1926 / f. w. murnau / tartüff

geçen yıl başladığım alman sessiz sineması serime, uzun bir aradan sonra, kaldığım yerden devam ediyorum:

"tartüff", murnau'nun "der letzte mann" (son adam) ile "faust" arasına sıkılmış filmi. sadece 64 dakika. filmin epilog ve prolog kısımları çağımızda geçiyor ve yaklaşık 15 dakika sürüyor; yani, moliere'in "tartuffe"ü 50 dakikaya sığdırılmış durumda. murnau "tartuffe" yorumunda özellikle riyakarlığın cinsellik ve din üzerine olan kısmına yoğunlaşmış. murnau'nun bu seçiminde, kendi eşcinselliğinin rol oynadığını iddia edenler var..

tartuffe rolünde emil jannings harikalar yaratıyor; zaten tam ona göre bir rol; elinde her an burnuna kadar soktuğu kapkara bir kitapla (incil ile) dolaşan kapkara bir cüsse, zifir bir leke!
jannings'in özellikle ağızını ve gözlerini kullanışı hayranlıkverici; ağzı kocaman bir kara delik, gözler ise etrafındaki her şeyi her an kontrol altında kah iki kocaman yuvarlak kah tutan iki ince çizgi; jannings'in grotesk yorumu muhteşem. zaten bu rolü gözüne kestirip, anlaşmalı olduğu ufa stüdyolarını tartuffe çekmeye zorlayan jannings'den başkası değil. murnau ise biraz gönülsüz dahil olmuş projeye, çünkü o sıralar büyük bir heyecanla "faust" uyarlamasına çalışıyormuş..

 
filmin diğer bir etkileyici karakteri, çağımızda geçen kısımda tartuffe'ün eşdeğeri olarak konumlandırılan hizmetçi kadın; yıllardır baktığı yaşlı adamı torununundan soğutup vasiyetini kendi üzerine yazdırmaya çalışan, bir yandan da yavaş yavaş yaşlı adamı zehirleyen hizmetçi kadın rolünde rosa valetti, en az emil jannings kadar ürkütücü.

 


alman sessiz sinema filmlerinin çoğunda olduğu gibi, ama özellikle de murnau'nun alameti farikası olarak gölgeler yine müthiş. müsriflik etmemek için mumların söndürüldüğü evde ev sahibi orgon'un hizmetçilerini çağırıp hepsini işten çıkardığı sahnede her bir hizmetçinin elindeki şamdanların merdiven trabzanında yarattığı gölge efekti nefes kesici.

genellikle ekspresyonist akımın çarpık, deforme çizgilerinin hakim olduğu diğer murnau sinemasının aksine, bu film pek bir barok, hatta rokoko atmosferde; kıvrımlar, katlar, katlanmalar, üstüste binen çizgiler..

murnau'da her zaman olan ironi "tartüff"de de eksik değil. çağımızda geçen hikayede torunun kıyafet değiştirip, gezgin film gösterimcisi rolünde eve gelip dedesi ve hizmetçi kadına film gösterimi yapmadan önce filmin fragmanını elindeki büyük boy rüloları açarak göstermesini, bugünden bakınca (yani biraz anakronizmaya düşme tehlikesini göze alarak) bir yabancılaştırma efekti olarak bile okumak mümkün.

1919-1924 / josef fenneker / marmorhaus afişleri

 

marmorhaus 1912'de berlin kurfürstendamm'da inşa edilmiş ve yakın zamana kadar kullanılmış bir sinema. cephesinin bütünüyle mermer kaplı olmasından dolayı bu adı almış.

döneminin en prestijli sinema salonlarından biriymiş. 

yukarıdaki birinden mükemmel afişlerin tasarımcısı ise, weimar cunhuriyeti'nin en önemli ekspresyonist sanatçılarından josef fenneker (1895-1956).  

1921 / f. w. murnau / schloss vogelöd

max reinhardt’ın öğrencisi olmuş ve sahnelediği oyunlarda oynamış olan murnau’nun en tiyatral filmlerinden biri “schloss vogelöd” (vogelöd malikhanesi).
filmin başrol kadın oyuncusu, çehov’un yeğeni ve stanislawski’nin öğrencisi olga tschechowa, göründüğü bütün sahnelerde abartılı tiyatral jestleri ile öne çıkıyor zaten.

genel olarak malikhanenin iç mekanlarında geçen filmin atmosferi de oldukça tiyatral. murnau iç mekan çekimlerinde kapıları ve pencerelerden gelen ışığı çok ustaca kullanarak, tiyatral kalitesi yüksek görseller yaratmış. karakterlerin iç dünyalarıyla da örtüşen bu sahneler filmin en etkileyici anlarını oluşturuyor.

ancak, sadece iç mekan çekimlerinde değil, dış çekimlerde de murnau'nun mekan kurma ve gerilim yaratma kabiliyeti hayranlıkverici. örneğin, bu park sahnesinde üç büyük ağaç gövdesiyle tanımlanan üçgen alan ve yarattılan daralma hissi çok başarılı.

murnau bir yıl sonra çekeceği "nosferatu"nun görsel hazırlığını da bu filmde yapmış gibi; özellikle de bu kabus sahnesiyle..