in memoriam

fotoğraf: nicola mesken

"32 rue vandenbranden" by peeping tom

“peeping tom” is a group located in belgium, in which an argentinian and a french choreographer, gabriela carrizo and franck chartier collectively produce works. carrizo and chartier met while they were working for the famous belgian choreographer and orthopedic therapist alain platel. they gained recognition in europe especially with the triology consisting of le jardin (2001) – le salon (2004) – le sous sol (2007).

in addition to rewards they received with the trilogy, they continued to receive rewards successively and furthermore indulge into new collaborations. their last work “vader” received the best international dance work award of 2014 in barcelona, while their previous work “32 rue vandenbranden” received the best new dance work award in 2015 olivier awards. in may 2015 they produced a work named “the land” with the players of munich residenztheater which is one of the prestigious theater companies of germany. “the missing door” which was staged by carrizo in 2013 under the umbrella of ndt 1 which is one of the most important dance groups not only of holland but also of the world and, the new work of chartier which staged with the same dancers were included in the program of 2015-16 season of ndt1 to be performed successively the same night.

“peeping tom” must have been named after michael powell’s 1960 famous cult film which is about tension, murder and mostly peeping must have inspired carrizo and chartier in creating spooky mediums. of course being -in a sense-“peeped” by the audience is one of the most important tools affecting the mise en scene of the group. if one has to talk about cinema, setting aside powell’s film in “peeping tom”s works, there is in fact a significant influence of david lynch.

although i couldn’t watch the triology which brought them recognition, i am trying to catch their following works. i had the change to watch “a louer” in ludwigshafen germany in november 2013 and “32 rue vandenbranden” in leuven belgium in february last year.

in “32 rue vandenbranden”, carrizo and chartier continue to create disturbed characters who come to life in spooky atmospheres, to deal with hidden oddities in places which look real and to handle prodigiousness sometimes by emphasizing it or analyzing it in depth and to surprise and entertain the audience with situations, emotions and materials which are hard to come together.

confusion starts with the name of the work, it stands like an address in a settlement: “32 rue vandenbranden”: a street name and a house number.

before entering the hall, one thinks that the work can be set in a city, village or a town; but when you enter and see the design in the open stage, you experience your first shock:

an outdoor space covered with snow scattered to the first row of spectator seats; open as far as the eye can see, imperceptible mountain peaks in background, no tree; one caravan in each side; two red oblation candles in the back in the middle… as if you are on the top of a mountain.  a silent, desolate place; so what is this address then?

photo: herman sorgeloos

when the lights are dimmed we first hear the blow of the wind, then church bells, so there must be a town nearby… the lights of the caravans are on, movement starts. a long-haired, old woman is sitting in one of them… a pregnant  not-so-young women coming out of the caravan first sooths the baby with the head of an adult who is crying under -yes under- the caravan then pushes it back to the snow, under the caravan… a young couple is getting off the caravan; it seems that the woman wants to leave the man but she cannot; they entangle to each other, hit each other and then cuddle each other. they are the two halves of a part but they cannot fit together…

after a time, two man come behind the caravans from the side. one of them is on the back of the other and they are carrying luggage in their hands. it is clear that they had walked for a long time and freezing from cold… they are slant-eyed; they are surely strangers. well but what brought them here at the top of the mountain in this freezing cold? coincidence? bad luck? or is this the place they actually wanted to reach?

a young married couple; a not-so-young pregnant woman and her mother? (maybe her sister); two asians, two caravans and two oblation candles…

photo: herman sorgeloos

who is dead, who is alive, who is a djinn… who is good, who is evil… are the events expressed in a linear line or in zig zags… are they real, a dream or a nightmare… what kind of relationships are there between the protagonists? who is related to who… are we in this world or in after death… why are the protagonists this much weird and disturbed?

those who disappear and show up behind the doors… those who curl up their bodies like an elastic ghost that came out from cartoons… those who bend their arms, hands, feet and limbs… those who “float” in the air in a superhuman way… those who can be here and there at the same time; who turn into a bird and get aggressive and then suddenly turn into a human…

a selection of music which includes a woman who performs bellini’s casta diva and pink floyd’s “shine on you crazy diamond” alive at the same level of mastery; a far-eastern folk song and far-eastern pop song and which is not found odd…

in the brochure it says that the play was inspired by shohei imamura’s well-known 1983 film “the ballad of naramaya” film. however, thinking that i have seen that film, this play is related to that film only as a starting point. a story which doesn’t reveal itself easily, loosely woven with lots of emptiness…

perhaps there isn’t a clear-cut story; there are fragments that allow the audience to make up their own stories. and of course there is a great atmosphere… a dark atmosphere which doesn’t lack jokes and irony, which however has an intensive spookiness, uneasiness, loneliness and sadness…

