Ruhrtriennale’den David Bowie’nin Ruhu Geçti

Rebel Rebel'i beklerken (Jahrhunderthalle Bochum, 26.08.2026 © Mehmet Kerem Özel)

Almanya’nın Ruhr bölgesinde Bochum, Duisburg ve Essen şehirlerindeki atıl endüstri yapılarından dönüştürülmüş mekanları kullanması ve ağırlıklı olarak tiyatro ile müzik disiplinlerinin arakesitinde gösteriler üretmeye odaklanması ile dünyadaki festivaller arasında kendine özel bir yer edinen Ruhrtriennale’nin, Belçikalı yönetmen İvo van Hove imzalı üçüncü ve son edisyonu 20 Ağustos - 20 Eylül tarihleri arasında gerçekleşiyor.

Ruhrtriennale’ye özgü alışkanlıklardan biri, üç yıllık atanan genel sanat yönetmenlerinin kendi işlerini programa almaları, hatta festival için özel olarak iş üretmeleri. İvo van Hove de genel sanat yönetmenliği sırasında her yıl festival için özel olarak tasarladığı bir gösteriyi sahneledi. Van Hove dillendirmese de bu gösteriler belli bir mantık içerisinde ele alındıkları için kendi içlerinde bir üçleme de oluşturdular. Şöyle ki, van Hove her birinde ilgi duyduğu çağdaş ve ünlü bir pop/rock ozanın şarkılarından kendi yaptığı bir seçkiyi kullandı, her birinde Almanya’da tanınan bir ya da iki oyuncuyu oynattı, her birinde ünlü bir koreografla çalıştı, hepsinin senografı aynı kişi, Jan Versweyveld idi ve hepsi aynı mekanda, Ruhrtrieannale’nin amiral gemisi Bochum’daki Jahrhunderthalle’nin büyük salonunda sahnelendiler.

Van Hove bu gösterilerin strüktürünü de benzer şekilde kurguladı; ozanların şarkılarından yaptığı seçki ile gevşek bir hikaye örgüsü oluşturdu, hiç konuşma kullanmadı, yaklaşık 25-30 şarkıyı canlı orkestra ve bir hareket düzeni eşliğinde arka arkaya icra ettirerek şarkıların sözlerinin o gevşek hikayenin teğelleyicisi olmasını sağladı. Dolayısıyla van Hove’nin bu yapımlarla yeni bir gösteri türü yarattığı da söylenebilir; opera desen değil, müzikal değil, müzikli tiyatro değil, belki olsa olsa “tiyatral konser” olarak adlandırılabilir, zira sahnede şarkıları icra edenler temelde şarkıcı değil oyuncular, bu yüzden de şarkıları bir şarkıcı gibi etkili bir şekilde söylemenin yanısıra onların içlerinde var olan hikayeleri de dışarıya yansıtmakla, seyirciye geçirmekle ilgileniyorlar.

Kısa bir geri dönüşle önceki iki yıla bakarsak; 2024’teki “I Want Absolute Beauty” isimli gösteride ozan PJ Harvey, ünlü oyuncu Sandra Hüller, koreograf [LA HORDE] üçlüsüydü (ki merak edenler bu gösteri hakkında bu mecrada çıkan yazımı okuyabilirler). 2025’teki “I Did It My Way” isimli gösteride ise ozanlar Nina Simone ile Frank Sinatra, oyuncular Lars Eidinger ile Larissa Sirah Herden, koreograf ise Serge Aimé Coulibaly idi.

İvo van Hove Ruhrtriennale’nin 2026 edisyonu içinse; David Bowie’yi seçmiş, Amerikalı müzikal oyuncuları Diego Rodriguez ve Ari Notartomaso ile Moskova doğumlu Berlin’de yaşayan oyuncu-müzisyen-yazar Daniel Donskoy’u oynatmış, koreografiyi bu sefer Fas asıllı Belçikalı ünlü koreograf Sidi Larbi Cherkaoui’ye emanet etmiş, gösterinin adını da, diğerlerinde olduğu gibi yine, bir şarkıdan alarak belirlemiş: “Rebel Rebel”.

