danzon

"artist"in artistik değeri

2012-02-01T21:34:00.005+02:00

"artist" ilk 5 dakikası, ortasına gelmeden önceki bir rüya sahnesi ve son 5 dakikası dışında hiç bir orjinalitesi olmayan bir film; tek sempatik yanı sessiz filmleri yad etmesi, o kadar. belki biraz da, başrol oyuncularından rol çalan köpek.

...

[uyarı: yazının devamı filmin sonunu değilse de başını ele vermektedir.]

"artist başladı, ilk dakikalar; tüylerim adeta diken diken oldu, bir başlangıç bu kadar sürprizli, bu kadar bilmeceli; bu kadar "virajlı" mı olur:

ilk önce: siyah beyaz, sessiz bir film seyretmeye başlarız.
ardından, aslında bu filmin büyük bir sinema salonunda, orkestranın bangır bangır çaldığı canlı müzik eşliğinde oynatıldığını görürüz; salon tıklım tıklım doludur. görüntü hala siyah beyazdır.
salondaki müziğin sesinden dolayı seyircilerin filmdeki sahnelere gülmeleri veya hayretleri bizim seyrettiğimiz filmin içinde duyulmuyor.
arada, sinemada oynayan filmin ara yazılarını görüyoruz.
sonra kamera sinema perdesinin arkasını gösteriyor: filmin oyuncuları, yapımcısı, yönetmeni salondaki gala gösteriminin bitmesini bekliyorlar. film, perdenin diğer tarafında oynadığından, salondaki seyircileri rahatsız etmemek için sessiz kaldıklarını ve bu yüzden kısa kısa birbirleriyle işaret diliyle anlaştıklarını düşünüyoruz.
kamera bir süre onlarla birlikte perdenin arkasında kalıyor. filmin bittiğini tersten/arkadan görünen "the end" yazısından anlıyoruz. orkestranın müziği bitiyor; sessizlik.
kamera yapımcı ve oyuncu ekibine zum yapıyor: önce kısa bir süre beklenti içindeler ve sonra birden sevinip birbirlerini kutlamaya başlıyorlar.
daha biz ne olduğunu anlamadan kamera sinema salonuna dönüyor: meğer sinemadaki bütün seyirciler filmi alkışlamaktalar. ama; biz onların seslerini duyamıyoruz!
ve ancak o zaman farkına varıyoruz ki, biz aslında bir "sessiz film" izliyoruz!

nasıl! "bu ne açılış sekansıdır!" dedirtecek kadar mükemmel, değil mi!

ya sonrası?
"nasıl devam edecek?" beklentisi artıyor.

maalesef, hemen sonraki sahne ve ardından gelen 10 dakikada anlaşılıyor ki, "artist" gittikçe biteviyeleşecek; ilk dakikaların zeki buluşu yenileriyle zenginleşmeyecek.
hatta; baştaki "film içinde film"in ara yazıları ile bizim seyrettiğimiz filmin (artist'in) ara yazıları için aynı formatın kullanılmasına; müziğin "film içinde filmler" ile esas film arasında fark gözetmeksizin tek elden çıkmasına kadar giden bir özensizliğe varacak.

...

mel brooks'un 1976 yapımı "silent movie"si fransız filmi olmadığı için mi oscar'a aday olacak kadar "ses" getirmemişti; herhalde!

tabii bir de, amerika'daki dağımtıcısının harvey weinstein olmamasının da epey etkisi vardır.
anakronizmaya düşmemem lazım: geçenlerde dağıtılan altın küre'de kendisine takınılan lakaplarla "the punisher", "the boss" ve hatta "god" harvey 1976'da daha bu işler için pek tıfıldı.
neyse...

...

toparlarsam:
bu sene sinemanın ilk yıllarına nur yağdı; scorsese'nin "hugo"sundan sonra hazanavicius'un "artist"i de sinemanın ilk yaratıcılarına hoş bir saygı duruşunda bulundu.
herhalde "akademi" de bu iki filmi ödülsüz bırakmayacaktır.

2012 oscarları, sinemanın sessiz yıllarını yad eden filmlerde oynayan "rakip" köpeklerle hatırda kalacak...

ağaç irfan ıstıranca / oynayan insan tiyatrosu

2012-01-30T13:43:00.000+02:00

"Yakın tarihimiz arşivler tarihidir. Zamanı gelince açılacak kozlar ve çekilecek kılıçlar gibi oynanır, saklanır gerçekler. Hep duyarız, yok genelkurmay arşivi yok istihbarat arşivi, yok meclis arşivi vs... Asıl arşiv edebiyat antolojilerindedir oysa aydınların hafızalarında ve ürettiklerindedir. Eğer bir yazar dosyalar dolusu arşivden fazlasını bir makalede, şiirde ya da hiciv dolu bir güldürüde apaçık ediyorsa bu imhasına gerekçedir. İmha edilir ve imha ediliş şekli de arşivlik bir dosya olarak indirilir bir mahzene. Arşiv dedikleri cüzzamlı sayfaların, belgelerin tıkıldığı bir karantina odasıdır adeta. Ben hikâyemi oluştururken hafızasıyla ve tanıklığıyla şairleri aratmayan dünya ağaçlarını kullandım ve içlerinden birini de konuk ettim modern zamanımıza. Bir anlatıcı olarak, bir tanık ağaç olarak, bir “ağaçinsan” olarak. İlk hikâyesini de kim bilir nerede saklanan bir imha arşivini açık ederek anlatır. Hiciv ve öykü ustası, şair Sabahattin Ali cinayetini ve onun son saatlerini anlatır bize Ağaç İrfan."
- serkan bilgi, www.tiyatrodergisi.com.tr'deki 16 ocak 2012 tarihli röportajdan

