Ruhrtriennale 2026’dan İki Dans Akşamı 2 - OPUS / Landless

OPUS'u beklerken (05 Eylül 2026, Pact Zollverein - Essen) © Mehmet Kerem Özel

OPUS / Landless akşamı tek defalık olarak seyirciye Yunan koreograf Christos Papadopoulos’un farklı topluluklarla sahneye koyduğu iki yapıtını bir arada seyretme imkanı verdi; ilki Avrupa’nın son yıllarda gittikçe adından daha çok söz ettiren dans topluluklarından, Antwerp ile Ghent şehrilerinin ortak kurum Opera Ballet Vlaanderen (Flaman Opera Balesi) yapımıydı, ikincisi Papadopoulos’un kendi topluluğu LEON KAI LYKOS (ASLAN VE KURT) yapımı.

Papadopoulos (1982) Atina'da Siyasal Bilimler’den mezun olduktan sonra Yunanistan Ulusal Tiyatrosu Drama Okulu'nda tiyatro okumuş. Onu esas heyecanlandıran alanının tiyatrodan çok, dans olduğunu fark edince Amsterdam'a gidip SNDO'da (School for New Dance Development) dans ve koreografi eğitimi almış. Günümüzün genç Yunan koreograf kuşağındakilerin çoğu gibi onun yolu da ünlü Yunan görsel sanatçı/koreograf/yönetmen Dimitris Papaioannou’yla çalışmaktan geçmiş.

Papadopoulos kendi dans topluluğu LEON KAI LYKOS bünyesinde sahnelediği Elvedon (2015), Opus (2016), ION (2018), Larsen C (2021), Landless (2024) ve My Fierce Ignorant Step (2025) yapıtları ile sadece Yunanistan’da değil Avrupa çapında büyük beğeni toplamaya devam ediyor. Dance On Ensemble için Mellowing (2023), Lyon Opera Balesi için Mycelium (2023), Nederland Dans Theater 1 için Ties Unseen (2024) ve Opera Ballet Vlaanderen için OPUS (2026) adlı yapıtları tasarlayan Papadopoulos Şubat 2025’te, ilk defa verilen Rose Uluslararası Dans Ödülü’nü* almaya hak kazandı.

Mycelium ile My Fierce Ignorant Step’i canlı, Ties Unseen’i naklen yayın kaydından seyretmiş biri olarak Papadopoulos’un koreografilerinin genellikle; yalın ve minimal hareket dizilerinin yapıt boyunca tekrar ederken az farklılıklarla değişerek evrilmeleri üzerine kurulu olduğunu söyleyebilirim. Önceki bir yazımda kullandığım benzetmeyi referans alırsam; Papadopoulos’un koreografilerinde dansçılar -sanki bedenlerinin içindeki küçük bir top bedenlerinin sınırlarına çarpıp yön değiştirerek ilerliyormuşcasına- uvuzlarını eklem yerlerinden kırarak hareket ediyorlar.** Papadopoulos koreografilerinde karakteristik olarak baş ve kolların hareketine ayrıca belirgin bir vurgu yapıyor. Öyle ki neredeyse bütün yapıtlarının kostümleri bu vurguyu güçlendirecek şekilde tasarlanıyor: Kıyafetler koyu renklerde ve bacakları da kaplayarak dansçıların boyun seviyesine kadar geliyorlar, sadece kolların dirsek ile el arasını açıkta bırakıyorlar. Dolayısıyla bedende baş, kollar ve eller ön plana çıkartılmış oluyor.

Bu genel izlenimimi saklı tutarak, Papadopoulos’un OPUS ve Landless’in koreografilerinde özel olarak müzik ile hareket arasında ilişki kurmayı hedeflediğini belirtmeliyim. Nasıl notaların her biri birbirlerinden bağımsız birer varlıksa, uvuzlar da uzamda birbirlerinden bağımsızca hareket edebilirler. Bu anafikirden hareketle Papadopoulos bu yapıtların hareket tasarımında müziği oluşturan notalar ile bedeni oluşturan uvuzların hareketini, birbirlerinden etle tırnak gibi ayrılmayacak sıkılıkta ilişkilendirerek örüyor. Öyle ki, özellikle OPUS’u seyrederken koreografinin nasıl ortaya çıktığını, yukarıdaki açıklamayı bilmeden de fark ediyor; duyduğunuz müzik ile eşzamanlı olarak dansçıların bedenlerindeki hareketi gördüğünüzde, bu ilişkiyi takip edebiliyorsunuz. Doğal olarak ortaya figüratif bir anlatı çıkmıyor, müziğin kendisi kadar soyut bir koreografi seyrediyoruz. Koreografi müzik kadar soyut ama onun gibi uçucu değil, tam tersi, onun uçuculuğunu beden hareketleri yoluyla maddeleştiriyor, dolayısıyla görselleştiriyor. Papadopoulos bu koreografik yaklaşımını; OPUS’ta Yunan besteci Kornilios Selamsis’in, Johan Sebastian Bach’ın Füg Sanatı’nın dört dakikalık ilk parçası Contapunctus 1’i ayrıştırıp yeniden yapılandırarak yarattığı 50 dakikalık yeni kompozisyona, Landless’de Yunan DJ-besteci Jeph Vanger’in özel olarak bu yapıt için bestelediği, yine yaklaşık 50 dakikalık müziğe uyguluyor.

