, diğeri efkarlanıp sigara yaktı, bir diğeri "bravo"larla etrafı inletti.

enver ibrahim'in istanbul'da ciddi bir hayran kitlesinin olduğunu görmek memnun etti beni; konser doluydu ve, arkaları ve yanları bilemiyorum ama benim oturduğum yerde (3. sıra) ne çıt çıkaran vardı ne de başka bir şeyle (mesela telefonla) uğraşan.


enver ibrahim her zamankinden daha fazla eşlik etti müziğe sesiyle; arasıra şiddetlenen rüzgarın hışırdattığı ağaçların sesine karıştı enver ibrahim'in yumuşak ahenkli mırıldanmaları.
sanatçılar, yatsı ezanı sırasında usulca dindirdiler müziği, beklediler, sonra tekrar, kaldıkları yerden, usul usul devam ettiler çalmaya; izleyiciler bu iki este alkışlamamış olsalardı, ezan sesini içine alan tek bir uzun parçaya dönüşecekti o beste.
bir ara khaled yassine ayrıldı sahneden, ud basklarinet ve bas üçlü çalmaya başladılar, sonra bir baktık ki enver ibrahim de çekilmiş aradan, bırakmış çalmayı, gessing ile meyer'in çalgılarıyla yaptıkları sohbete kulak veriyor mutlu mesut.
sonlara doğru, uzakta bir yerde havaifişekler patlarken, arkeoloji müzesinin görkemli giriş merdivenlerinin sahanlığında bu sefer basklarinet ile darbuka atıştılar; inanılmazdı.


bu akşamki konser, kaynaklandığı albümün ötesine geçti, doğaçlamalarla ve sololarla derinleşti, derinleştikçe verdiği keyif sarhoşluğu katmerlendi.

"duvar kadar sessiz olursanız o yerde gerçekten var olursunuz."

lawrence durell'in "mekan ruhu - akdeniz yazıları", nice cennet tahayyülüne taş çıkartan kaz dağları eteklerinde, behramkale ile küçükkuyu arasındaki uçsuz bucaksız zeytin ağaçlarının denize kavuştuğu kumsalların birinde, bir zeytin ağacının altında geçen sekiz günlük miskinlik kaçamağımın en kaydadeğer yanıydı. sanki o kitap, ege'nin başka bir yerinde de okunamazdı.

...

fatih özgüven'in "kayıp zamanın izinde"yi yeni okumaya başlayanlara dair duyduğu kıskançlığın aynısını ben "iskenderiye dörtlüsü" için yaşarım. zaten, lawrence durrell'in bu muhteşem roman dizisi, "65 yaşımdan sonra tekrar okuyacağım kitaplar" listemin ilk sırasındadır. [tabii o yaşa sağlıklı bir şekilde ulaşırsam.]


dörtlünün ilk kitabı "justine"i şimdiden iki kere okumuşluğum var. ilk defasında öyle pek beğenmeden, hiç etkilenmeden bitirmiştim, dörtlüye devam etmeyi de düşünmüyordum sanırım.
1.5 yıl sonra beni tekrar "justine"i okumaya itenin ne olduğunu şimdi hatırlamıyorum; kayıtlarıma göre sene 1996, aylardan ağustosmuş.
ve tabii, bu ikinci kere başlangıçta herşey çorap söküğü gibi geldi, arka arkaya "balthazar", "mountlive" ve "clea" bir nefeste bittiler.
benim için kieslowski'nin "dekaloglar"ı ne idiyse, durrell'in "iskenderiye dörtlüsü" de oydu. hala da öyledir.

anglosakson yazarları orijinal dilinden okuyan hayatboyudostum burcu'ya hediye etmiştim dörtlünün tek bir ciltte toplanmış kitabını.
her ne kadar ülker ince'nin ödüllü çevirisinden hiç bir şikayetim olmamışsa da, hatta büyük zevk almış olsam da, "dörtlü"yü yazıldığı dilde keyif alarak okuyabilecek burcu'yu hem kıskanıyor hem de böyle bir arkadaşım olduğu için gurur duyuyor, onun "dörtlü"yü bir an önce okumasını ve benim türkçesinden aldığım zevkin çok daha fazlasını orijinalinden alıp, bu heyecanı benimle paylaşmasını istiyordum.
burcu o zaman yanılmıyorsam bir-iki kere denedi "dörtlü"ye başlamayı, ama 30 sayfanın ötesine geçemedi. nedendir bilmem, sevmedi, içine giremedi, bıraktı. sonrasında, ben de peşini kovamaladım, "okudun mu" diye.
herhalde hala okumamıştır...