"‘Yüreklerin kulakları sağır, Hava kurşun gibi ağır’ken ve bağır bağır bağır’mak isterken’ aklımda Mehmet Eroğlu’nun sözleri ile bu birlikteliği düşünür buldum kendimi.
“Yanlızlık belki de gece yarısı
Işık sızan bir penceredir ama,
Kimi zaman da bozkırda
Çıplak dağlarda,
Yerde yatan bir taştır” (Metin Altıok)
Yalnızlık ormanda bir ağaçtır. Bir cinayete tanıklığın yalnızlığı bir kuklanın sesiyle kalabalıklaşır. Ağaç İrfan yalnızlıklarımıza ortak olmaya bizleri kalabalıklaştırmaya devam edecek. Aynı yöne bakan insanları üzecek üzmesine ama hatırlatacak unutulmaması gerekenleri ve bizleri düşündürmeye devam edecek. Oyunun yazarı Serkan Bilgi’nin iğne oyası gibi işlediği cümlelerle 1948 Nisan’ında Istranca ormanında Sabahattin Ali’ye sırt veren ağaçtan yarattığı Ağaç İrfan bir süre sonra Nazım’ı Salacak koyunda bekleyecek, Cemal’i Doğu Ekspresine bindirecek, bize öyküler ulaştıracak. Toplumsal hafızamız olacak."
- zeynep altıok, cumhuriyet kasım 2011

oyundan zeynep altıok'un cumhuriyet'teki yazısı sayesinde haberim oldu. oyun sabahattin ali hakkındaydı ve gölge tiyatrosu ağırlıklıydı. 30 aralık 2011'e oyun atölyesi'ndeki gösterime biletim vardı, ama fırtına-yağmur-soğuk üşendirdi karşıya geçmeye, istemeye istemeye yaktım biletimi.
bir ay sonra, bu sefer kenter tiyatrosu'nda oynayacağını öğrenince, karların erimesini ve yoğunluğuma bir es vermeyi bahane ederek, kaçırmadım oynayan insan tiyatrosu'nun "ağaç irfan - ıstıranca" oyununu.

türkiye tiyatrosunda gölge oyununun en çağdaş ve yenilikçi yorumu -yaşım gereği hatırlayabildiğim- mehmet ulusoy'un "sevdalı bulut"udur (60'lı 70'li yıllarda belki daha iyisi yapılmıştır). yurtdışında gölge unsurunu tiyatro sahnesinde kullanma konusunda müthiş örnekler var.
"ağaç irfan - ıstıranca"da ise gölge oyunu teknikleri yaratıcı bir şekilde, hatta bazı sahnelerde gölge tiyatrosuna farklı boyutlar katacak kadar yenilikçi bir şekilde kullanılıyor.
metnini serkan bilgi'nin yazdığı, yönetmenliğini halil ersan'ın, sahne tasarımını beril özkoçak'In, ışık tasarımını alev topal'ın yaptığı oyunun bu açıdan en önemli özelliği ışığın hareket ettiriliyor olması. bu sayede tek boyutlu perdede bambaşka bir ilüzyon yaratılmış; gölgelerin boyutlar deviniyor, ölçekleri değişiyor; tek boyutlu perdede müthiş bir derinlik sağlanıyor.
ikinci önemli özellik ise, görüntülerde sinemasal bir tadın yakalanmış olması; sanki kamera zoom yapıyor gibi, bazı sahnelerde de pan. hatta farklı boyutlardaki gölgelerin üstüste bindirildiği sahneler, sinema kurgusundan esinlenildiğini bile düşündürdü bana.

ıstıranca ormanlarının ilk betimlendiği sahne, tales ile meşenin gölgeleri, sonbahar yapraklarının düşüşü, ormanda yürüyüşteki ayaklar ve tabii ki sabahattin ali'nin katlediliş sahnesi çok etkileyici.
oyunun sonundaki selamlama sekansı da çok başarılı; yine gölge oyunu tekniği kullanılarak oyuna emeği geçenlerin isimleri şeffaf levhalarla perdeye yansıtılarak ve bu sırada ismi geçenlerin perdenin arkasından sadece gölgeleriyle selam vermesiyle sanki bir jenerik akıyormuş hissi uyandırılmış. ve tabii ki, gölge tiyatrosu ağırlıklı bir oyunda, oyuncu ve yaratıcı ekibin sadece gölgeleriyle selam vermesi ayrıca çok hoş bir fikir.

buna karşılık, oyunun bazı bölümleri yeterince "cevval" değil. perde önü ile perde arkası arasında sık sık yaşanan senkronizasyon bozukluğu tempoyu düşürüyor.
bir de; bazı sahneler gereksiz yere uzatılmış; iyi bir fikri lastik gibi uzattığınızda veya fazlaca tekrarladığınızda ister istemez etkisini azaltmış olursunuz ya, öyle. 60 dakikalık oyun 50 dakikaya inse çok daha çarpıcı olabilir.