Bu iki yapıtı aynı akşamda arka arkaya seyretmenin ilginç tarafı, aynı koreografik anafikrin birbirine zıt sahneleme özelliklerine uygulanmış olmasına tanıklık etmek. Şöyle ki, OPUS zemini ve arka yüzeyi bembeyaz bir sahnede kalabalık bir ekibin hareket ettiği bir yapıt iken, Landless her yeri kapkara bir sahnede bir solo. Papadopoulos ilk defa 2017 yılında Dansnät Jöngköping yapımı olarak dört dansçı ile sahneye koyduğu OPUS’u 2026 yılının başlarında Opera Ballet Vlaanderen için 12 kişilik kalabalık bir dansçı kadrosu ile tekrar ele almış (PACT Zollverein’da benim seyrettiğim 5 Ağustos 2026 tarihli gösterimde sahnede 11 dansçı vardı). Papadopoulos ilk versiyondaki dört dansçının her biri için tanımladığı ses partisini bu versiyonda üçer dansçıya uyarlamış. Böylece temel müzikal sesler ile alt sesler arasında etkileşim kurulmasına olanak tanımış, başka bir deyişle tek bir dansçıya atadığı hareket notasyonunu üç dansçıya göre çeşitlendirmiş. Örneğin bir oktav iki dansçı tarafından birlikte ifade ediliyor. Yapıt ilerledikçe başta ayrıştırılmış olan nota dizileri birleşerek Bach’ın müziği tanıdık hale geliyor. Bununla eşzamanlı olarak sahne kalabalıklaştıkça notaların sesleri ile uvuzların hareketleri arasındaki ilişki şeffaflığını kaybetmeden karmaşıklaşıyor. Dört grup da sahneye geldiğinde koreografide artık grupların aralarındaki mekansal ilişkiler önplana çıkmaya başlıyor.

En başından itibaren sahnenin tam ortasında yukarıdan sarkan çıplak ampül üçlü beden gruplarının sahne mekanı içindeki ilerleyişleri, kah birbirleriyle kaynaşmaları kah ayrılmalarıyla birlikte çok yavaş bir şekilde yukarıya doğru yükselirken (ve gücü azaltılarak sarılaşırken), sahne mekanı da baştaki çiğ, lekesiz beyaz halinden içinde beden hareketleriyle birlikte müziğin maddeleştiği kırık beyaz, sarımsı bir ortama bürünüyor (Minimal ve etkili ışık tasarımı Stephanos Droussiotis’e ait).

OPUS'u alkışlarken (05 Eylül 2026, Pact Zollverein) © Mehmet Kerem Özel

OPUS ilk üçlü dansçı grubunun sahneye çıktığı ilk andan itibaren seyirciyi adeta hipnotize ediyor ve giderek de içine çekiyor, sonunda yarattığı bütünsel etkiyle de büyülüyor. Opera Ballet Vlaanderen’in dansçıları Papadopoulos’un bu müthiş bir matematiğe ve giderek giriftleşen bir örüntüye sahip koreografisini icra etme konusunda titiz, maharetli ve etkileyici bir performans sergiliyorlar. Bu başarıda topluluğun son yıllarda geçirdiği değişiminin büyük rolü olduğu kesin. Şöyle ki, topluluk Antwerp doğumlu, Fas asıllı Belçikalı ünlü koreograf/dansçı Sidi Larbi Cherkaoui’nin 2015-2022 arasındaki genel sanat yönetmenliği sırasında klasik baleden daha çok modern ve çağdaş dans yapıtları icra ederek, genel olarak opera kurumlarının bünyelerindeki bale topluluklarına hakim olan klasik bale repertuvarını yavaş yavaş terk etti. O kadar ki, Cherkaoui'nin ayrılmasından sonra kurumun opera ile bale bölümlerinin sanat yönetmenliğini birarada yürüten Jan Vandenhouwe’nin hazırladığı programlarda klasik koreografiye sahip hiç bir bale yapıtı yer almadı. Bu açıdan Opera Ballet Vlaanderen’in başarılı bir şekilde GöteborgsOperans Danskompani (Göteborg Operası Dans Topluluğu) benzeri bir kimliğe evrildiğini ve dansçılarının yıllar içinde oluşan çağdaş repertuvarı yetkin bir şekilde icra ettiklerini söylemek yanlış olmayacaktır.