peeping tom deserves to be followed…

2015-2016 sinema sezonu

vizyon filmleri (01 haziran 2015 - 31 mayıs 2016)
.sessizliğin bakışı (the look of silence) joshua oppenheimer ***** 01mrt
.beden (cialo) malgorzata szumowska ***** 12ağs
.the lobster yorgos lanthimos ***** 07ock
.toprağın tuzu (the salt of the earth) wim wenders & juliano salgado ***** 31ağs
.yeni kız arkadaşım (une nouvelle amie) françois ozon ****.5 13ağs
.abluka emin alper ****.5 17ksm
.gençlik (youth) paolo sorrentino ****.5 09şbt
.saul’un oğlu (saul fia) laszlo nemes ****.5 05mrt
.mantıksız adam (irrational man) woody allen ****.5 15ekm
.star wars: the force awakens j.j. abrams ****.5 04ock
.45 yıl (45 years) andrew haigh **** 15ekm
.macbeth justin kurzel **** 06ock
.deephan jacques audiard **** 07ock
.spotlight tom mccarthy **** 31ock
.turist (force majeure) ruben östlund **** 27ekm
.carol todd haynes **** 09şbt
.para tuzağı (money monster) jodie foster ***.5 28mys
.marslı (the martian) ridley scott  ***.5 28ekm
.sessiz çığlık (louder than bombs) joachim trier ***.5 13şbt
.büyük açık (the big short) adam mckay ***.5 29ock
.özgürlük yürüyüşü (selma) ava duvernay ***.5 31ağs
.mommy xavier dolan ***.5 20hzr
.danimarkalı kız (the danish girl) tom hooper *** 10şbt
.gece yarısı sokakta tek başına bir kız (a girl walks home alone at night) ana lily amirpour *** 12ağs
.her şey güzel olacak (every thing will be fine) wim wenders *** 15ekm
.güneş tepedeyken (zvzidan) dalibor matanic *** 17ksm

 15. !f istanbul uluslararası film festivali (18-28 şubat 2016)
.nasty baby (yaramaz bebek) sebastian silva ***** 27şbt
.prestir (serçeler) runar runarsson ****.5 21şbt
.the seasons in quincy: four portraits of john berger colin maccabe, christopher roth, bartek dziadosz, tilda swinton ****.5 27şbt
.tangerine sean baker ****.5 28şbt
.el apostata (ayrık otu) federico veiroj ***.5 19şbt
.viva paddy breathnach ***.5 21şbt
.loev (akş) sudhanshu saria ***.5 20şbt
.lu bian ye kan (kaili blues) bi gan ***.5 26şbt
.a bigger splash (sen benimsin) luca guadagnino **.5 21şbt
.bella e perduta (kayıp ve güzel) pietro marcello ** 25şbt
.when the earth seems to be light (yeryüzü aydınlıkken) salome machaidze, tamına karumidze, david meshki ** 26şbt
.the sky trembles...(gök gürülder...) ben rivers * 19şbt
.the russian woodpecker (rus ağaçkakan) chad gracia * 25şbt

 35. uluslararası istanbul film festivali (7-17 nisan 2016)
.le bal (balo) ettore scola ***** 16nsn
.depature (ayrılış) andrew steggall ****.5 09nsn
.theo et hugo dans la meme bateau (paris 5:59) olivier ducastel &jacques martineau ****.5 15nsn
.evolution (evrim) lucile hadzihalilovic ****.5 09nsn
.kater (tekir) haendl klaus **** 13nsn
.interruption (ara) yorgos zois ***.5 14nsn
.symptom (semptom) angelos frantzis ***.5 14nsn
.wild (vahşi) nicolette krebitz ***.5 14nsn
.hele sa hiwagang hapi (hüzünlü gizem ninnisi) lav diaz fil ***.5 10nsn
.as mil e uma noites: volume 1, o inquieto (binbir gece: bölüm 1, huzursuz adam) miguel gomes ***.5 07nsn
.chant d’hiver (kış şarkısı) otar iosseliani ***.5 07nsn
.closet monster (dolaptaki canavar) stephen dunn *** 08nsn
.la calle de al amargura (acı sokağı) arturo ripstein *** 09nsn
.sanatorium pod klepsydra (kum saati sanatoryumu) wojciech has ** 16nsn
.as mil e uma noites: volume 2, o desolado (binbir gece: bölüm 2, kasvetli adam) miguel gomes  ** 11nsn
.as mil e uma noites: volume 3, o encantado (binbir gece: bölüm 3, büyülenmiş adam) miguel gomes * 09nsn

20. istanbul tiyatro festivali / genel değerlendirme

gelsin diye iple çektiğim(iz) bir istanbul tiyatro festivali, sanırım artık bienal desek daha yerinde olacak, hem daha "havalı" hem de dünyada örneğin venedik, lyon, moskova şehirlerinde varolan bir uygulama; bir istanbul tiyatro bienali daha sonlandı. 3 mayıs'ta başlayıp 28 mayıs'a kadar süren bienal göz açıp kapayıncaya kadar geçti.

kendi programımı yabancı yapımlar ve sezonda seyretme imkanı ya olmayacağını ya da zor olacağını düşündüğüm yerli yapımlardan oluşturdum. dolayısıyla bienal değerlendirmem ağırlıklı olarak yabancı yapımlar üzerinden olacak.