bunun yanısıra; seyircinin hikayeye duygusal olarak bağlanmasını engelleyip, dışardan ve uzaktan bakmasını, düşünmesini sağlamak adına yapılmış anlatıcı-orkestra iletişimsizliği zamanla sevimsiz bir hal alıyor.
tamam, ağlamayalım, duygulanmayalım; anlatılan olayın dehşetinin farkında olalım, ki; bu topraklarda gelenek halini almış faili herkesçe bilindiği halde fail-i meçhulmuş gibi davranılan cinayetler/olaylar konusunda düşünelim, sorgulayalım, bilinçlenelim; bunları tekil cinayetler/olaylar olarak algılamak yerine, aralarındaki benzerlikler üzerinden geleceğe yönelik sonuçlara varabilelim, kabul. ancak bunun yolu seyirciyi olayın sıcaklığından/duygusundan bütünüyle uzaklaştırarak soğutmak olmamalı. sorun sanırım biraz "ağaç irfan"ı oynayan halil ersan'da; şahsen "sabahattin ali öldürülürken ona sırt veren ağaçtan yapılma kukla irfan"a pek bir sempati duyamadım; halini tavrını biraz ukalaca buldum.

yine de, ağaç irfan'ın anlatacağı diğer "fail-i meçhul" hikayeleri dinlemek için sabırsızlanıyorum; sırada sivas katliamı olacakmış...

doğumgünü armağanı

2012-01-29T22:09:00.001+02:00

bu sene kendime doğumgünü hediyesi; bu sıkışık dönemimde, dvd'si türkiye'de yeni çıkmış "pina"yı satın alıp bir kere daha seyretmek için zaman ayırmaktı.
geçen sene festival'de iki kere, sinemalara geldiğinde dört kez izlemiştim. hatta yabancı bir arkadaşım "niye o kadar kere izledin ki, anlamadın mı?" gibisinden espri ile karışık kinayeli bir yorumda bulunmuştu. demek yeterince anlamamışım ki, bugün bir kere daha izlerken daha önce fark etmediğim bir kaç "hoşluk" dikkatimi çekti.
ve bir kere daha wim wenders'a hayran oldum; pina bausch gibi zor bir sanatçının ardından bu kadar düşünce yüklü, bu kadar anlam yüklü ve bu kadar "hatırşinas" bir film yarattığı için.

"pina"nın geçtiğimiz aylarda almanya'da çıkan 3 disklik blue-ray deluxe edisyonunda (1. disk 3 boyutlu, 2. disk 2 boyutlu, 3. disk ekstralar) 44 dakikalık "making of"un yanısıra, esas heyecan verici olan "deleted scenes" kısmı.
tam 14 ayrı sahne var, filme konmamış olan. yaklaşık yarım saat süren bu çekimlerde eski yeni bir sürü bausch yapıtından solo, duo ve topluluk dansları var: “ten chi”den mechthild grossman’ın solosu, “iphigenia auf tauris”ten dominique mercy’nin solosu, “bamboo blues” ve "palermo palermo"dan solo ve düetler, “1980” ve “komm tanz mit mir”den topluluk sahneleri, "für die kinder von gestern, heute und morgen"dan ditta miranda jasjfi'nin solosu, "auf dem gebirge hat man ein geschrei gehört"den benedicte billiet ve urs kaufmann'ın soloları, bausch’un kadim kostümcüsü ve eski dansçısı marion cito ve kadim sahne tasarımcısı peter pabst’ın "cevapları" ve daha bir sürüsü...

..

1988 yılında ilk cd'mi satın aldığımda daha cd çalıcım yoktu.
şimdi hatırlamadığım bir tarihte ilk dvd'mi satın aldığımda da daha dvd oynatıcısı edinmemiştim.
geleneğimi sürdürüyorum; ilk blue-ray'imi satın aldım ama daha oynatıcısı yok. çok merak ettiğim "deleted scenes"i seyredebilmek için bir an önce edinmem gerekecek anlaşılan...

korhan başaran ile istanbul'da karlı bir cuma akşamı

2012-01-28T23:55:00.004+02:00

kariyerini 3.5 yıldır new york'ta sürdüren, zeynep tanbay dans topluluğu'nun eski dansçılarından korhan başaran geçen hafta istanbul'daydı. aksanat'ta haftaboyu süren atölye çalışması cuma akşamı dans, film ve söyleşiden oluşan bir programla sonlandı.

...

önce; korhan başaran ile jenna otter aksanat'ın -hele de dans için iyice olanaksız- sahnesinde başaran'ın yeni projesinden yaklaşık 20-25 dakika süren bir bölümü sundular.
belki de salonun küçük ve samimi olmasının etkisiyle pekişen bir duyguyla; başaran ile otter'in birbirine bağlanan solo ve düetleri bende yoğun hisler bıraktı. bütün fazlalıklardan (fazla ışık, fazla müzik, fazla dansçı, fazla dekor, fazla derinlik, fazla yükseklik...) arınmış olarak sadece hareketlere, dansa, beden diline, nefeslere, seslere, seslerin hareketlerle kurduğu ilişkiye, bedenin parçalara ayrışmasına, parçaların kendi başlarına kontrolsüzce hareket etmesine, iki bedenin bazen birbirlerine el verip bazen bağımsızlaşmalarına, bazı hareketlerde örtüşüp sonra ayrılmalarına odaklandım.
gösteri öncesi "aksanat'ın kısıtlı sahnesinde dans nasıl olur ki!" dediğime pişman oldum.

ve ardından; keşke dans gösterisinin ardındaki film parçaları olmasaymış dedim. ya da, bir arkadaşımın dediği gibi, daha komprime olsaymış.
dans o kadar güçlü ve sahiciydi ki, ardından gelen bölük börçük, kötü koşullarda kaydedilmiş film görüntüleri akşamın etkisini/büyüsünü düşürdü.

neyse ki ardından, başaran ile otter'in had safhada içten ve teklifsiz söyleşisi başladı da, dansın samimiyeti, sahiciliği geri geldi.
bir işe, bir stile baş koymak, yılmamak, risk almak ve sonuna kadar gitmek, geçmiş ve gelecek, new york ve istanbul... sadece dans ile sınırlı olmayan, neredeyse bir hayat dersi niteliğinde, son derece pozitif ve yapıcı cevaplarıyla korhan başaran içimi ısıttı.