Landless'i beklerken (05 Eylül 2026, Pact Zollverein - Essen) © Mehmet Kerem Özel

Landless Papadopoulos’un, dansçı Georgios Kotsifakis ile ortaklaşa tasarladığı bir yapıt. Kotsifakis, Papadopoulos’un kendi topluluğu LEON KAI LYKOS ile sahnelediği bütün yapıtlarda dans eden, yabancı topluluklara ürettiği işlerde asistanlığını üstlenen bir yaratıcı dansçı. Dolayısıyla Kotsifakis, Papadopoulos’un dünyasını en iyi bilen kişi olmasının yanısıra hiç şüphesiz o dünyayı kuranlardan da biri, adeta protagonisti.

Kotsifakis dansçı olarak olağanüstü bir fiziki gösterişe, bedene sahip değil (örneğin burada aklıma Maurice Bejart’ın unutulmaz dansçılarından ve onunla tıpkı Papadopoulos-Kotsifakis gibi bir ikili oluşturmuş olan Jorge Donn’un muhteşem fiziği ve aurası geliyor). Ancak Kotsifakis’in dans ederken etrafında yarattığı atmosfer benzersiz; bedeninin kıvraklığı, akıcılığı, zarafeti ve özellikle de yapıtın ilk anlarından itibaren mıknatıs gibi sizi kendisine çeken bakışları büyülenmiş gibi gözünüzü ondan ayıramamızı sağlıyor. Kotsifakis büyük ve kapkara bir sahnede, siyah kıyafetler içinde, 50 dakika boyunca tek başına hareket ettiği Landless’te de sizi avucunun içine almayı, kendisini nefessiz takip ettirmeyi başarıyor.

Landless'i alkışlarken (05 Eylül 2026, Pact Zollverein) © Mehmet Kerem Özel

İtalya’nın Lugano kentinde ikiyılda bir düzenlenen uluslararası çağdaş dans festivali Lugano Dance Project’in insan bedeni ile mimarinin birlikteliği temasıyla gerçekleşen 2024 tarihli ikinci edisyonu vesilesiyle LAC Lugano Arte e Cultura tarafından Papadopoulos’a sipariş edilen Landless bu birlikteliği tam da zıt yönden ele alarak ortaya seriyor: İnsan bedenini bir mimarinin/mekanın içine yerleştirmek yerine, onu bir boşluğun (simsiyah bir mekanın) içinde var olmaya zorluyor. “Landless” kelimesi koordinatları veya dayanak noktalarını yitirmiş olmaya, çıkacak bir karanın veya inecek bir yerin olmamasına dair anlamlar içeriyor. Ayaklarınızın altındaki toprağın olmadığı bir ortam zaten tam da Landless’de olduğu gibi geriye sadece bir bedenin ve karanlık bir boşluğun kaldığı bir yerdir. Yapıtın ikinci yarısında ise; bedeni arkadan takip ederek (spotu dansçının kendisinin yönetmesi sayesinde) aydınlatan, dolayısıyla seyirciye sadece bedenin konturlarını gösteren, sona doğruysa sahneye yoğun sisin basmasıyla birlikte de bu konturları geçici, uçucu bir maddeselliğe dönüştüren bir ışık kaynağı kırılgan insanın bu karanlık uzamda var olma mücadelesini etkileyici bir şekilde ortaya seriyor. Son olarak yapıtın duygusunu seyirciye geçirmedeki başarıda Eliza Alexandropoulou’nun atmosferik ışık tasarımının ve Jeph Vanger’in metalik ses peyzajının da etkili olduğunu vurgulamalıyım.