Van Hove on yıl önce David Bowie’nin “Lazarus” isimli müzikalinin dünya prömiyerini yönetmişti, dolayısıyla Bowie’nin müziğine hayran olmasının yanısıra onunla birlikte bir sahne gösterisi ortaya çıkarma imkanı da sahip olmuştu. Yapımın müzik yönetmeni Henry Hey ise Bowie ile hem “The Next Day” albümünde hem de yine “Lazarus” müzikalinde birlikte çalışmış. Velhasıl van Hove ile Hey, yani “Rebel Rebel” projesinin fikrini ve müziğini ortaya koyan iki başat sanatçı, Bowie yaşarken bizzat onun dünyasıyla haşırneşir olmuşlar.

“Rebel Rebel”in bağlamı, konuşma olmadığı için, gösterinin ilk dakikalarında sahnenin arkasını boydan boya kaplayan devasa ekrana yansıyan büyük puntolu bir kaç cümle ile seyirciye aktarılıyor: Apokaliptik bir peyzajda ve çöküşte olan bir toplumda, şiddet yanlısı gençlerin kurduğu çeteler şehirleri terörize etmektedir; insanlar arası her türlü ilişki yasaklanmıştır. Yabancılaşma ve tecrit kanunla dayatılmakta, uymayanlar idam edilmektedir. Genç bir çift bu duruma direnerek kendi ütopyalarını yaratmaya soyunurlar, çünkü karşılaşmalarının ardından birbirlerini sevdiklerini anlamışlardır.

İvo van Hove bu gevşek hikaye örgüsünü anlatmak için, kendi deyişiyle tekrar tekrar dinlediği yaklaşık 400 David Bowie şarkısı arasından 29’unu seçmiş. "Heroes", “I’m Deranged” ve "Let's Dance" gibi hitlerin yanı sıra, seçkide Bowie'nin daha az bilinen şarkılarının da olması gösterinin sıradan bir best-of (en iyiler) derlemesi gibi görünmesini engelliyor. Van Hove’nin kurduğu anlatının kıyametvari atmosferi ise Bowie’nin, George Orwell’in “1984” adlı kült romanından esinlenerek bestelemeye başladığı ancak bir aşamada mirasçılarından izin alamamasıyla yarım kalan müzikal projesinden parçaları içeren 1974 tarihli “Diamond Dogs” konsept albümü ile örtüşüyor. “Hallo Spaceboy” şarkısı sırasında arkadaki dev ekranda beliren yakın çekim gözbebeği görüntüsü de Orwell’e ayrıca göz kırpıyor. (Gösterideki video görüntülerinin tasarımı Christopher Ash’e ait.)

İvo van Hove’nin hem bütün çalışmalarında iş, hem de hayat arkadaşı olan senograf Jan Versweyveld bu kıyanetvari hikaye için konteynırlardan oluşan bir sahne tasarlamış. Konteynırların; sahnenin iki yanındakiler ve sahnenin gerisinde uzun tarafı açık olup içine yedi kişilik müzisyen grubunun yerleştirilmiş olanı gerçek, diğerleri sahnenin gerisini boydan boya kaplayan ve altından dansçıların sürünerek kayıp geçebilecekleri kadar boşluk kalacak şekilde havada duran devasa ekranda görüntü olarak varlar. Ekrandaki konteynır görüntülerinin arkasına, Jahrhunderthalle’nin seyirci tribünlerinden bakıldığında en geride kalan iç cephesinin yerleştirilmiş olması, gerçek ile görüntüyü birbirinin içine geçirerek hem yanılsama yaratıyor hem de içinde bulunduğumuz mekanla hikayenin geçtiği ortamı üstüste bindirerek, içinde yaşadığımız zamanın da bir nevi hikayenin kıyametvari, baskıcı ortamıyla örtüştüğünü bize derinden derinden hissettiriyor. Afişte Versweyveld’in adının İvo Van Hove, Sidi Larbi Cherkaoui ve Henry Hey ile birlikte gösterinin dört yaratıcısı arasında anılması boşuna değil, zira onun bu yalın olduğu kadar etkili senografisi gösterinin atmosferinin başat kurucularından biri.