...

başaran'ın hayal ettiği üzere, umarım yakın zamanda new york-istanbul hattında ortaklaşa projeler hayata geçirilir...

ejderha dövmeli kız-lar

2012-01-28T16:40:00.003+02:00

niels arden oplev'in 2009'da çektiği isveç versiyonunu film festivalinde bir geceyarısı seansında izlemiştim. "gececi" olmamama, ve o gecenin gündüzünde dört filmle gözlerimi ve beynimi fazlaca yormuş olmama rağmen, gözümü kırpmadan sonuna varmıştım.
filmi david fincher'in tekrar çekeceğini duyunca, her ne kadar kendisinin hayranı da olsam, "neden ki!" demekten kendimi alıkoyamamıştım. ilkinde herşey yeterince iyiydi. gerçi romanı okumuş olanlar filmin bir çok şeyi -mecburen- dışarda bıraktığını söylüyorlardı, hemen arkasından "ancak bu kadar olabilirdi" diye ekleyerek.
fincher'in versiyonuna biraz da, bir önceki filmi "the social network" (sosyal ağ)'a, sırf facebook'u ve tipik bir amerikan başarı hikayesini anlatıyor diye uzak durarak sinemada gitmemiş ve sonra dvd'den seyredince duyduğum pişmanlığın gönül borcuyla gittim. bir kere daha bir fincher filmine, sinemada izlemeyerek ihanet etmiş olmamak için.

...

fincher'in "ejderha dövmeli kız"ından hiç pişman olmadım. polisiye hikayenin anlatımında isveç versiyonundan pek bir farkı yoktu. neyse ki daha karanlıktı; malum fincher puslu, yağmurlu havaları sever; filmi de öyle açıyor; mikael'in davayı kaybettiği sahnede sıkı yağmur yağıyor. devamında ise, hikaye gereği yağmur kara dönüşüyor.
ayrıca; fincher'inkinde, bir hollywood yapımı olması dolayısıyla, gerek çekimler (üç boyutlu animasyonla desteklenmiş hava çekimleri, orman içindeki araba kovalamacası, ...) gerekse de mekan ve kıyafetler daha gösterişli; her şeye (mekanlar, kıyafetler, atmosfer, ...) koyu tonlar hakim. neyse ki, iskandinav ruhunun beyaz düşkünlüğü tamamıyla es geçilmemiş.

...

fincher'in versiyonunun en zayıf tarafı lisbeth-mikael ilişkisiydi. isveç versiyonunda bu ilişkide roller altüst edilmişti; mikael tipik "erkek" davranışları yerine daha duygusal çizilmiş, lisbeth ise ilişkide "maskulen" olan konumdaydı. lisbeth ile mikhael'in seviştikleri gecenin sabahı, bir kadın-erkek ilişkisinde rollerin nasıl değişebileceğini, "farklı" olabileceğini göstermesi açısından hem eğlenceli, hem ilginç, hem de aykırıydı.
tabii; bunda mikhael'i canlandıran oyuncu (festival seyircilerinin iskandinav filmlerinden aşina olduğu) michael nyqvist'in hem fiziki özellikleri (yumuşak hatlar, hüzünlü bakan gözler,...) hem de oyun kabiliyeti büyük rol oynuyordu. lisbeth salander'i canlandıran noomi rapace ise ilk göründüğü sahneden itibaren tek kelime ile mükemmeldi.

işte fincher versiyonunun en zayıf tarafı bu ilişkiyi bildik, konvansiyonel kadın-erkek ilişkisine indirgemiş olması. hele de, seyirciyi tavlamak adına hazırlanan o "buruk" son, fazlaca kolaycı bir çözümdü. mikael'in lisbeth'e neden gönül vermediğinin altını yeterince çizmezseniz, sert kızın yumuşadığı ilk anda hayattan tekrar bir tokat yemesi "arabesk"leşir.

her şey bir yana fincher'in lisbeth'i rooney mara en az rapace kadar iyi. ancak maalesef, her ne kadar bu filmde kasları "olabildiğince" saklanmaya çalışılmış olsa da daniel craig sıradan bir mikael olmaktan kurtulamamış.
james bond olmadan önceki filmleriyle (özellikle "the mother" ve "enduring love") oyunculuk yeteneğini ispatlamış craig için bu "feminen" rol, hollywood'un ona biçtiği kaftandan sıyrılmak için iyi bir şanstı.