burcu'nun aksine, diğer bir sevgili dostum nuray'la doyasıya yaşamıştık durrell kardeşliğini. can yayınlarından çıkan bir diğer harika dizi "avignon beşlisi", ayrıntı'dan "afrodit'in başkaldırısı", yine can'dan "kara defter", "labirent" hep nuray'la birbirimize pasladığımız, hayranlığımızı paylaştığımız, bittikçe de üzüldüğümüz romanlarıydı durrell'in.

sonra uzun süre durrell'in türkçeye kitabı çevrilmedi. ben almanca'dan rodos ve korfu hakkındaki kitaplarını okudum, adalar üçlemesinin son kitabı " kıbrıs - acı limonlar" da o aralar türkçede çıktı.

can yayınları uzun bir zaman sonra, iki sene evvel yine durrell çevirileri yayınladı: "sırbistan üzerinde beyaz kartallar" romanı ve rafta gördüğümde yüreğimi hop ettiren "mekan ruhu - akdeniz yazıları".
ilki durrell'in "genç erkekler" için yazdığı bir macera hikayesi; pek bir heyecanlı ancak iskenderiye ve avignon dizilerinden, kara defter'den labirent'ten aşina olunan, hayran kalınan durrell dünyasıyla hiç alakası yok.




"mekan ruhu" ise yazarın 1969'a kadar farklı dergilerde çıkan yunanistan ve fransa hakkındaki gezi yazıları, gençliğinden 1969'a mektupları, denemeleri, ilk dönem romanlarından parçalar içeriyor. 532 sayfa bir çırpıda bitiyor, hiç bitmesin diye hayıflanarak.
bu derleme sayesinde hem durrell'in kafasının içinde geziyorsunuz, günlük kaygılarına, sanatsal dürtülerine tanık oluyorsunuz, hem de onun gezdiği yerlerde dolanıyor, mesela kavafis'le, seferis'le dostluğuna tanık oluyorsunuz.
tabii, 30-40 yıl öncesinin yunanistan'ı, mısır'ı ve provence'ı da pek bir cazip; bakirliği, doğallığı ve tenhalığıyla...

mesela, 1940 haziranında atina'dan yazdığı bir mektuptan:
"Masmavi bir gün bugün, buradan ta Nafplion'a kadar pırıl pırıl; sana masmavi gökyüzünden, sudan ve zamandan bir dilim kesip göndermek isterdim. İnsan ayak başparmaklarının üzerinde yükselince uçuyormuş duygusuna kapılıyor; pencereden bütün kent ayaklar altında, bir kalkan kadar parlak ve oymalı."

1945, rodos'tan:
"Yunanistan - sessizliğin durmadan sildiği, dünyanın kıyılarındaki bu sürekli akışkanlığı, suyun alıp götürdüğü bu şeyleri yakalayamazsın. Eski mermerler ve çakıllar üzerinde güneşin sıcaklığı, ya da kulaklarında kuruttuğu ve ısıttığı ve parmaklarının arasında ufalanan tuz."


kitaba adını veren "mekan ruhu" tanımı, durrell'in 1960'da new york times'a yazdığı "peyzaj ve kişi" adlı denemeden alıyor adını.
"iskenderiye dörtlüsü" ile de harikalar yaratan çevirmen ülker ince'nin bu seferki ince işçiliğine de diyecek yok ancak tam da en önemli konuda, yani başlık konusunda yanlış yapılmış sanki; orijinali "spirit of place"deki "place", makalenin yazıldığı dönem dahil olmak üzere günümüze kadar mimarlık kuramında -özellikle de christian norberg-schulz tarafından- kullanılan ve felsefi derinliği de içeren bağlamıyla aslında tam da basit türkçe çevirisi olan "yer"i karşılıyor, "mekan"ı değil.
yani, "mekan ruhu"dan ziyade "yerin ruhu" durrell'in kastettiğine daha yakın bir çeviri olurdu sanki.