Hikayeye dönersem; anlatıda genç çift isimsiz olarak, “Kız” ve “Erkek” diye geçiyor. Müzikal oyunculuklarıyla İngiltere ve A.B.D.’de övgüler almış iki genç oyuncu Ari Notartomaso ile Diego Rodriguez bu rolleri canlandırıyorlar. Aslında “Kız” ve “Erkek” gibi cinsiyet tanımlamaları Bowie şarkıları sözkonusu olduğunda çok da anlamlı değil, hele de gösteriye adını veren “Rebel Rebel” şarkısının sözleri, asi çocuğunun erkek mi kız mı olduğunu bilmeyen bir annenin kafa karışıklığını anlatırken. Zaten “Kız”ı canlandıran Ari Notartomaso’nun gerçek hayatta cinsiyetini non-binary (ikilik-dışı) olarak tarif ediyor olmasıyla gösterinin kostüm tasarımcısı An D’Huys’un Notartomaso’nun kıyafetini dişilik yerine androjenliği öne çıkarır şekilde, etek-bluz yerine pantolon-ceket olarak düşünmüş olması da cinsiyetlerin akışkan olduğu günümüzde aşkın sınırsızlığını ince ince vurguluyor.

Rodriguez ile Notartomaso daha önce kanıtladıkları müzikal oyunculuklarının da verdiği güçle ve etkileyici vokalleriyle çok iyi yorumlara imza atıyorlar. Özellikle aşklarının yeşerdiği, "Word On A Wing"ten "Let's Dance"e arka arkaya ekli dört şarkıdaki solo ve düetleriyle parlak bir performans sergiliyorlar.

Sidi Larbi Cherkaoui’nin kendi dans topluluğu Eastman’in 11 dansçısı, Cherkaou’nin onlar için hip-hoptan dövüş sanatlarına, akrobasiden müzikal estetiğine farklı hareket kalitelerini harmanladığı koreografiyle, gösterinin neredeyse her anında sahnede kalarak çete üyelerini canlandırıyorlar.

Çetenin başı ise, özellikle televizyondaki çalışmalarıyla Almanya’da oldukça tanınan Daniel Donskoy. Heybetli vücudu, sert ve acımasız tavırlarıyla Mad Max filminden fırlamış gibi hayvansı bir enerjiye sahip Donskoy, etkili sahne prezansı sayesinde hayran olunası -ve bütün kötülüğüne göz yumulası- bir karizma barındırıyor. Örneğin “We Are Hungry Men” isimli şarkıda Donskoy ve dansçılar seyircilerin arasına karıştıklarında, jest ve mimikleriyle gerçekten de vahşet saçtıkları hissine kapılıyorsunuz.

Tabii bu hayranlıkta Donskoy’un Rock müziğine uyan etkileyici sesi ve güçlü yorumu da rol oynuyor. Sadece Donskoy değil, gösterinin diğer iki başrolü Rodriguez ve Notartomaso da oyunculuk ve şarkı söylemenin yanısıra dansçı kıvraklığında ve maharetiyle hareket ediyorlar.

Yaklaşık iki saatin sonunda genç çiftin aşkı galip geliyor. Çete öfkesini “This Chaos Is Killing Me” şarkısı eşliğinde kargaşa çıkararak, sahneyi etrafa saçtıkları çöplerle tam bir savaş alanına dönüştürerek alsa da, umut yeşeriyor.

Bu yazının bir versiyonu Tiyatro Dergisi'nde yayınlanmıştır.

Ivo van Hove’nin yorumuyla “Angels in America”

Angels in America'yı beklerken (ITA Amsterdam - 24 Nisan 2025) 

© Mehmet Kerem Özel

Amerikalı oyun ve senaryo yazarı Tony Kushner’in 1992 tarihli kült oyunu Angels in America: A Gay Fantasia on National Themes (Amerika’da Melekler: Ulusal Temalar üzerine Eşcinsel bir Fantezi), içerdiği 31 rol, 59 sahne ve yaklaşık yedi saatlik süresiyle anıtsal bir niteliğe sahip. Kushner, Millennium Approaches (Milenyum Yaklaşıyor) ile Perestroika (Perestroyka) başlıklı iki bölümden oluşturduğu oyunda, Ronald Reagan’ın muhafazakar yönetimi altındaki Amerika Birleşik Devletleri’nde AIDS, eşcinsellik, inanç, aile ve ırkçılık konularını tartışır. 1980’lerin ikinci yarısında New York’ta geçen oyunda kurgusal karakterlerin yanısıra, örneğin eşcinselliğini gizli yaşayan sağcı ve ırkçı savcı/avukat Roy Cohn ve 1950’lerin başında Cohn’un Sovyetler Birliği adına casusluk yaptığı gerekçesiyle McCarthy mahkemelerinde idam edilmesini sağladığı Ethel Rosenberg gibi gerçek kişilikler ile melekler ve hayaletler gibi doğaüstü yaratıklar bir arada bulunur.