...

fincher'in "ejderha dövmeli kız"ının farkına varmamı sağladığı esas şey ise; edebiyat zevkine güvendiğim bir kaç dostumun bana daha önce defalarca tavsiye ettikleri üzere, bir an önce stieg larsson'un şu üçlemesini okumam gerektiği. sezdiğim kadarıyla; fincher'in ortalama versiyonundan bile bu kadar keyif almamı sağlayan ruh, romanların içinde saklı!

largo desolato / ekip tiyatrosu

2012-01-27T23:55:00.001+02:00

ekip tiyatrosu'nun “largo desolato”su bir sürü farklı tiyatro anlayışını bir arada harmanlıyor. mekan düzeni ve sahne-seyirci ilişkisi anlamında grotowski'den; yabancılaştırma tekniklerine gözkırpan reji kararlarıyla brecht’den; makyaj, kıyafet, mimik, jest ve davranışlar açısından grotesk tiyatrodan ve sirk tiyatrosundan; hatta ses/efekt kullanımında ortaçağ tiyatrosundan esinlenildiği söylenebilecek; ancak bunların yanyanalığının “yamalı bohça”ya dönüşmediği, ortaya lezzetli bir aşurenin çıktığı bir oyun.

bir kara kutunun içindeyiz. seyirciler ve oyuncular hepimiz birlikte, bir aradayız. kara kutuya girdiğimizde makyajlı kostümlü “oyuncular” bizi karşılıyorlar ancak daha oyun başlamadığı için onlar da “oyuncu” değiller daha; bizi yönlendiriyorlar, oturabileceğimiz yerleri gösteriyorlar. böylece ilk şaşkınlığı yaşamış oluyoruz. kara kutunun içinde dört dilime ayrılmış olası seyirci alanları ile merkezdeki meydan ve çeperdeki koridor olası oyun alanları olarak tanımlanmışlar. ancak anonim seyirci kalabalığının içinde bazı sandalyelerin üzerinde tavadan asılı oklar var, üzerlerinde bazı isimler yazıyor. etrafa biraz daha alıcı gözle bakınca, kara kutunun her bir tarafında tabelalar asılı olduğu fark ediliyor; dekor yerine kara kutuyu çevreleyen duvarlara orada olması hayal edilenlerin adları asılı: “buralar hep kitap”, "pencere"...
kara kutudan dışarıya açılan kapılar yerine ise, her bir açıklığın üzerinde o açıklığın hangi karakterin odasının kapısı olduğu belirtilmiş. açıklık ağızlarına yere birer tahta konmuş; commedia dell’arte’nin başkahramanı arlechino’nun efekt sesi çıkartan tahtadan şamar değneğine benzer anlamda, oyun sırasında her kapı geçişinde klap sesi çıkararak kapının kapanma efekti yaratılıyor bu tahtalarla.
kara kutunun ortasında çok amaçlı alçak bir mobilya var; kâh masa, kâh koltuk, kâh yatak oluyor; kapağı açıldığında içinden oyunda kullanılan çeşitli objeler çıkıyor; ayrıca alt kısmında iki parça ayrılıp tabure oluyor.
seyirciler yerleşip de herşey hazır olduktan sonra merkezdeki oyuncunun kumanda masasına "biz hazırız" komutuyla ışıklar kararıyor ve oyun başlıyor. ara verildiğinde de benzer şekilde, oyuncular gözlerimizin önünde anında rollerinden sıyrılıp gündelik hallerine dönüyorlar.

vaclav havel'in oyununu yönetmen cem uslu oldukça biçimci bir üslupta sahneliyor. o kadar ki; oyunun karanlıkta seslerden bir gürültü (sanki başkahraman felsefe doktoru leopold kopriva'nın beyninin içindeki düşünceler) ile başlayan ve hemen marketa'nın ortaya çıkmasından önceki diğer kakofonik kararmaya kadarki bölümü sanki bütünüyle leopold'un iç dünyasında gerçekleşiyor. öyle ki, bu bölümdeki bütün diğer karakterler (uli ile olbram, susanna ile lusi, 1. wenzel/herif ile 2. wenzel/herif) simetrik bir dengedeler; tam da bir bireyin kendi düşüncelerini karşıtlıklar ve aynılıklar üzerinden çatıştırması gibi.

seyirciye müthiş bir görsel seyir keyfi yaşattığı gibi aklını da çalıştırmasını sağlayan; sezonun en yenilikçi, en bağımsız, en cesaretli, en eğlenceli ve en bilmeceli oyunlarından biri "largo desolato".
oyuncuların tümü çok başarılı. başkahraman leopold'u oynayan ve oyunu yöneten cem uslu ile marketa'yı oynayan ve makyaj, afiş ve broşür tasarımcısı duygu yetiş bir adım öndeler. ayrıca; oyunun atmosferine katkısıyla özgün müzik tasarımcısı necati doğa ebrişim'in adını anmak lazım.

50 yıl öncesine kadar dut ağaçlarıyla anılan, uzun bir zamandırsa kentin ulaşımında kritik bir aktarma noktası olması dışında sevimsiz ve kimliksiz bir semte, mecidiyeköy'e bir nebze "anlam" katan yeni tiyatro mekanı "sahne hâl"i mekan edinmiş topluluklardan biri olan ekip tiyatrosu'nun "largo desolato"sunu kaçırmamak lazım.

özlemle anıyorum...