davet edilen yabancı yapımların dengesi çok güzel kurulmuştu; tiyatro sahnesinde biçimsellikten içeriğe uzanan geniş yelpazeden örneklerle karşı karşıyaydık: biçimselliğin ön plana çıktığı sahnelemeler (üç kuruşluk opera, needles and opium), görselliğin içerikle atbaşı gittiği, mekansal yerleştirme tadında sahnelemeler (gizli yüz); belli bir tarza bağlı kalmayan özgür, çağrışımsal, belki biraz psikedelik ve deli dolu sahnelemeler (zululuzu, shakespeare'in bütün ölümleri), ve içeriğin ağır bastığı sahnelemeler (merhametliler, nefret radyosu, her gün biraz daha).
her tarzın -bir iki istisna dışında- kalburüstü örnekleri seçilmişti. dolayısıyla günümüzde dünya tiyatrosunda neler olduğunu çok güzel örnekleyen bir programdı.
ne yazık ki "needles and opium"u sahneleyecek topluluk elemanları istanbul turnesini kendi seçimleriyle iptal ettikleri için kağıt üzerinde dengeli duran programın önemli bir ayağı eksik kaldı ve denge biçimsellikten ve hareketten ziyade konuşma ve söz üzerine kurulu oyunlara kaydı. bunlardan "nefret radyosu" kusursuz ve müthiş etkili bir başyapıtken, "her gün biraz daha" festivalde ilk defa iran tiyatrosundan bir örnek izlemek, tiyatroda farsça duymak ve kadın hikayeleri dışında değerli olan, tiyatral anlamda ufkumu açan bir iş değildi.

tiyatro festivali tarihinde çok sık rastlamadığımız bir olay gerçekleşti bu sefer: uluslararası bir yapımın dünya prömiyeri, yani dünyadaki ilk gösterimi yapıldı.
yabancı yapımların dünya prömiyerlerine alışkın olmayan seyircimiz, oyun 30 dakika geç başladı diye ortalığı ayağa kaldırdı. halbuki pina bausch gibi bir sanatçının bile, kendi sahnesinde kendi topluluğu ile yaptığı ilk 8 oyundan oluşan prömiyer maratonunda gösteriler her akşam en az 15 dakika geç başlardı. aslında geç başlamış olunmasına en güzel cevabı, oyunun yönetmenleri oyun sonrasındaki soru-cevapta, merak edecek başka şey hiç bir şey kalmamış gibi patavasızca "oyunun geç başlamasına neden olan teknik sorunlar nelerdi" diye soran genç arkadaşa verdiler: "portekiz ruhu".
başka bir konu da süreyle ilgiliydi: dünya prömiyeri yapılacak bir işin süresi çok da kesin değildir aslında; programda 120 dakika yazıyor olması dünya prömiyerlerine aşina seyirci için çok bir şey ifade etmemelidir; bu 150 dakikaya da çıkabilir, 90 dakikaya da iner. bu sefer, oyunun son hali 80 dakikaya inmişti. bu da yine bazı seyircileri galeyana getirdi, etrafa sansür söylentisi yayıldı; halbuki oyunu dikkatle seyretmiş olsalar hiç de sansür olmadığını, hatta tam tersine oyunun çok özgür ve isyankar bir içerik ve sahnelemeye sahip olduğunu bizzat görebilirlerdi.

bu sene, yerinde bir kararla başlatılmaya çalışılan fakat yine topluluğun kendi seçimiyle istanbul'a gelmemesinden dolayı iptal olan ve maalesef gerçekleşemeyen çok güzel bir yenilik olacaktı festivalde: çocuk tiyatrosu. umarım bir dahaki sefere bu tercih tekrar hayata geçirilmeye çalışılır. bu vesileyle; phil menard gibi inanılmaz bir koreograf-yönetmen-oyuncunun olduğunu ve büyükler kadar küçüklere de muhteşem işler yaptığını buradan tekrar hatırlatmak isterim.

bu festival sanırım yan etkinliklerin en çok, kapsamlı ve nitelikli olduğu yıllardan biriydi; çoğu yan etkinlik tıklım tıklımdı. festival denen organizasyonun sadece bir şeyleri tüketmek olmadığı, o şeyler üzerine düşünmek, sohbet etmek, tartışmak olduğu hakkıyla vurgulanmış oldu.

ayrıca yine bu yılki festival, öncekilere nazaran şehre en çok nüfuz eden, şehrin dört bir yanına dağılan bir programa sahipti. yabancı oyunlardan birinin anadolu yakasına alınması, caddebostan kültür merkezi sahnesinin sıklıkla kullanılması ve en iddiali ve sıradışı yerli yapımın yeldeğirmeni kültür merkezi'nde gerçekleştirilmesi bence olumlu kararlardı.

umarım yerli oyunlar da, benim yabancı oyunlardan aldığım keyfi seyirciye vermiştir. hem onlar biraz demlensin hem de ben gereğinden fazla yorulmayayım diye düşünerek, yerli yapımları önümüzdeki tiyatro sezonuna bıraktım, umarım hepsi sezon içinde sahnelenmeye devam eder..