bu denemede durrell bütün kültürlerin en önemli kurucu öğesinin, dilden ve hatta dinden de bağımsız olarak, yaşanılan mekanın/yerin ruhu olduğunu savunuyor. insanların içinde yaşadıkları peyzajın yansıması olduklarından bahsediyor. norberg-schulz'un yer ile mimari arasında kurduğu paralelliği durrell yer ile insan arasında kurarak genişletiyor.


kendi deyişiyle "bir yerlerden alelacele geçip gitmekle değil, o yerlerde yaşamakla ilgili" kitapların yazarı lawrence durrell'le kaz dağı'nın eteklerindeki bir zeytin ağacı altında buluşmak pek keyifliydi...

altın oranla başkalaşmış insanlar: "the golden mean (live)"

marie chouinard'a dair aklımdaki imaj uzun süre bu fotoğraf oldu.
nedense, hakkında araştırma yapmadan kanadalı olduğunu tahmin ettim. zamanla, çağdaş dansta aykırı bir figür "bad girl of modern dance" olduğunu öğrendim [meğer son yılların aykırılıkları ile farklılaşan isimlerinden chouinard, dave st-pierre ve eduardo lock (la la la human steps), üçü de quebec'liymişler; verimli bir toprak demek ki!]... yıllarca sadece kendi sololarında kendisi dans etmiş; erotik niteliği güçlü yapıtlarıyla, sahnede işemesi, masturbasyon yapması ile ünlüymüş!... son 20 yıldır da solo veya toplulukla olsun hiç sahneye çıkmıyormuş; şimdilerde yeniden stüdyoya kapanmış ve kimselere göstermediği bir solo yapıt hazırlığı içindeymiş... karizmatik, ukala ve kendini beğenmişmiş...





marie chouinard'ı, hakkındaki söylentiler/yorumlar ve fotoğraflar ile değil de, bir yapıtıyla tanımam, iki yıl önce arte'de seyrettiğim "bODY_rEMIX/gOLDBERG_vARIATIONS" ile oldu.
daha önce seyrettiğim hiç bir şeye benzemiyordu; dansçılar bedenlerine taktıkları günlük aksesuarlarla başkalaşmışlar, özgün varlıklara dönüşmüşlerdi. aksesuarlar da öyle girift, şaşalı falan değil, bildiğimiz basit şeylerdi, ama önemli bir ortak paydaları vardı: insanın engelli hale geldiğinde kullandığı objelerdi hepsi: kol değnekleri, yürüteçler, bandajlar, askılar, barlar.
chouinard hem bu aksesuarların görsel niteliği, hem de aksesuarlar yoluyla "yeniden yarattığı" bedenlere uygun olarak "yeniden tanımladığı" hareket etme mantığı yoluyla, eşi benzeri olmayan koreografik bir yapıt, başlı başına bir dünya yaratmıştı.

başta, bosch'un "zevkler bahçesi"ndeki insan-varlık çeşitlemelerinden esinlenildiğini zannettiğim chouinard'ın çağdaş dünyasının yaratıkları, seyrettikçe fark ettim ki, egzantrik varlık yaratmak amaçlı falan değil, düpedüz, balepabucuna hapsolmuş balet ve balerinlerin bedenleriyle olan, ama özellikle de ayaklarıyla olan dertlerini, akla hayale gelmeyecek bir yolla anlatmak için oluşturulmuş. hayalgücü sınır tanımıyor! büyülendim, hayran kaldım!

benim gibi hayran kalmayanlar da var doğal olarak; guardian'dan luke jennings sahnede seyrettiği yapıt hakkında "The result resembles a swingers' party in a surgical appliance store, hosted by a DJ with late-stage Parkinson's disease." diye yazıyor.
80 dakikalık gösteriden 58 dakikaya kısaltılmış televizyon kaydı contemporary dance video database'den izlenebilir.