2012-01-24T10:10:00.001+02:00

Hrant SES - SİZ

2012-01-20T23:36:00.001+02:00

video - erhan arik
editing - alper şen - kozavisual
music - kardeş türküler

5 YIL OLDU!

2012-01-19T15:00:00.001+02:00

"deli kadın hikayeleri"nden

2012-01-17T14:31:00.001+02:00

"...
Oysa siz çay sevmezdiniz. Kahve içerdiniz. Ot içerdiniz. Sigara sarar, otları derin derin içinize çekerdiniz. Sonra uykuyakalırdınız. Ben karşınıza geçer saymaya başlardım. Bir... iki... üç... dört... beş... altı... yedi... sekiz... on demeden ateşiyle birlikte göğsünüze düşerdi külünüz. Yerimden kıpırdamazdım. Ateş üzerinizdeki rengi dönmüş beyaz atlette küçücük karakahve kenarlı bir delik açardı. Göğsünüz o an tütsü tütsü kokardı. Bayılırdım o kokuya. İçime çekerdim. Hemen uyanır, sigaradan bir nefes daha çekerdiniz. Sonra dumanını bana üflerdiniz. En sevdiğim oyundu bu. Dumanı avuçlayıp içime çekerdim. Siz avuçlarımı öperdiniz. Sanırım sadece ama sadece o anlarda beni çok severdiniz. Sonra gene gözlerinizi yumar, kim bilir nerelere giderdiniz.
..."

- "Hatmi Çayı"ndan,
Mine Söğüt
Yapı Kredi Yayınları

zümrüt-ü anka kuşu gibi bir "zenne"

2012-01-15T00:32:00.002+02:00

"zenne" zümrüt-ü anka kuşu renklerinde bir film. konu ettiği karakterlerinin dert dolu, depresif hayatlarına rağmen, "zenne" umut dolu bir film. "zenne", küllerinden yeniden doğan anka kuşu gibi, töre cinayetine kurban giden eşcinsel ahmet'in de daha mutlu, daha eşit, daha özgür, daha sevgi dolu bir dünyaya tekrar doğacağını hayal eden bir film.

bu topraklarda ilk filmini çeken bazı yönetmenler gibi (örneğin: uğur yücel, bknz: "yazı tura") "zenne"nin yönetmenleri m. caner alper ve mehmet binay da kucaklarına, taşıyamayacaklarından çok karpuz doldurmaya çalışmışlar. bu ülkede töre cinayetlerini ve eşcinsellerin yaşadıklarını anlatmak yeterince ağır ve zorken, bir de bunlara alman fotoğrafçının travmatik afganistan izlenimleri, güneydoğu'da şehit olmuş binbaşının iç savaşta arızalanmış büyük oğlunun hezeyanları katılmış. yetmemiş; can'ın teyzesi, ahmet'in kızkardeşi, danny'nin menejeri derken senaryo o kadar kabarmış ki, esas karakterler yeterince derinlikli çizilememişler, onların arasındaki ilişkileri işlemeye yer ve zaman kalmamış. neyse ki özellikle yan karakterleri canlandıran oyuncular (tilbe saran, esme madra, jale arıkan) o kadar inandırıcılar ki, onları seyretmek bir keyif; karakterlerini hiç fazlalıkmış gibi hissettirmiyorlar.
ancak; bu kabaran senaryo yüzünden eşcinsel ahmet yıldız'ın ailesi tarafından öldürülmesinden esinlenilen esas hikaye neredeyse ikinci plana itilmiş.

antalya'da ahmet'i oynayan erkan avcı'ya en iyi erkek oyuncu ödülü verilmiş ancak filmin birinci karakteri o değil ki; "zenne" can, canlandıranı kerem can. kaldı ki, kerem can erkan avcı'dan daha iyi bir performans çıkarıyor; ödül neden ona verilmemiş!

ve ne yazık ki "zenne"nin bir çok sahnesi bir çok filmi hatırlatıyor. ilk akla gelen; kumsal sahnesi ve "çöller kraliçesi priscilla".

bu kadar can alıcı bir konuyu gündeme getirmek ne kadar isabetliyse, ve yönetmenlerin samimiyetlerinden zerrece kuşku duymuyorsam da, "zenne" maalesef sinema sanatı açısından oldukça acemice bir film. bol renk, müzik ve oryantalizme göz kırpan gösterişli kostümlerle bezenmiş dans sahneleri filmi kurtarmıyor. bir çok sahne yapay kalıyor; duygusu seyirciye geçmiyor. filmin artistik ve estetik puanları güçlü ancak dramatik yapısı yeterince sağlam değil.

çok basit bir örnek: ahmet neden kızkardeşini gardan uğurlamaz da, evde kalır. gar sahnesi çekmek pahalı olduğu için mi. o zaman sadece iç mekanlarda, odalarda geçen bir film çekilseymiş. zaten filmin büyük bir çoğunluğu, karakterlerin iç dünyalarını yansıtan iç mekanlarda, odalarda geçiyor. karakterlerin kıstırılmışlık hisleri de bu iç mekanlarda daha yoğun hissediliyor.

zenne can'ın odasında, yatağının başucunda asılı fotoğraflardan biri pina bausch'un gençlik zamanından cilveli bir pozu. can'ı canlandıran kerem can'ı zenneliğe çalıştıranlardan biri de pina bausch'un dansçısı ve asistanı daphnis kokkinos.
sırf o pina fotoğrafı bile filmin bütün ekip tarafından ne kadar içtenlikle çekildiğinin kanıtlarından biri. ancak ne yazık ki, sözkonusu sanat olunca sadece samimiyet ve niyet yeterli olmuyor.
yine de; bütün acemiliklerine rağmen "zenne" izlenmeyi hak ediyor. başta, yönetmenler olmak üzere bütün yaratıcı ekibin, bu toplum için marjinal kalan kahramanların hikayelerini beyazperdeye taşıma cesareti gösterdikleri için.
ve ahmet yıldız için...

saffet anne'nin ardından...