son olarak; seyrettiğim yapımların yıldız değerlendirmesi:
.nefret radyosu (hate radio) milo rau/milo rau international institute of political murder ****.5 (15 mayıs)
.gerçek hayattan alınmıştır (d’apres une histoire vraie) christian rizzo ****.5 (26-27 mayıs)
.gizli yüz orhan pamuk/mesut arslan onderhetvel – t’arsenaal mechelen, platform 0090 ****.5 (7 mayıs)
.merhametliler (dewelwillenden) jonathan little-guy cassiers-erwin jans/guy cassiers toneelhuis – toneelgroep amsterdam **** (6-7 mayıs)
.büyükannem bir taş aslı bostancı – senem gökçe oğultekin ***.5 (9 mayıs)
.godot’yu beklerken samuel beckett/şahika tekand studio oyuncuları ***.5 (3 mayıs)
.shakespear’in bütün ölümleri (the complete deaths) william shakespeare-tim crouch/tim crouch spymonkey ***.5 (24 mayıs)
.zululuzu fernando pessoa-andré e. teodósio-cláudia jardim-josé maria vieira mendes-pedro zegre penim/andré e. teodósio-cláudia jardim-josé maria vieira mendes-pedro zegre penim teatro praga ***.5 (19 mayıs)
.ân özen yula/özen yula ***.5 (22 mayıs)
.her gün biraz daha (ham havayı) mahin sadri/afsaneh mahian shieveh theater group ** (17 mayıs)
.o/hâkkari’de bir mevsim ferit edgü-erhan çene-çağdaş ekin şişman-yiğit tuna/yiğit tuna-çağdaş ekin şişman sarı sandalye ** (5 mayıs)
.en kötü iş tuğçe tuna *.5 (20 mayıs)
.e.mülteci.com sedef ecer/sedef ecer * (10 mayıs)

christian rizzo'dan "d'apres une histoire vraie"

pina bausch'un "nefes"i gibi istanbul'dan, türkiye kültüründen esinlenen, ama onun gibi türkiyeli bir yapımcı ortağı olmayan bir iş izledik istanbul tiyatro bienali'nin son günlerinde: christian rizzo'nun "d'apres une histoire vraie" (gerçek hayattan alınmıştır).

2013 yapımı bu iş, fransız koreograf christian rizzo'nun ilk olarak 2004'te istanbul'da sokakta horon tepen erkekleri görmesiyle zihnine düşmüş, dansçısı kerem gelebek ile 2013'te istanbul'a son gelişlerinde şehirden ayrıldıktan hemen sonra "gezi" gerçekleşmiş, rizzo bütün gezi sürecini  fransa'dan da olsa takip etmiş; soru-cevapta belirttiği üzere, duran adam figürünü soyutlayarak işine dahil edecek kadar..
rizzo bir önceki, adı türkçe olan ve gelebek'in solo dans ettiği işi "sakınan göze çöp batar"dan sonra, ikinci kere olmak üzere, 2013'te dünya prömiyerini yapmak üzere avignon festivali'ne davet edilmiş "d'apres une histoire vraie" ile. iki yıldır da londra'nın dans mabedi sadlers wells'ten montreal'e, başta paris theatre de la ville olmak üzere fransa turnesinden venedik bienali'ne neredeyse dünyada dolaşmadığı yer kalmamış; yani öyle kıyıda köşede kalmış bir işten bahsetmiyoruz, neredeyse en az bausch'un "nefes"i kadar dünyayı dolaşmış ve gittiği her yerde övgüler almış bir işten bahsediyoruz. "d'apres une histoire vraie" nihayet, rizzo'nun ilk akşam sonrasındaki soru-cevapta söylediği gibi, doğduğu topraklarla buluştu.

sadece erkeklerden kurulu bir kadro var sahnede. sekiz erkek; türkiye folklorundan esinlenen, ama kopyacı bir esinde kalmayan bir koreografiyle 60 dakika boyunca hareket ediyorlar. baştan açık edeyim: "d'apres une historie vraie"ye hayran oldum, ikinci akşam tekrar izledim.

ilginç bir şey var bu işte; ilginçlik aslında bir var'lıkta değil yok'lukta. günümüzde, çağımızda sadece erkeklerden oluşan bir iş sahneleyip de, hele de türkiye topraklarından esinlenmiş bir iş sahneleyip de, o işin içine iktidar, güç, baskı, kamplaşma, radikalleşme, gerilim, tansiyon, sivrilik, bireysellik koymamak çok şaşırttı beni. "d'apres une historie vraie" inanılmaz yumuşaklıkta, akıcılıkta ve psikolojik olarak sakinlikte bir iş.
eril enerjiyle özdeşleştirilen olumsuzlukların hiçbiri yok sahnede, sadece erilliğin içinde saklı dişilik ortaya çıkarılmış; ama, aman sakın yanlış da anlaşılmasın, erkek dansçılar sahnede "kırıtmıyorlar". tansiyon yoktu derken de, biteviyeydi demek istemiyorum; belki 60 dakika yerine 90 dakika olsa biteviyeleşebilirdi; olmadı, çünkü dozu, süresi, yoğunluğu, dengesi çok iyi ayarlanmıştı.

sekiz erkek sahnede sanki bir oyun oynuyorlar, sadece bir "oyun"; oyun deyince de her oyun doğası gereği kazanmak üzere oynanır, bir kazananı olur ya, ilginç bir şekilde bu oyun sanki kazanmak için değil, keyif almak, eğlenmek, bir arada olmak için oynanıyordu. bu oyun ancak cennet gibi bir yerde oynanabilirdi; kimse kimseye çelme takmıyor, el ense çekmiyor, baskılamıyor, üste çıkmıyor; herkes herkesi kolluyor, taşıyor, destek oluyor, bir an biriyle olan diğer an diğeriyle oluyor, sonra bu sefer üçü bir arada oluyorlar, biri çıkıp diğer bir başkası katılıyor onlara; çıkan, başka birine veya bir gruba katılarak onları çoğaltıyor; aralarında seçim yapmıyorlar, herkes her an herkesle olabilme potansiyelinde; sanki ideal/ütopik bir ülkedeyiz, sanki "gezi"deyiz..