Oyun 1985 yılında başlar. Taşradan New York’a yeni taşınmış ve adliyede memur olan Cumhuriyetçi ve Mormon Joe Pitt bir yandan kalabalık fobisi ve yatıştırıcı bağımlısı olduğu için mekan/şehir değiştirme konusunda isteksiz eşi Harper Pitt’le ruhsal ve cinsel ilişki sorunları yaşarken, bir yandan da akıl hocası Roy Cohn tarafından Vaşington’a atanma teklifi ile karşı karşıyadır. Aynı adliyede çalışan solcu ve açık eşcinsel Louis Ironson ise AIDS olduğunu öğrendiği sevgilisi Prior Walter’dan uzaklaşmayı seçer. Louis o sırada işyerinde karşılaştığı Joe ile ilişki kurarak, Joe’nun o yaşa kadar içten içe bildiği ama baskıladığı eşcinselliğini kabullenmesinin yolunu açar. Prior ise bir yandan evinde ve hastanede AIDS komplikasyonlarıyla uğraşırken, bir yandan da rüyalarında Amerika’ya ilk yerleşenlere kadar giden aile ağacından fertlerin hayaletlerini ve ona seçilmiş kişi olduğunu söyleyen Melek’i görmektedir. Louis ile Prior’ın ortak arkadaşı, eski drag-queen Belize, Roy Cohn’un AIDS olduğunu gizleyerek yattığı hastanede hasta bakıcıdır. Belize bir yandan sağcı ve ırkçı Roy’dan nefret etmekte, bir yandan da onun eşcinsel olduğunu bildiği ve semptomlarından hastalığının AIDS olduğunu anladığı için ona acımaktadır. Joe’nun, eşcinselliğini bir gece yarısı telefonuyla açıkladığı annesi Hannah Pitt ise ertesi gün oğlunun hayatını ve evliliğini yola sokmak amacıyla Salt Lake City’den New York’a gelir. Hikaye ilerledikçe, oyunun bütün protagonistlerinin yolları kesişir. Joe ilişkilerinin daha henüz başındayken Louis’e aşık olur ve onunla yaşamak istemektedir ancak Louis adliye tutanaklarından Joe’nun kente dair tartışmalı davalarda Roy Cohn tarafından maşa gibi kullanıldığını fark etmiştir ve ona kesinlikle sevgili olamayacaklarını söyler. Aralarında Joe’nun Louis’i yaraladığı şiddetli bir kavga geçer. Louis sayesinde Roy Cohn’un gerçek yüzünü fark eden Joe, Vaşington terfisini reddettiğini açıkladığı konuşmada bu sefer Roy ile kavgaya tutuşur. Edindiği güçlü tanıdıklar yoluyla kurduğu düzende kendini yenilmez ve dokunulmaz zanneden Roy Cohn, Belize tarafından bakıldığı hastanedeki yatağında hem AIDS’den kaynaklanan komplikasyonlardan dolayı fiziksel acılarla kıvranarak, hem de Ethel Rosenberg’in hayaletinin ziyaretlerinden ruhsal olarak vicdan azabı çekerek, yalnız ölür. Belize, piyasada bulunmayan ama Roy’un siyasi nüfuzunu kullanarak odasındaki buzdolabına istiflediği deneysel AIDS ilacı AZT'yi Prior’a taşıyarak, onun ölmesini engellemek ister. Prior ile Hannah Pitt, Prior melekler hakkında araştırma yapmak üzere Hannah’nın gönüllü olarak çalışmaya başladığı ve gelini Harper’ı iyileştirmeye çalıştığı Mormon Merkezi’ne gittiğinde tanışırlar. Hannah, o sırada yaşadığı şiddetli kriz yüzünden Prior’a yardım ederek onu hastaneye götürür. Hannah geceleyin hastanede refakatçiyken, Prior’ın gördüğü diğer bir melekli halüsinasyonun parçası olur. Joe’dan ayrılan Louis, Prior’a tekrar sevgili olmayı teklif eder. Prior reddeder, ancak ikisi arkadaş kalarak görüşmeye devam etme kararı alırlar. Oyun 1990 yılında Central Park’taki Bethesda Çeşmesi’nin melek figürünün altında buluşan Hannah ile üç eşcinsel adamın, Prior, Louis ve Belize’nin alternatif bir aile kurdukları hissini edindiğimiz sohbetleriyle son bulur.

