avignon festival günlüğü - 2 : taş ocağında

festivalin afişi

bu yıl 77. edisyonu gerçekleştirilen festivalin resmi programında, orada bulunduğum süre zarfındaki gösteriler arasından heyecanla beklediğim iki tanesi vardı. heyecan nedenim gösterilerin yaratıcılarından çok yerleri dolayısıylaydı. 

onlara geçmeden önce, bu yılki festivalle ilgili ilk heyecanlandığım şey konusunda bir çift laf ediyim: afişi. soyut haline, mavisine, boşluklarına bayıldım. tasarımcısını merak ettim, arkadaşım benim için basın bürosundaki görevliden bir afiş rica ederken, tasarımcısının kim olduğunu da sordu, basın görevlisi maalesef bilmiyordu! biraz araştırınca öğrendim: perméable atölyesinden célia vitali imiş. vitali desenleri, fırça olarak lavanta ve mandalina dallarını kullanarak oluşturmuş.

gelelim, festivalde en heyecanla beklediğim gösteri mekanına: carrière de boulbon.

terk edilmiş bir taş ocağı sahası olan boulbon taş ocağı ilk defa 1985 yılında peter brook'un efsanevi mahabharata'sı için kullanılmış ve gösteri sanatları tarihine geçmişti. sanırım en son 2012 yılında sidi larbi cherkaoui puz/zle yapıtını yaratırken oradan esinlenmiş, ve tabii ki yapıt avignon festivali kapsamında burada dünya prömiyerini yapmış. hatta, puz/zle'ın carrière de boulbon'dan yapılan naklen yayınını ailecek arte'den izlemiştik, o zamanlar iflah olmaz bir cherkaoui hayranıydım. sonraki bir zamanda puz/zle'ı münih'te canlı da seyretmiştim. neyse..

otoparktan gösteri alanına giden yol üzerinde...

altı avroya gidiş-dönüş bileti alınan servis otobüsü bizi otopark olarak kullanılan yerde bıraktı. sonra yarım daire çizen bir güzergah boyunca beş dakika kadar yürüyüp, fuaye olarak kullanılan alana vardık. yürüdüğümüz güzergah bir tepenin yamacında ve sağ tarafı ova olduğu için çevredeki kırsal peyzaj ayaklar altındaydı, güneş batmaya yakın olduğu için renkler de yumuşamıştı, biz de yumuşadık. 

 

gösteri öncesindeki fauye alanından...

carrière de boulbon yüksek ve sarp bir yar tarafından çevrelenmiş bir alan. yar doğal değil tabii ki, ocak kazıları sonucunda oluşmuş. duvar etkisi yapan yarın çevrelediği alan aşırı geniş olmadığı için alanda insan ölçeği yakalanıyor; yani yar insanı sarmalıyor ve yoğunlaştırılmış bir uzam yaratıyor. 

şehir merkezinden 20:00'de kalkan son servis otobüsüne nefes nefese yetişmiştik, gösteriden bir saat önce alana varmış olduk. zaten herkes o saatte gelmiş, fuaye niyetine kullanılan ön alanda masalara banklara yayılmış yiyor, içiyor, sohbet ediyordu. biz de topluluğa dahil olduk. arkadaşım, tanıdığı uluslararası sanat insanlarıyla selamlaştı, ayaküstü sohbet etti. gösteri başlayıncaya kadar keyifli bir ara-zamandı orada geçirdiğimiz. 

sonra anonslarla herkes tribündeki yerlerine doğru hareketlendi. gösterinin başlangıç saatinde hepimiz koltuğumuzdaydık, ama dünya prömiyerini o akşam yapacak olan gösteri 15-20 dakika kadar geç başladı çünkü festivalin direktörü tiago rodrigues eşliğindeki fransa kültür bakanı ve ekibinin teşrifi beklendi. az çok dünyada her toplum aynı! sabırsızlıktan alkışlayan olmadı ama...

gösterinin festivalde kullanılan afişi

gösteri başlamadan önceki gökyüzünün rengi 

(arkadaşımın dikkat çekmesiyle fark ettim)

gösterinin başlamasını beklerken

kısaca gösteriden bahsedersem; philippe quesne, hieronymus bosch'un ünlü zevkler bahçesi tablosundan esinlendiği ve aynı adı taşıyan yapıtında tablonun içeriğini kendine has saçma ve absürd dünyaya tercüme etmiş. quesne taş ocağının seyirciyi üç bir yandan saran görkemli ve gelişigüzel yüzeyini sakin ama etkili bir şekilde kullanmış (aynı etki bu gösteri sezon boyunca kapalı tiyatro mekanlarını turlarken olacak mı, emin değilim), bazı yere ve mevsime özgü öğeleri (örneğin ağustos böceklerinin vızıltısını) gösteriye entegre etmiş, bir kaç yaratıcı espri katmış (örneğin bir performansçının altyazı tabelasıyla kaprisli ilişkisi), ancak son kertede bana göre iki saatlik süresinin hakkını vermeyen, gevşek örülmüş, sarkan, ve hatta gittikçe sıkıcılaşan bir yapıt ortaya çıkarmış. 