yapıtın müziği canlı olarak sahnede icra ediliyor, iki perküsyoncu sadece ritimlerden oluşan bir ses peyzajı yaratıyorlar; bu peyzaj dans ile içiçe. müzik bazen kalbin ritmi oluyor, bazen ayakların, bazen bedenin bütününün.
soru-cevapta rizzo'ya müzik nasıl dansa entegre oldu, prova sürecinde müzisyenler de bulundu mu diye sordum; yapıttan o kadar belliydi ki dans ile müziğin etle tırnak gibi içiçe oldukları, yine de ondan duymak, dinlemek istedim o süreci. evet, tam da beklediğim gibi müzisyenler de baştan sona provadalarmış, bazen onların doğaçlaması üzerinden ilerlemiş yaratım süreci bazen de dans koreografisi üzerinden. rizzo'ya göre sekiz dansçı iki müzisyen değil, on performansçı varmış sahnede. gerçekten de öyleydi.
bu iş, melodi içeren bir müzikle bu kadar etkili olur muydu; sanmıyorum. bu işte müzik ritimdi, dans melodiydi.

60 dakika boyunca müziğin, dansın ve ışığın birbirlerine entegre olmuş bir şekilde sakinleyen, hızlanan, kararan aydınlanan, azalan çoğalan, ama her an pozitif ve yüksek kalan bir enerjiyi, bir atmosferi yaratışlarını izledik. açıkçası ben sadece izlemekle kalmadım, 60 dakikanın her saniyesinde müziğin ritmiyle, dansçıların bedenleriyle ben de hareket halindeydim, ben de dans ettim, benim de ayaklarım çıplaktı, ben de zeminde bir süre yatılı kaldım, ben de halkada bir oldum.
"d'apres une histoire vraie" boyunca müthiş bir mutluluk hissettim; müthiş de hayran oldum dansçılara ve bu yapıtın yaratıcısı christian rizzo'ya; bu kadar folklorik bir öğeden yola çıkıp, bu kadar soyut, bu kadar aşkın bir sonuca varabildiği için. sanki bir matematik denklemi gibiydi koreografi; hem çok basit hem çok giriftti.
iş zihnimde biraz demlenince; 60'ların amerikan dans ikonları lucinda childs'ın, trisha brown'un, yvonne rainer'in, merce cunningham'ın gündelik hareketleri ve matematiği, olasılıkları, denklemleri kullanışları geldi aklıma. ama rizzo'nun işi onlarınkinden bir adım ilerdeydi kanımca; rizzo doğu ile batıyı, zanaat ile sanatı, bedensel olan ile akıla dair olanı ustaca tek bir potada eritmiş, diye geçirdim içimden.

christian rizzo ve on performansçısı; hem dans bölümü çok zayıf kalmış, hem de bienalin kapanışı olarak düşünülen kanadalı topluluğun kendi kararıyla gösterisini iptal ettiği için bence yabancı prodüksiyon dengesi biraz bozulan istanbul tiyatro bienali'nin son akşamlarının yüz akıydı; "d'apres une histoire vraie" bana göre muhteşem bir kapanış oyunu oldu.
hem onlara hem de onları bize seyrettiren, başta bienal direktörü leman yılmaz olmak üzere bütün ekibe istanbullu bir seyirci olarak içten teşekkür ederim.

özen yula'dan "ân"

özen yula'nın 20. istanbul tiyatro bienali'nde sergilenen "ân" adlı işi hakkında internette bir sürü çok güzel, duygusal, içli izlenim/eleştiri yazısı okudum. çoğuna içtenlikle katılıyorum, ve onlardan daha fazlasını söyleyemiyorum. insankızının/oğlunun bu kadar özel, mahrem ve kritik bir "ân"ını bu kadar emekle, ihtimamla ve incelikle ortaya koyan/seren bir iş hakkında duygusal olmamak imkansız zaten. ben yine de bir-iki adım geri gidip, uzaktan bakmaya çalışacağım; bunu yaparken, işin hemen sonrasında arkadaşımla yaptığımız tartışmadan da yararlanacağım.