2012-01-05T22:32:00.002+02:00

yüz yıla yaklaşan yaşamının son on senesinde tanıdım onu. anneannemi ve ciciannemi kaybettikten sonra, o benim için yeni bir nine oldu. gerçi ben ona hep “saffet hanım” olarak hitap ettim; son iki yıldırsa o “bana 'saffet hanım' deme, 'saffet anne' de” diyecek kadar yakınlaştırdı beni kendisine. “nine”, “hanım”, “anne”, hitap şeklim ne olursa olsun, o aslında benim arkadaşımdı, yaştaşımdı, “aşkım”dı; aklı, zekası gençti, duyguları taptazeydi. esprilerine yetişmek çoğu zaman “zaman alıyordu”; o çoktan bir sonrakine geçmiş oluyordu. sayısız öğle yemeği sofrasından karnımda gülme krampları gözlerimde yaş, ayaklarım geri geri giderek ayrılmak zorunda kaldığımı hatırlıyorum. o, arkasında bıraktığı yaşanmışlığın zerre kadar ağırlığını hissettirmeden, etrafına taze ve muzip gözlere bakabilen, etrafındakilere kıymetli olduklarını hissettiren bir “hanım”dı.

son on yılda ister sıcak bir yaz günü mütevazi bir öğle yemeği olsun, ister yaşgünü kutlaması, isterse ada’da mehtap daveti, sayısız kere sofrasına konuk oldum, onun ve ailesinin cömert misafirperverliğinden payıma düşeni aldım… bir seferinde çıtır çıtır, kabarık kabarık peynirli puf böreklerine iştah ve keyifle yumulduğumu fark etmiş olmalı ki, ondan sonra ne zaman sofrasında bulunsam, “senin için özel olarak yaptırdım” puf böreklerini o sofradan eksik etmedi.

on yılda uzun uzun onunla aynı mecliste oturup anlattıklarını dinleme, fikirlerinden feyz alma, hatta bir-iki kere onunla başbaşa sohbet etme şansına erdim. umarım kırıntı da olsa bir şeyler öğrenebilmişimdir; kalp kırmamak, hoşgörülü olmak, yaşanılan her anın keyfini çıkarabilmek, hayata açık, geniş ve farklı bakabilmek, bakmanın ötesinde yaşama cesaretini göstermek, inandıkların uğruna yılmadan uğraşmak...

ailesinin bütün erkekleri bir şekilde şehir dışında olduğu için, 2010 yılının sonbaharında akademi’de düzenlenen tanpınar sempozyumunda ona kavalyelik etme onuruna ermiştim. hayatımın en güzel, unutulmayacak günlerinden biriydi.
sayısız insanı büyülemiş, sohbeti ve zekasıyla etkisi altına almış, tabir-i caizse “feleğin çemberinden defalarca geçmiş” biri olarak, oturum öncesi okulun kafesinde otururken toy bir konuşmacı gibi yüreği pırpır atıyordu; “konuşabilecek miyim, umarım dinleyicileri sıkmam, içerisi kalabalık mı…” deyip duruyordu. ne zaman ki sahneye çıktı; endamı, hali ve tavrıyla adeta devleşti. söz ona geldiğinde ise, daha ilk anlarda salondaki herkesi etkisi altına almıştı bile.

tanpınar’ın ilham perisi, bir istanbul hanımefendisi saffet tanman yeni yılın ilk günlerinde bizlerden ayrıldı.
bütün yakınları gibi ben de kendisini çok özleyeceğim…

in memoriam

2011-12-31T23:59:00.019+02:00

lucian freud, 1922

esin afşar, 1936

server tanilli, 1931

ken russell, 1927

monserrat figueras, 1942

ömer lütfi akad, 1916

vaclav havel, 1936

arthur laurents, 1917

rosel zech, 1942

ışın güyer

mihalis kakoyannis, 1922

sidney lumet, 1924

peter falk, 1927

jorge semprun, 1923

roland petit, 1924

hulki aktunç, 1949

cezmi başeğmez

elizabeth taylor, 1932

cüneyt çalışkur, 1956

ismail gülgeç, 1947

john barry, 1933

peter yates, 1929

oleg grabar, 1929

cesaria evora, 1941

benyamin sönmez, 1983

amy winehouse, 1983

field of light / bruce munro

2011-12-30T23:59:00.001+02:00

bruce munro

dj light / cinimod studio

2011-12-29T23:59:00.004+02:00

cinimod studio

packaged vertical garden / luz interruptus

2011-12-28T23:59:00.001+02:00

luz interruptus

sinema filmlerim

2011-12-28T10:14:00.006+02:00

good morning babilonia, paolo & vittorio taviani (1987)

8½, federico fellini (1963)

sunset boulevard, billy wilder (1950)

somewhere, sofia coppola (2010)

the purple rose of cairo, woody allen (1985)

hayallerim, aşkım ve sen, atıf yılmaz (1987)

pleasantville, gary ross (1998)

the truman show, peter weir (1998)

barton fink, ethan & joel coen (1991)

amator, krzysztof kieslowski (1979)

timecode, mike figgis (2000)

auto focus, paul schrader (2002)

boogie nights, paul thomas anderson (1997)

the player, robert altman (1992)

nuovo cinema paradiso, giuseppe tornatore (1988)

the invention of hugo cabret, martin scorsese (2011)