 ------------------------------------ 

* Herhangi bir tarzdaki yeni dans yapıtları için iki yılda bir verilmeye başlanan ve adı için Rose ismini seçen anonim bir kişinin, dünyada dans üzerine odaklanmış saygın kurum-mekanlardan biri olan Sadler's Wells'e yaptığı cömert bir bağışla mümkün olan bu ödülün verilme süreci oldukça uzun: Dünyanın yedi kıtasından direktör, sanatçı, yapımcı ve yazarlardan oluşan 14 aday göstericinin belirlenen tarihleri arasında prömiyer yapan dans yapıtları arasından değerlendirmeye alınmak üzere belirlediği uzun liste, altı seçiciden oluşan uluslararası bir jüri tarafından eleniyo. Son aşamda bu yapıtlar Sadler’s Wells’te canlı olarak icra ediliyor ve kazananı Birleşik Krallık merkezli beş jüri üyesi belirliyor. Ekim 2021 ile Şubat 2023 tarihleri arasında prömiyer yapan dans yapıtlarına verilen ilk ödülün finalistleri An Untitled Love (Kyle Abraham), Carcaça (Marco da Silva Ferreira), Larsen C (Christos Papadopoulos) ve Encantado (Lia Rodrigues) idi. 

** https://www.unlimitedrag.com/post/on-soruluk-sohbetler-christos-papadopoulos

 Bu yazının bir versiyonu Kineo Dergi'de yayınlanmıştır.

FC Bergman’dan Les pêcheurs de perles: Anılarla Alevlenen Aşk ve Arkadaşlık

yazdıdaki bütün fotoğraflar: mehmet kerem özel, antwerp, 15.12.2023 

15 Aralık 2023 Cuma, Antwerp’in 1907 tarihli opera binasında Flaman Opera ve Balesi’nin sahnelediği İnci Avcıları’nın prömiyer akşamı. Kırmızı perde kapalı, ön sahnenin iki yanında birer formika masa ve sandalyeler; birinde oturan yaşlı bir adam. Orkestra şefi geliyor, alkış bitiyor. Prelüdün ilk notası: sert bir vuruş. Tam bu vuruş sırasında adamın kafası önündeki tabağın içine düşüyor. O sırada perde yukarıya doğru açılıyor: Gri, soğuk bir yemekhane, oturan yaşlılar, dolaşan hemşireler; sevimsiz bir huzurevi. Prelüd boyunca, bir sedyeyle gelen iki hemşire ölü adamı alıp götürüyorlar. Oryantal bir ezgiye sahip açılış korosunu, makyajla yaşlandırılmış koro seslendiriyor; ölüme meydan okuyan inci avcıları gibi her an ölüme bir adım daha yaklaşan ama yaşadıkları her anla da ölüme direnen yaşlılar. Bu sırada, sahnenin diğer yanında bir kadın ölüyor. O da sedyeyle alınıp götürülüyor.

gösterinin başlamasını beklerken

İnci Avcıları (Les pêcheurs de perles) Bizet’nin Carmen’den sonra en tanınmış operası olsa da, genel opera repertuvarı içerisinde az bilinen ve ender sahnelenen yapıtlardan biri; o kadar ki, temel opera kitaplarında, örneğin Faruk Yener’in 1964 tarihli “100 Opera”sında yer almıyor. İnci Avcıları’nın dünya prömiyeri 1863 yılında Paris’te Théâtre Lyrique’de yapılmış; seyirciler tarafından olumlu karşılanmış, Hector Berlioz dışında dönemin bestecileri ve eleştirmenler tarafından ise beğenilmemiş. Yapıtın tarih içindeki yolculuğu da talihsiz: Bizet hayattayken bir kere daha sahnelenmemiş, daha sonra özellikle sonu birkaç kere değiştirilmiş, ek müzik yazılmış. Bizet’nin özgün versiyonuna; 1970’lerin başında Arthur Hammond’un müdahelesiyle yaklaşılmış, 2010’da bizzat Bizet’ye ait 1863 yılı şef partisyonunun Fransa Ulusal Kütüphanesi’nde bulunmasıyla ulaşılmış.

Librettosu Eugene Cormon ile Michel Carré imzalı, üç perdelik İnci Avcıları antik dönem Ceylan’ında (şimdiki Sri Lanka) iki erkeğin, inci avcılarının lideri Zurga ve Nadir’in, birbirlerine verdikleri dostluk yemini ile aynı kadına, Leyla’ya duydukları aşk arasında kalışlarının öyküsünü anlatıyor. Buna paralel olarak, bir Hindu rahibesi olan Leyla’nın erkeklerden birine duyduğu aşk ile kutsal yemini arasında kalışı da operanın yan anlatılarından biri.

