26 mayıs 1997, pazartesi 21:30

 

26 MAYIS

1791  ulusal meclis kararnamesine göre louvre'un bilim ve sanat eserlerinin toplanacağı bir müze olmasına karar verilmiş

1967 the beatles'ın sgt. pepper's lonely hearts club band albümü büyük britanya'da yayınlanmış

1995 ennio marchetto'nun karton üzerine çizimlerle oluşturduğu gösterisini harbiye kenterler tiyatrosu'nda seyrettim

1996 heiner goebbels'in heiner müller'in metnini uyarladığı prometeus'un özgürlüğü'nü rumelihisarı'nda seyrettim

1997 hanna schygulla'yı istanbul atatürk kültür merkezi büyük salon'da verdiği tiyatral konserde seyrettim

2000 mercan dede'yi ilk defa canlı dinledim; selimname başlıklı konseriyle tophane-i amire'de

2013 işsanat'ta iş oyuncularının sahnelediği, abdullah cabaluz'un yönettiği onikinci gece'de konuk oyuncu olarak feste'yi canlandıran erkan uyanıksoy'a hayran kaldım

2016 ilk defa bir christian rizzo gösterisi seyrettim; istanbul'da zorlu performans merkezi drama sahnesi'nde ici- cnn montpellier yapımı d'apres une histoire vraie; o kadar çok beğendim ki ertesi akşam tekrar seyrettim

2019 milo rau'nun nt gent - schauspielhaus bochum yapımı olarak sahnelediği orest in mossul adlı oyununu bochum'da schauspielhaus bochum - kammerspiele'de seyrettim

NRW038 yönetmenlerin "burn out" sorunu ve herkesin ikinci bir şansa ihtiyacı vardır: "liliom"

buralarda çok duyduğum bir olgu: tiyatro yönetmenlerinin “burn out” yaşamaları. alman tiyatro camiasında oyun sahnelemek nasıl bir stres ise, yönetmenler pek bir “burn out” yaşayıp, bir süre için tiyatro camiasından uzaklaşıyorlar.

geçenlerde izlediğim “peer gynt”in yönetmeni staffan valdemar holm sırf bu yüzden düsseldorfer schauspielhaus’un genel sanat yönetmenliğinden ayrılmışmış; kendisini izlanda açıklarında bir adaya atmış tedavi olmak için.

geçen akşam schauspielhaus bochum’da izlediğim “liliom”un yönetmeni christiana paulhofer de aynı “tükeniş”ten muzdarip olmuş ve 3.5 yıl tiyatrodan uzaklaşmış; hangi adalardaymış öğrenemedim.

paulhofer aslında tam bir “harika genç”; paris konservatuarı’nda daha eğitimine devam ederken schauspielhaus bochum’da osborne, koltés, strauß sahneye koyuyormuş ve her biri birbirinden başarılıymış; ilerleyen yıllarda almanca konuşulan bütün büyük tiyatro kurumlarında oyunlar sahnelemiş: viyana burg tiyatrosu, münih kammerspiele, berlin schaubühne, hamburg deutsches theater, schauspielhaus zürih. ve bu koşuşturmanın sonunda paulhofer yaklaşık dört yıl önce öyle bir yıpranmış ki, bu yılın ilkbaharında, tiyatroya başladığı kurumda, bochum’da “liliom”u sahneleyene kadar “mola hakkını” kullanmış.

....

“liliom” macar yazar franz molnár’ın ilk defa 1909’da sahnelenen bir oyunu. 1912’de alfred polgar tarafından almanca’ya çevrilmesiyle oyunun şansı açılmış;

molnár’ın şansı ise “liliom”un bir müzikale uyarlanarak, bir de üstüne filme çekilmesiyle açılmış yaver gitmiş; öldüğü 1952 yılına kadar, elle tutulur yeni bir şey üretmemesine rağmen, müzikalin yayın haklarıyla gül gibi yaşamış.