dönüşü olmayan noktaya kadar hep "şimdi ilginç bir şey olacak ve şimdiye kadarkileri temize çekecek, beni cezbedecek" diye bekledim, nafile. dört yıl önce amsterdam'da holland festival'de "crash park"ını seyretmiş olduğum quesne maalesef beni şaşırtmadı; kendisine ne kadar sempati beslesem de, gösteri hakkında ikide iki olumsuzum. quesne'e bir şans daha verir miyim, şüpheliyim...

gösteriden bir an

gösteriyi alkışlarken 

(en sağdaki: philippe quesne)

festivalde heyecanla deneyimlemeyi beklediğim diğer gösteri hangisi miydi, o da sonraki yazımın konusu olsun, zira bu beklediğimden uzadı.

hamiş:

"crash park" hakkındaki görüşlerimi merak ederseniz tıklayın, "le jardin des delices"i arte.tv'nin kaydından izlemek isterseniz de buraya tıklayın. 

[bütün fotoğraflar: mehmet kerem özel, carrière de boulbon, 06.07.2023]

hieronymus bosch'un hayal dünyasına ziyaret

fotoğraf: danzon

2016 ortaçağ ile rönesans arasındaki geçiş döneminde yaşamış ama yapıtları 20.yüzyıl sürrealistlerini katlayacak denli aşkın hayalgücü barındıran hieronymus bosch'un (1450?-1516) ölümünün 500. yılı.
bosch'un doğduğu ve hayatını sürdüğü kasaba 's-hertogenbosch'ta yılboyu kutlama etkinlikleri düzenleniyor. bunlar arasında en göze çarpanı ise 13 şubat'ta kentin en büyük müzesi het noordbrabants'ta açılan retrospektif sergi. bu sayede, dünyanın çeşitli müzelerine dağılmış bosch yapıtlarının büyük bir kısmı ilk defa bir araya, yan yana geliyor.

bosch'un sıkı hayranı ve koleksiyonunda olduğu avrupa müzelerindeki yapıtlarını canlı gözlerle görme konusunda hatırı sayılır bir takipçisi olarak, duyurusu ve reklamı bir kaç yıldır yapılan bu sergide aklım kalmış, nasıl yapıp da giderim diye pek bir düşünmüştüm. sırf bu sergi için hollanda kırsalına gitmek için zaman yaratmak imkansız gibiyken, bir akşam ışık çaktı ve nasıl olsa mart ortasında antwerp'e dimitris papaioannou izlemeye gideceğim neden oradan trenle günübirliğine 's-hertogenbosch yapmıyorum ki dedim kendime; ve yaptım.

pazar sabahı antwerp'ten 6.45'te kalkan ve bir aktarmayla yaklaşık 1.5 saat süren tren yolculuğundan sonra bosch'un kasabasına ulaştım. daha bir tatil sabahının rehavetini üstünden atamamış, yalnızca sokakları sabunla yıkayan temizlik kamyonunun ve sergiye giden tek tük meraklıların bulunduğu ıssız kenti katedip vardım müzeye.
özel ziyaret saatleri düzenine göre 9:00'da açılması gereken müze 8:45'te kapılarını açmış, ilk ziyaretçilerini kabule başlamıştı. ilan edildiğinden de erken açıldığı için güvenlikten geçmek, vestiyere eşya bırakmak yağ gibi aktı; biletimi de internetten önceden almış olduğum için müze avlusuna ayak bastıktan sonra beş dakika bile sürmedi içeride ilk bosch tablosuyla yüzyüze gelmem.
yaklaşık birbuçuk saat sonra gözlerime ve zihnime müthiş bir ziyafet çekmiş olarak müzeden çıkarken, giriş kuyruğu korkutucu bir kalabalığa dönüşmüştü. hemen biraz önce bosch tablolarıyla hemhal olduğum salonların -görece- tenhalığını düşününce, bir pazar sabahı 6:00'da kalkmış olmaya ve 1.5 saat yol gelmeye değmiş olduğunu mutlulukla idrak ettim.

