Kentin Labirenti ya da St. Louis'deki İyonik Sütun'dan...

Ayrı ayrı zamanlarda kentlilerin anlattıkları öykülerin farkı kentin kırılma anlarından ve farklı sahiplerinden doğar. Kent, kendi kırılma anları itibarıyla, farklılıklardan oluşmuş bir tarihe sahiptir ve kentliler de hep içinde oldukları dönemlerinin koşullarını, yani fiziksel tarih ile kendilerinin yarattığı söylentiler ve tasavvurlar tarihinin birleşmesini yaşamışlardır. Daha önce de vurgulandığı üzere, kentin gerçek tarihi, kırılma anlarının yan yana gelmesiyle ve farklı dönemlerin söylentilerinin ve tasavvurlarının birbirleriyle etkileşim kurmasıyla yazılır. Bu etkileşim alanı ise Kuban'ın arayüz dediği şimdiki zamanların üzerinde yer alır. Örneğin, tank olduğumuz kente dair pek çok görüntü, pek çok öykü, pek çok anı ve pek çok efsane vardır ki bunlar tarih boyu farklı dönemlerin karışımından meydana gelmiş ve kentin birçok farklı katmanının bütünselliğini şimdiki zamanlarda oluşturmuştur. Ayrıca bunlar kişisel olarak seçilmiş alanlardan, nesnelerden ya da mekânlardan da oluşabilirler ki asıl ilginç ve değerli olan tarih bunlar üzerinden işler, çünkü kişiseldir. Bir sinema, bir plaj, bir stadyum, bir pastane, bir istasyon, bir okul, bir park, bir sokak, bir kapı, bir ağaç, bir duvar ya da başka bir sey... Bunlar kenti turistik olarak tanıtmaktan, oranın kültürünü yeniden düzenleyerek sunmaktan ve bunları yaparken de birtakım klişe simgeleri tekrarlamaktan farklı şeyleri işaret ederler. Daha önce yazdığımız bir tümceyi yeniden anımsayalım, şöyle demiştik: Kentliler ayrı ayrı kendi zamanlarında, o kent için hangi söylentilere ve tasavvurlara bağlanıp, hangi öyküleri anlatıyorlarsa, o kentin tarihinin bütününü anlattıklarına inanıyorlardır... Bir kenti çoğul bir tarihe sokan, dolayısıyla onu gerçek bir kent yapan davranışın önemi de buradan kaynaklanır. Bunlar, kentin maruz kaldığı vahşi müdahalelerle yok olup gitmiş bile olsa, o yer tümünü zihinlerde korur ve mevcut görüntünün içine bu zihinsel işleyişten bir şeyler sızdırır. 

 Emre Zeytinoğlu 

Literatür Yayınları, 2021

fas günlükleri 6: fes - sur dışı

fes'in medinası daracık sokaklarından dolayı insanda bazen nefes alamayacakmış hissi uyandırıyor. hemen kent surlarının dışına çıkıldığında parkta dolaşmak, medina'ya uzaktan bakmak ne kadar güzelse, yoğun yeşilin içinde olmak ve nefes alabilmek de o kadar keyifli. 

hemen surların dışında jnan bil parkı var. içinde kafe ya da herhangi bir yeme-içme mekanı yok, dolayısıyla sessiz sakin bir kent parkı burası. biz ziyaret ettiğimizde bazı yerleri çok bakımlı değildi, sanki mevsime yeni hazırlanılıyor gibi bir ortam vardı, bazı yerlere girilemiyordu, kanallarda havuzlarda su yoktu. neyseki yapay gölün suyu tamdı. 

fes'in dünyaca ünlü uluslararası dini müzikler festivalinde bazı konserler bu parkın içinde düzenleniyormuş. buranın atmosferini bir konser sırasında deneyimlemek de güzel olabilirdi, ama bizim tarihlerimizde parkta herhangi bir etkinlik planlanmamıştı.

parkta rastladığımız ve türünü bilmediğimiz ama çiçeklerine hayran kaldığımız bu ağaca nisan sonunda gittiğimiz atina'da da rastladık. beraber gezdiğimiz arkadaşların birinin telefonunda bitki tanıma uygulaması vardı, sayesinde bu zarif çiçekli ağacın adını öğrenebildik: orkide ağacı. nisan başında jnan bil parkında yere düşmüş çiçeklerden kurutmak için defterimin yaprakları arasında koyduklarım nisan sonunda kurumuşlardı bile. 

parktan çıktıktan sonra fes'i nereden panoramik seyrederiz diye kuzeye doğru yürüye yürüye, askeri müzeye dönüştürülmüş ama biz ordayken kapalı olan kuzey kalesinin arkasından geçerek, fes'i yukardan gören, yamacında merini hanedanı döneminden kalan türbe ve mezar kalıntılarının olduğu tepeye vardık. 

baştan planlamadığımız bu rota, aşağıya indiğimizde guisa kapısından tekrar medinaya girmemizle tamamlandı. 