"immersive"
"ân"la ilgili olarak öncelikle şunu söylemem lazım: "ve 'immersive' tiyatro ülke sınırlarından içeri girdi."
peki, nedir "immersive" tiyatro? 2015 mayıs ayında düzenlenen "mekânsallık" sempozyumunda verdiğim ancak daha yayınlanmamış olan "tiyatral yerde mekânsallığın yaratılmasında seyirci öğesi ve mimari karşılıkları" adlı bildirimden aynen aktarıyorum:
"İlk olarak 90’lı yılların sonlarına doğru İngiltere’de ortaya çıkan, 2000’lerin ikinci yarısından sonra örnekleri gittikçe artan ve adı konan Çevreleyen Tiyatro (1) yapımlarının temel fikri seyircinin, işin deneyimsel özünü bütünleyen ve olayın şekli ve estetiğinin merkezinde olan öğe olmasıdır (2). Mekân da işin yaratımı sırasında uygulayıcı tarafından ve o dünyayı deneyimlerken seyirci tarafından keşfedilmeye açık duyarlılığın ortamını sağlar (3). Çevreleyen Tiyatro örnekleri tiyatro ile ilişkisi olmayan mevcut mimarileri ya da kara kutu/stüdyo olarak tanımlanan tiyatro binalarını kullanabildiği gibi, kentsel ve kırsal alanlarda da gerçekleşir. Yöntemleri birbirinden farklı bir çok topluluğun altında toplandığı Çevreleyen Tiyatro şemsiyesi içinde Punchdrunk, işlerinde seyircilere birbirinin aynı maskeleri taktırarak, seyircinin “izleyen olma” konumunun altını çizer. Topluluğun en tanınmış yapımı, Macbeth uyarlaması “Sleep no more” için terk edilmiş bir yapının tümü tiyatral yere dönüştürülür. Yapının her katında mekân düzenlemeleri yaratılır; oyuncular rollerini bazen tek bir oyun alanında sabit kalarak bazen de alanlar arasında hareket ederek icra eder; seyirciler ise istedikleri gibi serbestçe bu alanları, belli bir sıra veya düzen olmadan dolaşır."
(1)“Immersive theater” tanımındaki “immersive” kelimesi için tiyatro konulu çeşitli Türkçe kaynaklarda çevreleyen, sarmalayan, kavrayan, katılımcı, etkileşimli gibi çevirilere rastlanır. Bu bildirinin yazarı bu tarz tiyatronun anafikrini en doğru yansıttığını düşündüğü “çevreleyen” kelimesini tercih eder. (2)Josephine Machon, Immersive Theater: Intimacy and Immediacy in Contemporary Performance, Palgrave Macmillan, Hampshire, 2013, s. 72. (3)Josephine Machon, s. 93.

bir mekânın/atmosferin yaratılıp, seyircinin o mekânın/atmosferin içine alınması/dahil edilmesi çevreleyen tiyatronun en önemli özelliği. bunu yaparken seyircinin seyretmekte olduğunun altı da kalınca çiziliyor. nasıl "sleep no more"da veya benzerlerinde seyircilere aynı tip maskeler taktırılarak hem seyircilerin oyunculardan ayırt edilmesi hem de seyretme eyleminin vurgulanması sağlanıyorsa, "ân"da da seyircilere yoğun bakım ünitesine girmeden önce önlük giydirilmesi, aynı işlevleri görmesinin ötesinde seyircinin daha mekâna girmeden atmosfere dahil olmasını sağladı.

eşzamanlılık
alan olarak tek bir mekânla sınırlı kalmış olması, ve bu nedenle seyircinin mekânlar arası hareket etmiyor oluşu "ân"ın çevreleyen tiyatro örneği olmamasına neden değil kanımca. çünkü "ân" tek mekânda gerçekleşiyor da olsa seyirci mekânın içinde yaratılan alt mekânlara (olaylara/durumlara) odaklanabilme imkânına sahip. bu açıdan da; "ân"ın içinde gerçekleşen olayların/durumların kurgu olarak eşzamanlılığının daha fazla olmasını isterdim doğrusu. çünkü maalesef "ân"da yönetmenin gözü (bu bir film olsaydı: "kamera"), arkadaşımın da vurguladığı gibi, belirli/belirgin bir çizgisel anlatıyı takip ediyordu, bu da seyircilerin çoğunun genel olarak aynı noktaya odaklanmasına neden oluyordu.
"ân"ın anlatı çizgisi özen yula tarafından ustaca planlanmıştı; seyirciyi mekana alıştırma/ısındırma, gerçekçiliğin dozunun giderek arttırılması, seyircinin belli aralıklarla "şok" (çıplaklık, beden temizliği, kan alma) ile yüz yüze getirilmesi, gerilimler (kardeş-abla tartışması, doktorun eşiyle tartışması, kadın hemşire ile erkek hemşirenin tartışması, içeriye hasta yakını soktuğu için hastabakıcının azarlanması gibi), arada nefes aldıran "görece" dingin sahneler, zirve noktası (ölüm) ve ardından gelen yüksek seviyede bir sakinlik (tango ile kur'ân), ve hemen ardından tekrar yaratılan gerilim sayesinde seyircilerin mekândan dışarı çıkarılmasının ustaca formüle edilmiş olması ve işin sonlanması.
bu çok bariz şekilde kurgulanmış çizgisel anlatıdan çıkıp, mekânda eşzamanlı neler oluyor, baskın anlatı çizgisinin dışında kalanlar o anlarda ne durumdalar diye etrafı gözlemlerken; örneğin seyircilerin büyük bir çoğunluğu ölünün örtülmesini seyrederken, kendimi erkek hastabakıcının tolga isimli hastaya bacak masajı yapmasını fark eder buldum. o zaman da; bu "ân"ların daha fazla olmasını ve yukarda anlattığım baskın anlatı çizgisini oluşturan durumların/olayların hepsinin arka arkaya değil de, bazılarının eşzamanlı kurgulanmasını diledim.