Yukarıda özetlediğim hikayedeki sekiz ana karaktere ek olarak oyunda; 13 yan karakter, Mormon Merkezi’ndeki canlandırmada dört vitrin mankeni ve Melekler Konseyi’ndeki altı melek olmak üzere toplam 31 rol var. Oyunun ilginç özelliklerinden biri, oyuncuların birkaç rolü birden oynamaları ve bu rollerin farklı cinsiyetlere sahip olması. Kushner hangi ana karakteri oynayan oyuncunun hangi yan/kısa rolleri oynayacağını da oyun metninde belirtilmiş. Ancak oyunu sahneleyen yönetmenlerin kararlarına göre bu rol dağılımı değişebiliyor, hattı bazı yapımlarda bazı sahneler bütünüyle çıkarıldığı için, özgün metindeki bütün roller sahnede canlandırılmayabiliyor.

Angels in America yazıldığından günümüze, özellikle A.B.D.’de ve İngiltere’de birçok defa ve farklı yapımlar olarak sahnelendi. Gerek Kushner bu oyunla Pulitzer Ödülü’nü aldı, gerekse de farklı yıllardaki yapımların yönetmenleri ve oyuncuları Tony ve Olivier ödüllerinde birçok ödül aldılar. Dünya seyircisi ise Angels in America’yı 2003 yapımı, ünlü sinema yönetmeni Mike Nichols’ın çektiği, başrollerinde Al Pacino, Meryl Streep, Emma Thompson, Mary-Louis Parker ve Jeffrey Wright gibi yıldız oyuncuların oynadığı HBO yapımı televizyon mini dizisi ile tanıdı. Bu dizi de birçok ödülün yanısıra Emmy ve Altın Küre ödüllerini topladı. Angels in America’nın Anglosakson ülkeler dışında, az sayıdaki yorumlarından en bilineni, Polonyalı sıradışı ve yaramaz tiyatro yönetmeni Krzysztof Warlikowski’nin 2007 yılında TR Warszawa yapımı olarak sahneye koyduğu. Bu yapım halen her sezon birkaç defa, Warlikowski’nin 2009’da kurduğu Nowy Teatr yapımı olarak Varşova’da sahneleniyor. Öne çıkan diğer Angels in America yapımları arasında; 2019’da İsviçreli koreograf Philippe Saire’in kendi topluluğuyla sahnelediği hareket ağırlıklı bir yorumu ve 2020’de Comédie-Française yapımı olarak sinema yönetmeni Arnaud Desplechin’ın görece konvansiyonel yorumu sayılabilir.

Etkileyici yapımlara imza atan Belçikalı tiyatro insanı Ivo van Hove de bu kült yapıtı sahneye taşıma cesaretini gösteren yönetmenler arasında. Van Hove’nin 2008 yılında, günümüzde ITA (International Theatre Amsterdam) olarak anılan Toneelgroep Amsterdam yapımı olarak sahneye koyduğu, gerek Hollanda’da gerekse de 2014’teki New York turnesinde büyük övgüler ve Hollanda’da ödüller alan Angels in America yapımı, içinde bulunduğumuz 2024-2025 tiyatro sezonunda tekrar topluluğun repertuvarına alındı ve gösterimleri geçtiğimiz Nisan ayında Amsterdam’da gerçekleşti.

Ivo van Hove’nin yorumunda sahne, arka duvarına kadar bomboş bırakılmış. Yan sahneler de, herhangi bir sınırlama olmaksızın görünüyor. Arka duvara biri yatay, diğeri düşey asimetrik iki devasa siyah pano, aralarından biri sıkışarak geçecek kadar boşluk bırakılmış şekilde yerleştirilmiş. Gösteri boyunca arka yüzeyin bütününe yavaşlatılmış ve silikleştirilmiş New York görüntüleri yansıtılıyor. Van Hove oyun alanı olarak ana sahne ile ön sahne kullanıyor. Ön sahnenin kotu ana sahnenin kotundan 50 cm kadar aşağıda tutulmuş, böylece bu yükseklik oyuncuların oturmasına yarıyor. Oyun boyunca, sahne kulesine yerleştirilmiş sahne ağzı kadar uzunlukta ince çubuk barlara yukarıdan ışık verilerek ana sahnenin zemininde çizgiler oluşturuluyor, sahne geçişlerinde bunlar belli belirsizce hareket ediyor, zemindeki gölgeler değişiyor. Bunlar dışında; sahne ağzından geriye doğru, paralel çizgiler üzerinde, tavandan üç sıra uzun-dikdörtgen spotlar indirilmiş; bunlar bir ofis mekanının tavan lambaları da olabilirler, bir sokağın ortasına gerilmiş şehir lambaları da. Van Hove’nin, bütün projelerinde birlikte çalıştığı hayat arkadaşı, sahne ve ışık tasarımcısı Jan Versweyveld’e ait sahne ve ışık tasarımında ne arka duvara yansıtılan görüntüler ne de zemindeki bu ışık oyunları vurgulu şekilde kullanılıyor. Van Hove ile Versweyveld sahnede sanki daha çok, silik bir atmosfer, yerin ve mekanın belirsiz olduğu bir his yaratmayı amaçlamışlar.