 

yol üstünde bir süre bir zeytin ağacının gölgesinde oturup hem dinlendik hem de ben uzun zaman sonra tekrar eskiz yaptım, fes'in panoramasını kağıda geçirmeye çalıştım.

     

fas günlükleri 2: fes - medina

 

ikisinde konaklayarak, küçüklü büyüklü altı yerleşim gezdiğimiz dokuz günlük fas seyahatimize şu andan geriye doğru bakınca, en keyif aldığım şehrin fes olduğunu fark ettim. 

fas'ın eski kraliyet şehirlerinden biri olan fes, güneş ışıklarının kaçamak yaladığı dapdaracık sokaklardan kurulu bir labirent-şehir. cevahir deresi'nin (oued al jawahir) aktığı vadinin inişli çıkışlı yamacında konumlanmış; medina'nın (eski şehrin) ana girişi olarak kullanılan üst kottaki mavi kapı'dan dere kotuna doğru inen bir topografyaya sahip. 

mavi kapı (bab boujloud)

sabahın çok erken bir saatinde olduğu için etrafta neredeyse hiç insan yok, ama burası gün içinde ve akşamları fes'e gelen herkesin geçtiği, kalabalık bir kapı meydanı. hemen içeride iki taraflı konumlanmış kahvehanelerde oturup etrafı seyretmek çok keyifli.

kapı, görüntüsünün aksine yakın tarihte inşa edilmiş, 1913'te. dış cephesi mavi çinilerle kaplı kapının iç tarafı yeşilli.

hemen kapının yanında, iç tarafta 11. yüzyılda kurulmuş olan su maksemi var; yani burası fes'in taksim meydanı :)

kapının hemen ardından, birbirine neredeyse paralel şekilde ilerleyen iki ana damar (ki bunlara "ana damar" demek tuhaf, çünkü pek de ama damar olacak kadar geniş değiller aslında, ama işlev olarak öyleler çünkü şehrin ticaret eksenlerini oluşturuyorlar) ve bunlara bağlanan kılcal damarlardan oluşan bir labirent. 

bu kılcal damarlar bazen omuzlarınızı sürteceğiniz kadar darlaşıyorlar, bazen ise darlığın yanısıra üstlerinde devam eden yapılardan dolayı (bizim güneydoğu şehirlerimizde kabaltı denen) tünellere dönüşerek basıklaşıyorlar. hele de güneşin, batışının çok öncesinden itibaren ışıklarının çoktan yalamayı bıraktığı sokaklar, kendi alacakaranlıklarında bizim gibi yabancılara tekinsizlik hissi verse de kesinlikle güvensiz olmayan ortamlara dönüşüyorlar.

güvensiz değiller ama sadece kılcal damar gibi sokaklardan oluşan, genişlemelerin yeterince ferahlatmadığı, boşlukların olmadığı, adeta klostrofobik olarak nitelendirilebilecek bu dokuda bir noktadan sonra nefessiz kalmış hissine kapılmanız içten bile değil. bu da tabii yine labirent gibi olma durumuyla ilişkili aslında. (seyahatimizin ikinci durağı marakeş'i şehir olarak çok sevmesem de, geniş boşluklar barındırması dolayısıyla oldukça ferah bir ortama sahip olduğunun hakkını vermeliyim)

kılcal damarlar birleştikleri yerlerde üçgen, çokgen şekillerde genişliyorlar. sokakta çeşme var ise kesin arkasında, yanında bir cami var demek. ağaç tek tük; varsa yüksek duvarların üstünden sokağa taştığı kadarıyla.

eylül ayındaki depremden sonra mı yerleştirildiklerini bilmediğim, ama avrupa'daki ortaçağ kentlerinde kagir olanlarından bolca bulunan, sokakların üstünden geçen yapılar-arası-desteklerin/payandaların ahşap olanlarından fes'te neredeyse her sokakta var ve bu halleriyle çok etkileyiciler.