Operanın başında inci avcılarının kendilerine lider seçtikleri Zurga (bariton) ile köye bir yıllık bir aradan sonra dönen Nadir (tenor), eskiden aynı kadına aşık olmalarına rağmen birbirlerine verdikleri dostluk yeminini bozmadıkları için eski günleri yad ederler. Bu sırada söyledikleri “Au fond du temple saint”, opera tarihinin en tanınmış ve sevilen düetlerinden biridir. Nadir bir yıl önce, o sırada köyden ayrılan Leyla’nın ardından gitmiş, Leyla’nın inci avcılarını korumak üzere dua etmek için köydeki tapınağa geri dönüşüyle, onun peşinden köye geri gelmiştir. Zurga denize açıldıktan sonra Nadir’in Leyla’ya duyduğu aşkı dillendirdiği “Je crois entendre encore” tenor sesi için yazılmış en içli aryalardan biri olmasının yanı sıra operanın; kendisinden de ünlü, en bilinen, sevilen ve konserlerde sık sık icra edilen parçasıdır. Leyla (soprano) da Nadir’e aşıktır, o kadar ki, inci avcılarını korumak için ettiği duayı içeren ünlü “O Dieu Brahma” aryasını aslında sadece Nadir için söylemektedir.

Leyla ile Nadir tapınakta operanın başka bir ünlü parçası “Ton coeur n’a pas compris le mien” başlıklı düetle aşklarını hatırlayıp tazelerken başrahib Nourabad (bas) tarafından yakalanırlar ve köye ifşa edilirler. Köylüler Zurga’dan Leyla ile Nadir’in idamını talep ederler. Zurga, yüzü baştan beri peçeyle kapalı olduğu için tanımamış olduğu Leyla’nın yüzünü görmesiyle Nadir’in, birlikte ettikleri yemine ihanet ettiğini anlar; bu nedenle çok kızgındır ve intikam istemektedir, ama “L’orage s’est calme” aryasında söylediği gibi gençliklerinden beridir dost olduğu Nadir’i kaybedecek olmaktan üzgündür de. Leyla ile Nadir idama götürülürken Leyla boynundan çıkarıp, annesine ulaştırması için Zurga’ya bir kolye verir. Kolye, küçük yaştayken saklanacak bir yer bularak kurtardığı bir kaçak tarafından Leyla’ya verilmiştir. Kolyeyi gören Zurga, yıllar önce onu kurtaran kızın Leyla olduğunu anlar, köyü ateşe vererek köylülerin dikkatini dağıtır ve böylece Leyla ile Nadir’in kaçmalarını sağlar. Operanın özgün versiyonu, Zurga tek başına sahilde otururken sonlanır.

Bizet’nin ölümünün ardından yenilenerek sahnelenen 1886 versiyonunda Leyla ile Nadir’in kaçmalarına izin verdiğini gören Nourabad’ın köylülere söylemesi üzerine Zurga bıçaklanarak öldürülür. Yapıtın sonraki başka versiyonlarında Zurga farklı şekillerde de öldürülmüştür.

Belçika’nın Ghent ve Antwerp şehirlerinde yerleşik olan ve performanslarını bu iki şehirdeki opera binalarında gerçekleştiren Flaman Opera ve Balesi (Opera Ballet Vlaanderen) yapımı olarak sahnelenen İnci Avcıları’nın yönetmen koltuğunda Belçika’nın dünyaca ünlü tiyatro kolektiflerinden FC Bergman ekibi oturuyor. Geçtiğimiz yaz Venedik Tiyatro Bienali’nde Gümüş Aslan Ödülü’nü almış olan ekip, Antwerp Konservatuvarı Tiyatro Bölümü’nden mezun arkadaşlar Stef Aerts, Thomas Verstraeten ve Marie Vinck’ten oluşuyor.

FC Bergman ekibi hikayeyi bir huzurevine taşımış. Bu tercih ilginç, ancak aryaların çoğunda protagonistlerin şimdiki zamandaki duygu ve düşüncelerinden çok birbirleriyle yaşadıkları anıları anlattıkları düşünüldüğünde, anlatıyı eskinin hatırlandığı bir huzurevine taşımak yadırgatıcı değil. Ayrıca, özgün hikayede protagonistler aslında yaşadıkları aşk ve ettikleri yeminlerden sonraki bir zamanda tekrar karşılaşıyorlar; FC Bergman’ın tercihi, bu tekrar karşılaşmayı bir yıl sonrasına değil, protagonistlerin hayatının son evresine taşımak.