(orpheus and eurydice)

benim için kaçınılmaz olan, ara ara chouinard'ın sitesine girip ajandasını takip etmekti; bir kaç kere, sırf chouinard için avrupa'da bir yerlere gitmeye yeltendim; en azından hayal ettim...
amsterdam julidans’ın 2010 programında, o kadar olağandışı ve kolay kolay istanbul'da seyredemiyeceğim, çağdaş dansın birkaç yaramaz çoçuğunun gösterileri bir araya, hem de bir haftalık zaman diliminde arka arkaya toplanmıştı ki, kaçırmak göz göre göre fırsatı tepmek olur, iş işten geçtikten sonra hayıflanmanın hiçbir faydası olmazdı.
compagnie marie chouinard'ın mart'ta vancouver kültür olimpiyatları’nda prömiyer yapmış "the golden mean (live)" ise haftanın en gözde yapıtlarından biriydi hiç kuşkusuz!

"the golden mean (live)" (altın oran - canlı)'da da insan ile hayvan arası yaratıklar sözkonusu; faun'a benziyorlar; ikisi başlangıçta kozalarından çıkıp, derilerinden sıyrılıp hayat buluyorlar; sonra etraf onlarla doluyor.

yüzleri belli olmuyor; kısmen kapatan maskeleri var; bazen takma burun ve gözlük, bazen yüzlerini bütünüyle kapatan maskeler takıyorlar, bazen de büyütülmüş gerçek insan suratları.
bir sahnede hepsi, o akşam oynadıkları ülkenin başbakanının büyütülmüş yüzünü takıyorlar. alt, cinsel organlar dışında çırılçıplak, üstte kocaman bir politikacı suratı; bayağı komik oluyor. zaten hollandalı seyirciler o sahnede gülmekten öldüler! vancouver'da da seyirci çok eğlenmiş o sahnede, çünkü kanada başbakanı muhafazakar partidenmiş.
[sonradan kuzenimden öğreniyorum, hollanda başbakanı da iflah olmaz sağcıymış!
bıraktım dansçıların neredeyse çırılçıplak olmalarını, sadece bu sahne yüzünden türkiye'de başlarına az iş açılmaz; mahkeme mahkeme dolaşırlar!
ertesi akşamki fuaye söyleşisinde, prömiyerden beri kanada dışında nerelerde sahnelendiği soruldu, "ispanya italya" dediler, aklıma hemen berlusconi geldi, birisi de hemen sordu zaten "yani, berlusconi de mi oldunuz?" diye, "evet" dediler, italyan seyirciler pek gülmüş. berlusconi gülmemiştir herhalde!
bir an önce fransa'da sahneleseler; cıbıl cıbıl bir sürü koca kafalı sarkozy seyretmek unutulmaz bir deneyim olmalı!]


arada bir sahnede, yaşlı insan suratları takıyorlar; beden genç ve kıpır kıpır yerinde duramıyor, surat yaşlı; ama gülen yaşlılar, sevimliler... yine de kontrast müthiş etkili.
gösterinin en son sahnesinde ise; bu sefer anadan doğma çıplak olarak, başlarında bebek suratlarıyla çıkıyorlar; bu sefer de beden yaşlı kalıyor bebekyüzünün yanında; garip bir sevimlilikleri var ama hüzünlü de aynı zamanda.

gösterinin sahne tasarımı ilginçti;
.sahnenin üzerinde iki yana seyirci koltukları konmuş, isteyen seyirciler gösteriyi oradan seyredebiliyorlar.
.seyircilerin arasına doğru uzayan geniş bir podyum var; rabozaal'in seyirci kısmı tribün gibi olduğu için bu podyum rampaya, kaydırağa dönüşmüştü. zaten dansçılar söyleşide bahsettiler, ilk defa bu kadar fazla eğimi olan bir podyumda dans etmişler ve bayağı zorlanmışlar.
.sahneye iki yanda, iki üstte ve bir ortada olmak üzere dik duran beş büyük boy lcd televizyon yerleştirilmiş; dansçılar podyum üzerindeyken, görüntüleri canlı olarak bu televizyonlara veriliyor.
.tavandan, sahnede dans edilen kısmın üzerine 24 küçük mikrofon sarkıtılmış; dansçıların, bu mikrofonlar tarafından alınan sesleri, salonu çepeçevre saran hoparlörlere veriliyor.
gösteriyi seyrederken, bu kadar teknik donanıma neden gerek var diye düşünüyor insan; tamam, özellikle ses siteminin verdiği sonuç etkileyici. ama, televizyonlar dikkat dağıtıyor, onlar olmazsa da, podyum üzerindeki dansçıların hareketlerini taki petmek imkansızlaşıyor.
meğer bütün bunların sebebi, marie chouinard'ın seyirci ile sahne arasındaki "dördüncü duvarı" kaldırmak istemesiymiş.
bana; sırf bu yüzden teknik sistem fazlasıyla abartılmış, gereksiz yere komplike hale getirilmiş gibi hissetim. podyum fikrinin ise, gösteriye özel bir şey kattığını düşünmedim.