sergiye gelirsem; bosch'un hemşerileri -mi demeli, torunları mı?- enfes ve muazzam kapsamlı bir sergiye imza atmışlar. dünyanın dört bir yanındaki müzelerden; berlin gemaeldegalerie'den, washington'dan, boston'dan, viyana kunsthistorische museum'dan, louvre'dan, venedik'ten, madrid prado'dan, el escorial'den, valencia'dan, new york metropolitan müzesi'nden, frankfurt'tan ve tabii ki hollanda'nın diğer, ve komşu belçika'nın brugge ve ghent müzelerinin koleksiyonlarından neredeyse bütün bosch'ları toplamışlar; neler yok ki!
tabii ki prado'nun masterpiece'leri "dünyevi zevkler bahçesi" ve "yedi ölümcül günah" yok, ama oradan bosch'un başyapıtlarından "saman arabası" ve "taşı çıkarmak" gelmiş; viyana kunsthistorische museum'dan da tabii ki "son yargı" gelememiş ama bir yüzü "çarmıhı taşıyan isa" diğer yüzü "yürümeyi öğrenen çocuk isa" betimli ilginç bir bosch tablosu bir süreliğine de olsa anavatanına geri dönmüş.
prado ve viyana kunsthistorische'den gelemeyenler için hafızamın derinliklerine daldım, bizzat karşımda olanlar sayesinde, canlı gözlerle göreli üstünden çok uzun zaman geçmiş olanları hatırladım.

venedik'ten inanılmaz güzellikte, ilginçlikte, hayalgücünün sınırlarını zorlayan bosch'lar getirtilmiş sergiye. hiçbirini daha önce görmemiştim, hatta reprodüksiyonlarını dahi hatırlamıyorum. bu nedenle benim için çok güzel bir sürpriz oldular. mesela "münzevi azizler triptik"i gelmiş, sakallı azize "st. julia'nın şehit edilmesi" gelmiş, hele ki "öbür dünya tasavvurları" gelmiş ki, bakmaya doyamadım.

washington ulusal sanat galerisi'nden gelen "ölüm ve cimri"yi de uzun uzun seyrettim.
bosch'un insanlığın karanlık tarafını tasavvur edişinin hala ne kadar güncel olduğunu fark ettim; yüzyıllar geçmiş, insan rönesans'ı, aydınlanma'yı yaşamış, endüstri devrimi'ni, iki büyük dünya savaşı'nı yaşamış, ama değişmemiş, iyiye gitmemiş; insanın her türlü açgözlüğüğü ve açgözlülüğü uğruna gerçekleştirdikleri katlanarak artmış; ne yazık! bosch, bütün ustalar gibi, öngörüsü ne kadar isabetli ve geniş bir sanatçıymış! belçika'dan döndüğümün ertesi günü gerçekleşen intihar saldırılarının geride bıraktığı görüntülerle bosch'unkiler ne kadar da paralel!

serginin benim için diğer bir keşfi bosch'un eskizlerini görmek oldu. bu sayede; yağlıboya tabloları ile onların yaratım etapları arasındaki ilişkilere ve sürece tanık olmak keyifliydi..

bizzat bosch imzalıların yanısıra, onun atölyesi'nden çıkma yapıtlar ve ayrıca, yapıtlarıyla ve yaşadığı dünyayla ilişki kuran dini objeler, gravürler, tablolar tematik salonlarda ustaca yanyana getirilmişti. bosch'u, içinde üretim yaptığı dönemle birlikte izlemek bütüncül bir bakış açısı sağladı; doyduğumu hissettim.

flamanca ahşap anlamına gelen adını kendi isteğiyle kutsal ahşap anlamına gelen hieronymus (jerome) ile, soyadını da doğduğu kasabanın adıyla değiştiren bosch'a adanmış "dahinin tasavvurları" başlıklı bu retrospektif sergi 8 mayıs'a kadar 's-hertogenbosch'da devam edecek. o tarihe kadar hollanda'ya veya yakınındaki şehirlere yolu düşeceklerin şimdiden haberi ola..

fotoğraf: danzon

blanca li'nin yeni yapıtı "el jardín de las delicias"dan görüntüler

choreography and direction blanca li film eve ramboz music tao gutierrez sets pierre attrait lights jacques châtelet video charles carcopino costumes tilmann grawe, laurent mercier dancers blanca li, glyslein lefever, margalida riera, géraldine fournier, yohann tete, rafa linares, jean-gérald dorseuil, stéphane lavallée, amin benassa piano jeff cohen production blanca li’s company coproduction montpellier dance festival 09, theater of narbonne, altstadtherbst kulturfestival (düsseldorf), drac ile-de-france, ccn (national choreographic center) of créteil and val-de-marne (home studio), studio of the "maison des arts" (créteil) film produced by « la maison »

eleştiri yazıları: le figaro, le monde

2009-2010 avrupa turnesi tarihleri