Yapımda, çoğu opera yapımının vazgeçilmez öğesi döner sahne kullanılıyor. Döner sahnenin bir yüzünde yaşlılar yurdunun birkaç mekanı; yemekhanesi, ölü yıkama odası ve morgu varken, diğer yüzünün bütününü, yükseldiği en uç noktada donup kalmış devasa bir dalga kaplıyor. Yemekhanenin bir tarafındaki büyük pencere dalganın olduğu tarafa açılıyor. Sahnenin yavaş yavaş dönmesiyle ve bazı sahnelerde bu dönmenin hiç durmamasıyla; her an ölümün kol gezdiği, her an sakinlerinden birinin ölüme yenik düştüğü yaşlılar yurdunun mekanı ile ölümsüzleşen anıların imgesi olan donup kalmış dalga mekanının, yani zamanların, şimdi ile geçmişin sürekli iç içe geçmeleri, sanırım bir opera mizanseninde döner sahne kullanımının, hızlı bir sahne değişimini sağlamanın çok ötesinde, derin bir anlam kazanarak anlatıya hizmet ettiği ender örneklerden biri.

FC Bergman anlatıda ve hikayede bazı değişikliklere de gitmiş. Anlatıdaki en önemli değişiklik Zurga, Nadir ve Leyla’dan ikişer tane olması; yaşlılıklarını şancıların oynadıkları Nadir ve Leyla’nın gençliklerini genç dansçılar, Zurga’nın gençliğini ise yapıtın ilerleyen kısımlarında Nourabad’ın partisyonunu da söyleyen, ama ilk kısımlarda dansçılarla birlikte hareket tasarımının bir parçası olan -dolayısıyla benim gibi çoğu seyircinin başta sadece dansçı zannettiği- genç bir şancı canlandırıyor. Böylece protagonistlerin yaşlılık halleri eskiden, anılardan bahseden aryaları icra ederken, gençlik halleri önce fotoğraf karelerini andıran hareketsiz duruşlarla belli anıları canlandırıyorlar, ilerleyen sahnelerde hareketleniyorlar da. Bunlar arasında en etkileyici olanı Nadir ile Leyla’nın aşk düeti sırasında çırılçıplak iki genç dansçının (Bianca Zueneli ve Jan Deboom) donmuş dalganın altında müthiş akıcı bir hareket tasarımıyla kah ayakta kah yatarak kah birbirlerine dokunarak, kah ayak veya elleriyle birbirlerine ivme vererek oynaşıyor, sevişiyor oldukları.

Nourabad’ın partisyonunun Zurga’nın gençlik hali olması da hikaye açısından sırıtmıyor, çünkü başrahip Nourabad’ın katı ve kuralcı sözleri Zurga’nın, Nadir ile Leyla’nın ihanetlerini öğrendikten sonra iç dünyasında yaşadığı ikilemdeki sert tarafı dillendirmeye yarıyor. FC Bergman’ın hikayade yaptığı değişikliklerden en önemlisi ise; librettonun Zurga’nın Nadir ile Leyla’yı bağışlamasını kolyeyi fark etmesi gibi basit bir olguya bağlamasını, Nadir ile Leyla’ya duyduğu dostluk ve aşk ile onlar tarafından ihanete uğramasıyla yaşadığı hayal kırıklığı ve öfke arasında kalışının çözümünde basit kaldığını ve bunun Zurga karakterinin ruhsal dünyasına haksızlık olacağını düşünmelerinden dolayı, kolye objesini hikayeden kaldırmak.

FC Bergman’ın sahnede kurduğu dünyada hoş detaylar var. Donmuş dalganın geçmişteki güçlü bir anı/anıyı zamanda sabitlemek gibi bir imgesel anlamının olmasının yanı sıra, Hokusai’nin ünlü estampındakine benzer devasa boyutlarda, bütün gücüyle birazdan sahile ulaşıp belki önüne çıkanları tarumar edebilecek bir dalga ile geçmişteki bir anının/yaşanmışlığın tekrar hatırlanmasıyla şimdiyi etkileyecek olmasının örtüşmesi anlamlı.