“liliom” biraz, ödön von horváth’ın “kasimir ve karoline”ini andırıyor: yine bir panayır/lunapark mekanındayız, bu sefer spesifik olarak eğlence trenindeyiz, hani şu inişli çıkış, ters dönmeli trenler var ya onlarda; yine bir aşk hikayesi; yine işsizlik ve suç kol geziyor; erkek tarafı yine bir baltaya sap olamamış; yine onu daha da kötü yola sevkeden arkadaşları var.

ancak bu seferki protagonistimiz bay liliom tam anlamıyla “kötü” bir adam; öyle ki, oyunun sonunda öldürülmemek için intihar edip, tanrı tarafından akıllansın diye tekrar yeryüzüne yollanmasına rağmen, bile isteye yine kötülüğü seçiyor.

doğrusu bayağı ilginç bir öykü.

schauspielhaus bochum’un 70’lerdeki efsanevi genel sanat yönetmeni peter zadek’in döneminde, 1972’de rainer werner fassbinder başrollerinde hanna schygulla ve wolfgang schwenk’in oynadığı bir “liliom” yapımını, tam da o akşam seyrettiğim güzel salonda sahneye koymuşmuş; fuayede peter zadek anısına hazırlanmış sergideki afiş ve fotoğraflara bakarken fark ettim bu detayı, doğrusu çok heyecanlandım; kimler gelmiş geçmiş o sahneden..

“liliom” alman tiyatrolarında pek popüler bir oyun; iki yıl önce john neumeier hamburg’da balesini bile yapmış bu hikayenin, yakın zamanda dresden’de, viyana burg tiyatrosu’nda, geçen yıl wuppertal’de oynanmış, şimdilerde bochum dışında frankfurt’ta seyretmek mümkün, mart’ta münchner kammerspiele’de stephan kimmig rejisiyle sahnelenecek.

bizde ise “liliom”u pek az insanın bildiğini sanıyorum; istanbul’da hiç afişlerde rastlamadım. hoş, benim de, geçen akşam seyredene kadar bu oyundan haberim yoktu.

peki, paulhofer “liliom”da ne yapmış: oyunun mekanını eğlence treninden çarpışan arabalara çevirmiş, “çarpışan arabalar” fikri herhalde oyundaki karakterlerin (ve hatta hayattaki kişilerin) birbirlerine çarpıyor/rastlaşıyor olmasından, hayatta alınan darbelerin ne zamaz nereden geleceklerinin kestirilemiyor olmasından ve çarpışan arabaların sert ve yaralayıcı bir oyun olmasından kaynaklanıyor olsa gerek.

sahnede gerçek bir çarpışan arabalar düzeneği kurulmuş olması ise gerçekten etkileyiciydi.

paulhofer ayrıca oyuna dört kişilik hip-hop dans grubu urbanmatrix’i dahil etmiş. bu seçim de yine oyunu güncelleştirmenin ötesinde; çıkış noktasının işsizlik, kenarda kalmışlık, hayata tutunamamış olma, aykırı durma, isyan etme gibi olgular olan hip hop’un hem sokak ile olan ilişkisinin hem de içerdiği bedensel zorlukların hikayenin atmosferiyle örtüşüyor olması.

 

paulhofer, liliom’un öldükten sonra gökyüzüne çıktığı sahnede ise sahne mekaniğini konuşturmuş; sahne boyutlarında (yani yaklaşık 12 x 12 m.) bir platform sofitadan aşağıya, zeminle 45 derece açı yapacak şekilde indiriliyor; müthiş etkileyici bir görüntü.

aksiyonu terse çevirmiş olmak da bence dahiyane; liliom yukarı çıkmıyor da, yukarısı aşağıya iniyor. bu sırada son james bond filmi “skyfall”ın adele imzalı müziğinin adele’in sesi olmadan çalınması ise, evet biraz belki kolay yoldan “affect”e oynamak, ama hedefi onikiden vuruyor.

liliom ile meleğin 45 derecelik açıdaki sohbetleri, liliom’un hayatının kaygan zeminliğini ifade etmesi açısından da anlamlı ayrıca.

bütün bu “etkili” mizansen seçimlerine rağmen, paulhofer oyuncuları aynı olgunluğa getirememiş kanımca. Başta, oyunun en temel protagonisti liliom olmak üzere oyunculuklar ifadeden uzak; sanki oyuncular oynadıkları karakterleri anlamamış; kaybolmuş gibiler.

bir tek “liliom”un sevgilisi julie’de kristina peters bana dokundu; sahiciydi; yaralıydı; anlamlıydı.

....

soğuk ve yağmurda köln’den taa bochum’a “liliom”u seyretmeye, christina paulhofer’i merak ettiğim için gittim. neyse ki; “liliom” nefesimi kesmemiş olsa da, büyük bir hayal kırıklığı da yaratmadı; hatta değdi bile diyebilirim.

paulhofer’e bir şans daha tanıyacağım: schauspiel köln’de kasım sonunda prömiyer yapacak friedrich hebbel oyunu “judith”e biletim var; sırf mitolojik/dinsel judith karakterinin sıradışılığı için değeceğini düşünüyorum, umarım bir kadın olarak paulhofer “judith”in hakkını verir.