mimesis
kapıdaki ambülans, binanın dış merdiveninde sigara içen adam, iç merdiveninde oturmuş neredeyse ağlayacak gibi altüst olmuş kadın; bunlar daha oyun bileti kesilmeden seyirciyi oyunun "gerçeklik" atmosferine hazırlayan öğelerdi; iyi düşünülmüş ve uygulanmışlardı. belli ki yeldeğirmeni kültür merkezi'nin bodrum katındaki büyük salonda yaratılan yoğun bakım ünitesinin de olabildiğince gerçeğe yakın olmasına çalışmıştı. bence, imkanlar dahilinde, hele de türkiye koşullarında, büyük ölçüde başarılı olunmuştu.
bu izlenimlerimden hareketle işin amacının, gerçeğin gerçeğe en yakın bir kopyasını yaratmak olduğu çıkarsamasını yapıyorum.
ancak; özellikle "hareket eden" oyunculardan çoğu maalesef "gerçek olabilecek"e çok uzak, ve oldukça abartılı bir oyunculuk sergiliyorlardı. bu da doğrusu, beni içine girmeye davet edildiğim mekânsal atmosferden bayağı uzaklaştırdı. bir türlü, gerçeğin kopyalandığı mekânın gerçekliğine inanamadım/giremedim. hareketli oyunculardan erkek hemşire ve hastabakıcı kemal bana göre en doğal oyunculukları sergilediler.
kendi açımdan ilginç olansa; ne zamanki tango, kur'ân-ı kerim'in okunması ve ölü yatağının bir sonraki hasta için hazırlanması "ân"ları eşzamanlı olarak üst üste bindi, tüylerim ürperdi; yani, garip bir şekilde, işin en tiyatral sahnesi, beni en etkileyen "ân"ı oldu.
arkadaşım böyle "ân"ların daha fazla olmasını dilediğini söyledi; bense 70 dakikalık bir işte bunun tekil kalmasının etkiyi daha arttırdığını belirttim. aslında belki ikimizin de dileği, gerçeğe çok yaklaşmayı amaçlamış bir işte "tasarlanmış tiyatrallik"lerle daha fazla karşılaşmaktı sanırım.

her şey bir yana, "ân" bence türkiye'de tiyatro yapanlar ve seyredenler için bir dönüm noktası. arkadaşımın dediği gibi; özen yula bu işiyle her anlamda çıtayı yükseltti. emeği geçen herkese, bizlere böyle bir deneyim yaşattıkları için teşekkürler..

orada olmak vardı III : hayatta bir gün

berlin yahudi müzesi ve 9/11 dünya ticaret merkezi bölgesinin masterplanı gibi sansasyonel işlere imza atan mimar daniel liebeskind, alte oper frankfurt (eski opera) kurumunun genel sanat yönetmeni stephan pauly'nin davetiyle bu haftasonu; 21 mayıs cumartesi 16:00'dan pazar 16:00'ya frankfurt kentinin bütününü müzikal bir peyzaja dönüştürüyormuş.

hem mekan hem de müzik seçimini yaparken şehrin ruhunu yakalamaya çalıştığını söyleyen liebeskind kentin müzik icrası açısından alışılmadık bir çok mekanına; metro trenlerinden fabrika yemekhanelerine, futbol stadyumundan boks arenasına, hastane ameliyat odasından alman ulusal kütüphanesinin deposuna, itfaiyeden oscar schindler'in evine 18 ayrı mekanda 200 sanatçının katılacağı klasik müzikten hint ragalarına, elektronik müzikten opera aryalarına, çağdaş müziğe dinletiler programlamış.

her bir müzik icrası her mekanda iki saatte bir tekrarlanacakmış, biletler tükenmiş..

orada olmak vardı II : kentsel merdiven

ünlü hollandalı mimarlık ofisi mvrdv rotterdam tren istasyonunun önündeki meydana 29 metreyi 180 basamakla çıkan devasa bir merdiven inşa etmiş. tabii ki geçici olarak; bir ay kadar kalacakmış merdiven.

merdiven meydana cephe veren groot handelsgebouw'un (sanırım "büyük ticaret evi" gibi bir anlama geliyor) çatısına çıkıyor. groot handelsgebouw, hava bombandırmanları yüzünden 2. dünya savaşı'ndan yerle bir olmuş olarak çıkan şehre ilk yapılan binalardan biriymiş. ve bu merdiven şehrin tekrar ayağa kalkışının 75. yılını kutlamak amacıyla tasarlanmış.

180 basamağı çıktığınızda hem şehre yukardan bakabiliyormuşsunuz, hem de groot handelsgebouw'un tepesindeki barda ve en son 1960'larda kullanılmış olan kriterion sinemasında vakit geçirebiliyormuşsunuz.

mesut arslan'dan atmosferik bir uyarlama: "gizli yüz"

orhan pamuk ile ömer kavur'un "gizli yüz"leri rüya benzeri atmosfere sahip anlatılardır. meftun olunan bir sureti aramak, o suretin peşinden gitmek, çıkışsız labirentlerde kaybolmak, etrafından soyutlanıp sadece o surete odaklanmak; rüya ile kabus arası bir ruh haline denk gelir. bu halde, aynı bir rüyada olunduğu gibi, zaman ve mekan belirsiz, içiçe, dünyevi anlamlardan özgürdür.
aramanın rüyamsı halet-i ruhiyesinde zaman ile mekan üst üste biner; saat ile saat kuleli şehir örtüşür.
arayan fotoğrafçıdır, aranan saatçi. ikisinin arasındaki kadın; fotoğraf ile saati, mekan ile zamanı birleştirir.
kör bir tutkuyla aranana odaklanıldığında onun dışında kalan diğer her şey karanlıktadır; aranan aynı, siyah beyaz fotoğrafa düşen ışık gibidir; anlık bir görüntüdür, ancak üzerine ışık düştüğünde beliren; görünen. aynı, kabusta belli belirsiz, bir anda görülüp kaybolan, anlamı kendi içinde saklı imgeler gibidir aranan.
zaman geçer, ama arayanın coğrafyasında/mekanında zaman çizgisel değil, döngüseldir; zaten o yüzden zaman biçimsel olarak saate benzer; olduğu yerde beyhude döner durur, mekanı hiç değişmez.
aranan değil aramaktır önemli olan; bir yere varmak değil, yapılan yolculuktur..