biraz mesleki formasyonumun dürtüsüyle, gösteri sırasında hep, altın oran ile nasıl ilişki kurulacak diye bekledim. hatta bir ara, acaba platformun boyutlarında ve podyum-sahne ilişkisinde mi altın oran kullanıldı diye merak bile sardı beni; değilmiş.
koreografide mi kullanıldı; öyle olsaydı, chouinard'ın "izleyicilere notlar" diye yazdığı ve gösteriden önce bizlere dağıtılan bir sayfalık yazıda, sadece altın oranın ne olduğu anlatmaz, biraz da altın oranı koreografisine nasıl entegre ettiğinden bahsederdi.


sonradan internette araştırma yapınca; prömiyer öncesi chouinard ile yapılmış bir söyleşiye denk geldim; doğal olarak, tam da merak ettiğim konu hakkında chouinard herkese söylediğinin aynını söylüyor, sanki altın oranı yeni keşfetmiş gibi, galaksilerde, deniz minarelerinde, doğada altın oranın olduğundan bahsediyor hayranlıkla.
nihayet öğreniyoruz ki, "altın oran" başlığı yaratım aşamasının sonlarına doğru ortaya çıkmış, aslında chouinard değil de, beraber çalıştığı besteci louis dufort altın oranı kullanmış, müziğin bölümlerini altın orana göre belirlemiş ve onun müzikleri ile koreografi biraraya gelince, üstüste oturmuşlar. chouinard sanki bunu biraz övünerek anlatıyor; içgüdüsel olarak altın oranlarda koreografi yaptığının kanıtı olarak.

herşeye [chouinard'ın kendini beğenmişliği ve yapıttaki bazı boşluklara/fazlalıklara] rağmen genel olarak "the golden mean (live)" cazibeli bir yapıt; bir şekilde sizi içine çekiyor, dünyasında dolaştırıyor, biraz güldürüyor biraz düşündürüyor biraz şaşırtıyor, biraz afallatıyor...

amerika ve kanada'dan çok avrupa'da turnede olduklarını söyleyen topluluk "the golden mean (live)" ile 4-6-7 ağustos'ta viyana impulstanz'talar, eylül'de ise "24 preludes by chopin" ve "bahar ayini" ile budapeşte, peç ve varşova'da olacaklar...

bir pazar günü sabahında, gayrettepe'de...

"...
Bu süreçte her ama her konuda toplumu ayrıştırmanın, "ya bendensin ya da bana karşısın yani düşmansın, vatan hainisin!" zihniyetini yerleştirmenin sonucudur!
...
En önemlisi, bugüne dek linç kültürüne yeltenenlerin, bu kültürü kışkırtanların bugüne dek görmezden gelinilmesi, hatta alkışlanması ve ödüllendirilmesidir!
En tehlikelisi ise bu şiddeti, bu linç kültürünü içselleştirip kanıksamak! Öylesine kanıksar oluyoruz ki, doğalmış gibi, sanki doğrusu buymuş gibi, sanki olmamış gibi davranabiliyoruz.

Linç kültürü sadece etnik konularda öne çıkıyor sanıyorsanız, yanılıyorsunuz!
Her ama her konuda örneklerini görüyoruz:
Hoşumuza gitmeyen basın açıklamasını susturmak... Karşı çıkanı bastırmak... Parasız eğitim isteyen gençlere öfke... "Namus", "ahlak"tan kaynaklanan saldırılardan tutun kadına yönelik tacize; borç harç meselelerinden kahvedeki mahalle kavgasına, bir anda işsiz güçsüz ve de öfkeli kitleler, kalabalıklar birbirini parçalamak ve yok etmek için tetikte bekliyor.
Adeta, hayattan hınç almak için bekleşen güruhlara dönüştü toplumumuz...
..."

- zeynep oral

esintiler, cumhuriyet gazetesi

1 ağustos 2010 pazar