FC Bergman’ın bütün yapıtlarında olan kara mizah ve tiyatroya “meta” bakış bu sahnelemede de kendini gösteriyor. Donmuş dalgaya gösterinin son bölümünde sanki bir diarama’mıymış (gerçek veya kurgu bir olayın, anın veya hikâyenin, ışık oyunları da kullanılarak yapılan gerçek boyutta ve üç boyutlu maketi) gibi davranılıyor, yani meta-bakışla dalganın “dekor olma hali”nin altı çiziliyor: Dalganın altına -devrilmesin diye- bir dayanak yerleştiriliyor, bir restoratör dalganın boyalarını yeniliyor, hatta Nadir ile Leyla’nın huzurevinden kaçışları doğrudan merdiven dayadıkları dalganın üzerine çıkmalarıyla gerçekleşiyor. Nadir ile Leyla’nın hayalinin, yani sonsuza kadar birlikte olmak istemelerinin, dalganın üzerine çıkışlarıyla gerçekleşmesi ile baştan beridir huzurevinin mekanlarında dalga motifli tabloları ve akvaryumu görmüş olmamız da tesadüf değil; huzurevindeki bütün yaşlıların hayali bu aslında, dalgalı bir sahile ulaşmak. Bu bölümde küçük yemek masalarının tek bir uzun masa olarak, yarısının yemekhane kısmında yarısının ise pencerenin diğer tarafında, yani donmuş dalga diaraması tarafında olacak, yani iki mekanı birbirine bağlayacak şekilde yerleştirilmiş olması, bu son bölümde artık anlatının içerdiği iki dünyanın tek bir gerçeklikte birleşiyor olmasını da beraberinde getiriyor.

Dalgayı ilk gördüğümüz andan itibaren üzerinde onunla birlikte, uçmakta olan donmuş martılar da anlamlı: Dalgayla oynaşmayan martı bilir miyiz, martısız dalga olur mu? Eğer dalga bir tutkuysa, ki bu hikayedeki arzu nesnesi Leyla, martılar da ona hayran ve aşık olan Nadir ile Zurga değiller mi? Hatta FC Bergman’ın yorumunda Leyla’nın yaşlı bir popstar olduğu göz önüne alındığında, o martılar sadece Nadir ile Zurga değil, Leyla’nın “O Dieu Brahma” aryasını söylerken, aynı bir pop konserindeymiş gibi çakmaklarını yakarak ona eşlik eden huzurevi yaşlılarının hepsi aslında. Ve, son sahnede martıların yerde ters dönmüş yatıyor olmaları ile Zurga’nın yüzükoyun yerde yatıyor olması da tesadüf değil. Çünkü hikayenin kaybedeni Zurga. Bu noktada, Zurga’ya, gösterinin ilk yarısında ölmüş olan bir yaşlıya yapılmış olan ölüm ritüelinin (başından su dökmek, yosunla kaplamak ve fotoğrafını çekmek) aynısının yapıldığını görmek de Zurga’nın öldüğüne, ya da ölecek kadar kahrolduğuna işaret; FC Bergman belki bu mizansenle Bizet’nin ölümü sonrası İnci Avcıları’na yapılan ve hepsinde istisnasız Zurga’nın öldürüldüğü müdahelelere ince, ironik bir göndermede bulunuyor.

gösteriyi alkışlarken

FC Bergman, arasız 105 dakika sürecek şekilde kurguladığı yapımı Flaman Opera ve Balesi bünyesinde ilk defa 2018 yılında sahneye koymuş. Büyük bir başarı elde eden yapım bu sezon 15 Aralık 2023 ile 24 Ocak 2024 tarihleri arasında yeni orkestra şefi ve şan sanatçılarından oluşan bir kadroyla tekrar sahneleniyor.

Belçikalı şef Karel Deseure orkestrayı hassasiyetle yönetiyor, yapıtın 1863’teki prömiyerinin ardından eleştirmenlerin Bizet’yi “Wagneryen” olmakla itham ettikleri orkestrasyonun tüm detaylarını ve katmanlarını görkemli ve tempolu ama aynı zamanda duygulu ve zarif bir şekilde ortaya seriyor. Jan Schweiger yönetimindeki koro, bulunduğu sahnelerde gereken etkiyi yaratma konusunda orkestraya mükemmel bir şekilde eşlik ediyor. 2018 yapımında da Leyla rolünü canlandırmış olan Rus lirik soprano Elena Tsallagova sadece billur gibi sesi, net artikülasyonu ve etkili icrasıyla değil, Leyla’nın yaşlılığını canlandırdığı sahnelerdeki oyunculuğu kadar yapımın ikinci yarısında makyaj ve protezlerden kurtularak genç Leyla’ya dönüştüğü zamanki cesaretiyle de övgüyü hak ediyor. Zurga rolünü kariyerinde ilk defa canlandıran Türkiyeli bariton Kartal Karagedik dostluk ile aşk, güven ile ihanet arasında kalmış, bütün bunları gençliğinde yaşamış ve durulmuş ruh dünyasının yaşlılığında tekrar bulandığı bu protagonistte öfkeyi, melankoliyi, fedakarlığı ve kabullenmişliği gerek oyunculuk gerek ses icrasındaki titiz, nüanslı ve ikna edici yaklaşımıyla mükemmel bir şekilde yakalıyor ve aktarıyor. 58 yaşındaki Belçikalı tenor Marc Laho da dostunu ve aşkını hatırlayan yaşlı Nadir olarak ikna edici. Laho, operanın en ünlü iki parçasında, Zargo ile düetinde dengeli, kendi aryasında ise seyirciyi, en azından beni, ağlatacak kadar lirik ve duyguluydu.