Sahnede uzun bir süre tek bir prop var: Sol ön tarafa yerleştirilmiş, üzerinde farklı yönlere bakan iki pikap ve plaklar bulunan geniş bir banko. Zaman zaman oyuncular buraya gelip, pikaplara yerleştirdikleri plakları çalıyorlar. Van Hove, oyuncular plak çalmadıkları zaman da gösteride müzik kullanmış ve bunların hepsi David Bowie’nin şarkıları. Yeri gelmişken, Ivo van Hove’nin, çoğu “çürüme, ölüm, değişim, dönüşüm hakkında konuşur” ve “dinlediğinizde 80’lerin başlangıcı duyarsınız” dediği David Bowie şarkılarının aykırı ve melankolik “sound”unun bu yapımın atmosferini kuran en sağlam seçimlerden biri olduğunu belirtmeden geçmemek lazım. Banko dışında gösteride tek bir prop daha var: Roy Cohn'un hastaneye yatmasıyla birlikte yanında sürüklemeye başladığı tekerlekli serum askısı. Van Hove, Prior kötüleştiğinde ona da yanında sürükleyeceği bir serum askısı vermiş, Roy'unkinin ise, sahneye her yeniden çıkışında serumlarını arttırmış, böylece askıyı ağırlaştırmış ve dengesizleştirmiş. Oyunda ne telefon, ne kağıt/dosya, ne sandalye/koltuk, ne melek kanatları, ne tabut, ne yatak var; hiç bir şey yok. Mizansende her bir eşyalı hareket (örneğin telefonla konuşmak, bir belgeyi/kağıdı/dosyayı birisine vermek) için bir jest belirlenmiş, oyuncular o anlarda bunları yapıyorlar. Oturacaklarsa, ana ile ön sahne arasındaki yükseltiyi kullanıyorlar.

Angels in America, daha önce belirttiğim gibi, yazarı tarafından bir oyuncunun birkaç rolü birden canlandıracağı öngörülerek yazılmış bir metin. Van Hove bu bağlamda da kostüm ve makyaj kararlarında minimalist davranmış: Oyuncular kıyafet değiştiriyorlar ama çok küçük farklılıklarla (örneğin üzerlerine bir ceket giyerek), ya da bir oyuncunun kostüm kararı nasıl verilmişse, canlandırdığı her farklı karakterde giydiği kıyafet o kararın varyasyonlarından oluşturulmuş. Örneğin; hahamı, Hannah'yı ve Ethel Rosenberg'i canlandıran oyuncunun elbiseleri, her farklı rolde sahneye çıktığında değişiyor ama kimi oynarsa oynasın hep küçük çiçek desenli ve etekli. İşlevsel ve gündelik kıyafetlerden oluşan tasarım Wojciech Dziedzi’ye ait.