mesut arslan'ın "gizli yüz"ü orhan pamuk ile ömer kavur'un "gizli yüz"lerini ustaca tiyatro sahnesine taşır. kapkaranlık bir mekanda, nasıl çalıştığı/işlediği açık seçik gösterilmeyen, bir anlamda gizemli, bir mekanizma yoluyla döngüsel hareket eden çubuk floresan ışıklar kâh anlık, kâh uzun süre boyunca görünen, kâh karanlıkta kaybolan, kâh bütünsel, kâh parçalı bedenleri aydınlatırlar; tam da zamanın ve mekanın askıya alındığı bir rüyanın, bir ruh halinin atmosferidir bu; oyun salonuna girildikten itibaren kesik kesik seslerden ve sözcüklerden oluşan ses tasarımının seyirciyi hazırladığı mekansal bir atmosfer.

erki di vries'in ışık ve sahne tasarımı mesut arslan'ın "gizli yüz"ü için biçilmiş kaftan bir ortam yaratır. seyirci açısından bu mekansal atmosferin deneyimlenmesi inanılmaz etkili ve keyiflidir. o kadar ki, atmosferin görselliğinin tadını hakkıyla çıkarabilmek adına, oyun başladıktan bir süre sonra üst yazıları okumakta çok ısrarcı davranmayarak, kendini flemenkçenin sesine bırakmayı bile göze alır bu satırların yazarı. bu yüzden de oyunu bildiği bir dilde izlemeyi çok ister; ancak o zaman içerik ile biçimin kesişim noktalarını daha iyi takip edebileceğini hisseder, ve daha da ileri giderek; dairesel bir sahne tasarımına sahip oyun alanına tek tarafından değil, her tarafından bakabilmeyi hayal eder; hatta ayakta olup, merkezdeki dairesel oyun alanının çeperinde dilediği gibi hareket edebilmeyi, dönebilmeyi; aynı, oyuncuların ve ışık mekanizmasının hareket ettiği gibi; aynı, oyunun yaratıcısının bir önceki festivalde sunduğu "betrayal" (aldatma) adlı işinde oyuncu, seyirci ve mekanın koordineli bir şekilde oyun boyunca hareket halinde olmuş oldukları gibi..

mesut arslan'ın "gizli yüz"ünün bende bıraktığı etki 20. istanbul tiyatro festivali'ni ve 2015-2016 tiyatro sezonunu aşarak, çok daha uzun süre devam edecek; çünkü uykularımda kaybettiğim ve uzun zamandır aradığım rüyalarımı hatırlamamı sağladı..

langhoff ve hillje'ye berlin tiyatro ödülü

bu aralar berlin'de almanca konuşulan ülkelerdeki 15-16 sezonunun en iyi 10 tiyatro yapımı sergileniyor. bu gelenek uzun zamandır, tam 53 yıldır sürüyor. eleştirmenler seçiyorlar ve zürih'ten viyana'dan hamburg'dan, orta avrupa'nın dört bir yanından o sezonun en iyi yapımları bu yüksek prestijli buluşma için berlin'e geliyorlar.

almanya'daki tiyatro camiasını takip edenler haberdardır, iki yıl önce berlin'in ödenekli tiyatrolarından maksim gorki theater'in başına türkiye asıllı shermin langhoff ile jens hillje ortak genel sanat yönetmenleri olarak atandılar. langhoff yıllardır berlin sanat dünyasının önemli isimlerindendi, ballhaus nauynstrasse sahnesine çıkardığı yapımlarla adından söz ettiriyordu, hatta 5-6 yıl önce istanbul'a da çıkarma yapmışlardı.

langhoff ile hillje gorki'de de inanılmaz bir enerji yakaladılar; ilk sezonları sonunda gorki'ye, eleştirmenler tarafından verilen almanya'da yılın tiyatrosu ünvanını kazandırdılar. işte aynı ikili bu sefer de, yukarıda bahsettiğim 53. alman tiyatrolar buluşması kapsamında geçtiğimiz akşam berlin tiyatro ödülü'nü aldılar.

bu seneki buluşmaya yael ronen'in "the situation" adlı oyunu seçilen maxim gorki theater eylül'de de oslo'daki ibsen festivali'ne iki oyunla katılacak. yönetmen kadrosunda ronen'in yanısıra nurkan erpulat, sebastian nübling, falk richter, hakan savaç mican gibi öneml isimler barındıran, oyuncu kadrosu hiç bir alman tiyatrosunun barındırmadığı çeşitliliğe ve dolayısıyla enerjiye sahip olan bu kurumu istanbul'da da izleyebilsek ya..