Tarihi operaların çağdaş sahnelemelerinin en büyük handikabı müziğe ve librettoya ihanet etmek olabiliyor; günümüz yönetmenleri yapıtı, güncellemek adına pervasızca, içerdiği hikayenin geçtiği tarihten veya yerden bağımsız bir şekilde ele alabiliyorlar. Tiyatro sanatçılarından oluşan bir kolektif olan FC Bergman’ın bu ilk opera sahnelemesinde yakaladığı başarı sahnelemenin temelini besteyle et-tırnak ilişkisinde olan güftelerin içeriğinin alması kadar, burada tek tek değinemeyeceğim titizlikte, ama yazının başlangıcında ilk örneğini verdiğim üzere, müzikteki neredeyse bütün vurguların, devamlılıkların, kesintilerin gözetilerek figürlerin ve döner sahnenin hareketlerinin ve mizansenin hazırlanmış olması. FC Bergman’ın rejisi, hikayesini şimdiye kadar beğenilmeyen, oryantalist veya eskimiş bulunan özelliklerinden arındırdığı İnci Avcıları’nı güncelliyor. Tabii ki bu sıradışı reji Flaman Opera ve Balesi’nin orkestra ve korosu ile konuk orkestra şefi ve şan sanatçılarının adanmışlıkları ve başarılı icraları olmadan etkili bir sonuca ulaşamazdı. 

[Bu yazı Andante dergisinin Ocak 2024 tarihli 207. sayısında yayınlanmıştır. 

Yazının, gösteriden fotoğraflar da içeren özgün haline bağlantıyı tıklayarak ulaşılabilir.]

ravel'den debussy'ye..

koreograflar sidi larbi cherkaoui ile damien jalet dört yıl önce paris opera balesi için ravel'in "bolero"sunu yorumlarken, yanlarına performans sanatının tartışmasız kraliçesi (artık iyi kraliçe mi kötü kraliçe mi bilinmez ama kraliçe mertebesine ulaştığı kesin) marina abramovic'i almışlardı.

2013 mayıs'ındaki prömiyer gösterilerini seyretme şansını yakalamıştık bir kaç arkadaşla birlikte.
opera garnier'in altın yaldızlı, kırmızı koltuklu, bol süslü, "ışıklı" salonuyla tam karşıtlık içerisinde "karanlık", dikkate değer ancak çok da nefes kesen bir yorum değildi üçlününki.
"bolero"nun ritmik yapısıyla eşzamanlı ilerleyen tek melodik temasının her tekrarda eklenen çalgılarla çeşitlenerek çoğalması üzerine kurulu döngüsel müziğini cherkaoui - jalet ikilisi ustaca çözümlemişlerdi. abramovic ise sahnenin arkasına yerleştirdiği devasa ayna ile siyah zeminde dans eden figürleri havaya da kaldırarak çoğaltmış; bu sayede sahneyi bütünüyle karanlık bir evrende hareket eden ruhlarla doldurmuştu.

cherkaoui-jalet-abramovic üçlüsünün "bolero"su geçtiğimiz mayıs ayında paris opera balesi'nin programına tekrar alındı ve gösterildi.

aynı üçlü yaratıcı güçlerini önümüzdeki sezon başka bir proje için de biraraya getiriyor.
iki yıl önce cherkaoui'nin sanat yönetmenliğine getirildiği opera ballet vlaanderen'in 2017-2018 sezonu kapsamında 2018'in şubat ve mart aylarında claude debussy'nin ünlü izlenimci operası "pelléas et mélisande" bu üçlünün hayalgücüyle antwerp ve gent'te sahneye taşınacak.

merak etmemek imkansız!