Oyuncular dekorsuz ve eşyasız, adeta bomboş bir sahnede sadece durarak, hareket ederek, oturarak oynuyorlar. Van Hove Milenyum Yaklaşıyor kısmında sahneleri, sadece o sahnede görev alan oyuncuları sahne mekanında tutarak, ve sahneleri, aralarında çok kısa da olsa esler vererek arka arkaya sıralarken, Perestroyka adlı ikinci bölümde repliği olanlar dışındakileri de sahne mekanında gezdiriyor veya bazı sahneleri üst üste, hatta süperpoze şeklinde, o sırada farklı mekanlarda olan çiftleri aynı anda konuşturarak oynatıyor. İlk yarıda hem sahneler kendi içlerinde yalıtılmış, hem de protagonistler sahne mekanının devasa boşluğunda yalnız ve yalıtılmış. İkinci yarıda ise, hikayede kurulan yeni arkadaşlıklar ve ilişkiler, anlatıda sahne mekanın kalabalıklaşmasını, sahne trafiğinin artmasını beraberinde getirmiş. Van Hove’nin Kushner’in metnine yaptığı en radikal dokunuş, sondaki Central Park sahnesini bütünüyle kaldırması. Oyun Louis’in Prior’a geri dönmeyi, tekrar sevgili olmalarını teklif ettiği, Prior’ın onu reddettiği ama arkadaş kalabileceklerini söylediği sahnede, pat diye ışıkların karartılmasıyla bitiyor. Biraz şaşırarak ve sanki daha devam edecekmiş hissiyle alkışladım oyunu. Sanki Ivo van Hove Angels in America’yı bizlerin/seyircilerin gündelik hayatlarının içine monte etmiş; öyle ki koltuğumdan kalkıp fuayedeki bara gittiğimde sanki Prior’la karşılaşacağım, biraz sonra tiyatrosunun binasının baktığı Leiden Meydanı’ndaki tramvay durağında Belize’i de benimle birlikte beklerken göreceğim, o sırada geçmekte olan tramvayın içinde ise Harper oturuyor olacak…

Angels in America'yı alkışlarken (ITA Amsterdam - 24 Nisan 2025) 

© Mehmet Kerem Özel

Ivo van Hove bütün bu minimal mizansen ve senografi tercihleriyle hiç eskimeyecek ve kuvvetli bir yoruma imza atmış. Sahnede seyirciyi oyalayacak hiç bir şey yok; ne ses efektleri, ne Prior’ın yatak odasının tavanını delerek inen kanatlı melekler, ne peruklu, ne makyajlı, ne tebdil-i kıyafet oyuncular. Van Hove böylece seyircinin bütün dikkatini hikayeye yönlendirmiş. Tabii oyunculara, bu kadar “yalnız” bırakıldıkları, her anlamda "saklanacakları" alan verilmediği bir mizansende büyük iş düşüyor. Van Hove'nin 2008'deki yapımından üç oyuncu bu yapımda da aynı rolleri üstlenmiş: Roy Cohn'u -bence biraz fazla sakin ve "içerden" oynamayı tercih eden Hans Kesting (ki Kesting bu rolüyle 2008’de Hollanda’da dağıtılan en prestijli tiyatro ödülü olan Louis d’Or’da en iyi erkek oyuncu ödülünü almış), haham-Hanna-sokaktaki kimsesiz-Ethel Rosenberg karakterlerine bukalemun gibi dönüşen benzersiz Marieke Heebink ve Prior'ı dengeli bir oyunculukla yorumlayan Eelco Smits. Diğer rollerde ITA'nın genç oyuncuları da abartısız, kelimenin her anlamıyla "bağırmayan", sıradanmış gibi duran ama içlerinde müthiş incelikler barındıran performanslarıyla göz dolduruyor: Louis’de Minne Koole, Joe’da Krisjan Schellingerhout, Harper’da Eefje Padenburg, Belize’de Jesse Mensah ve Melek’te ‘Ntianu Stuger. Bu genç oyuncuların bu kadar nitelikli performanslar çıkarmalarında; yıllardır süren mobbing iddiaları nedeniyle 2024-2025 sezonunun başında ITA ile bütün ilişkisi kesildiği için bu yeniden sahnelemeyi onlarla doğrudan çalışamayan Ivo van Hove yerine bu yapımın sahneye konmasından sorumlu yönetmen asistanı Daniël 't Hoen'in etkisi büyük olmalı.

Irkçılığın tavan yaptığı, din ve aile konusunda derin bir muhafazakarlaşmayla birlikte LGBTQIA+ topluluğunun yıllar boyunca adım adım kazandığı (transların orduda görev yapması gibi) hakların gasp edildiği günümüz Trump Amerika'sında Angels in America; ilk yazıldığı zamanki kadar güncel, Ivo van Hove'nin zamansız ve odaklı mizanseni hiç olmadığı kadar güçlü!

Angels in America'yı alkışlarken (ITA Amsterdam - 24 Nisan 2025) 

© Mehmet Kerem Özel

[Bu yazı 18 Mayıs 2025 tarihinde Tiyatro Tiyatro Dergisi'nde yayınlanmıştır.]