nixie mixie matrix / boris petrovsky

2011-12-27T23:59:00.001+02:00

boris petrovsky

TEB oyun 11, güz 2011

2011-12-27T17:15:00.004+02:00

- Koşun... hepinizi kurşun eritmeye çağırıyorum, Üstün Akmen
- Editör yazısı, Tijen Savaşkan
DEĞERLENDİRME
- Çıplak gerçeğe uyanmak, Dikmen Gürün
ELEŞTİRİ
- Kevin Spacey'in III. Richard'ı, Özdemir Nutku
- Kırmızı'da kırmızı yoktu, Hasan Anamur
- Ölüm ve suçluluk üzerine görkemli bir gösteri, Zehra İpşiroğlu
- Felsefe, aşk ve siyaset üçgeninde Aşkın Sıradanlığı, Metin Boran
- Hiçlikte biten merdivenler ya da oyunun gerçekliği, Selen Korad Birkiye
DANS/PERFORMANS
- Paris izlenimleri, Kerem Özel
- iDANS festivali, Eylül Akıncı
SÖYLEŞİ
- Engelsiz Hamlet, Tijen Savaşkan
ANILAR
- Ordu'da tiyatro yapmak!, Ali Dilber
DOSYA
- Beklan Algan vizyonu, Cüneyt Yalaz
- Beklan Algan için dahilden gazel, Macit Koper
- Beklan Algan ve Deneme Sahnesi, Tijen Savaşkan
KİTAP TANITIMI
- Tiyatro gemisinde kaptanın tutturduğu doğrultu: "Seyir Defteri-2", Üstün Akmen
ANMA
- Dame Ninette de Valois Madam ve Türk Balesi, Osman Şengezer
- Madam'ı torunları andı, Üstün Akmen
ARDINDAN
- "Bana Seni Gerek Seni" Sanat dünyasından bir yıldız kaydı: Esin Afşar
HABERLER
- Paris'te tiyatroya saldırı
- Georges Banu'nün Robert Sturua üzerine mektubu
- Tiyatro Eleştirmenleri Birliği Tüyap Paneli "Hem Düş Hem Gerçek Tiyatro"
- Bolşoy Tiyatrosu yeniden açıldı

light calligraphy / kaalam

2011-12-26T23:59:00.001+02:00

kaalam

blooming propeller / hsiao chi tsai & kimiya yoshikawa

2011-12-25T23:59:00.001+02:00

hsiao chi tsai & kimiya yoshikawa

beyond infinity / serge salat

2011-12-24T23:59:00.001+02:00

serge salat

uzak durulası: "carnage/acımasız tanrı"

2011-12-20T20:28:00.005+02:00

yönetmen koltuğunda roman polanski.. dört oyuncudan biri, merly streep'den sonra en çok sevdiğim amerikalı kadın oyuncu jodie foster.. uyarlandığı oyunun yazarı ve filmin polanski ile birlikte senaristi yasemin reza.. dört oyuncudan erkek olan diğer ikisi, christopher waltz ve john c. reilly de fena değildirler.. bu film kötü olabilir mi; olur.. oldu!

nerede geçen yıl istanbul devlet tiyatrosu'nda celal kadri kınoğlu'nun rejisiyle sahneye konan ülkü duru, zerrin tekindor, zafer algöz ve işdar gökseven'li muhteşem "vahşet tanrısı"! nerede; bir taraftan kasıklarımıza kadar güldürürken, bir taraftan da bütün satıraralarını fark etmemizi sağlayan kınoğlu rejisiyle gözlerimizn önüne serilen muhteşem "uygar insan eleştirisi" oyun!

jenerikler dahil 79 dakikalık film için girdiğiniz sinemada yarım saat reklam seyretmek de cabası!
"carnage" büyük bir hayalkırıklığı!

kırmızı eşofman-üstü giyenlerin hikayesine devam...

2011-12-20T09:04:00.003+02:00

dardenne kardeşlerin her filmini banko severim diyemem. bazıları içime dokunur, bazıları biraz teğer geçer. "söz" ve "çocuk"ta çarpılmıştım, "oğul" ve "lorna'nın sessizliği" çok etkilememişti beni. dardenne'lerin son filmi, cannes'da "bir zamanlar anadolu'da" ile büyük ödülü paylaşan "bisikletli çocuk" (le gamin au vélo) içime dokunanlardan oldu. sanki "çocuk"daki bebeğin ergenliğe ayak basmadan önceki halini çekmişler dardenne'ler.
senaryoda, görüntü yönetiminde, kurguda yine abartısız, süssüz, çıplak gerçekçilik; doğal, belki de amatör oyunculuklar; kahramanları yakından izleyen kamera; basit, gündelik bir hikaye.
beethoven'in 5 numaralı imparator lakablı piyano konçertosunun adagio bölümünden alınmış kısacık pasajlarla bölünmüş cyril'in hikayesi neyse ki tünelin ucundan görünen ışıkla bitiyor. şahsen, bazı ken loach ve dardenne filmleri gibi karanlık, çıkışsız bir sona tahammül edemezdim; bence filmdeki cyril ile samantha da. film sonları sözkonusu olunca öyle "pollyannacı" değilimdir ama film boyuca hikayesine ortak olduğunuz 8-10 yaşlarındaki cyril'in nefes almasını daraltan çemberi yırtmasını diler, ister ve tanık olur olmak istiyorsunuz. dardenne'ler de sağolsunlar, bu sefer bunu seyirciden esirgemiyorlar.

zehra yıldız'ı bir kere daha, aryalarla andık...

2011-12-19T10:08:00.004+02:00

aramızdan ayrılışının 14. yılında zehra yıldız'ı andık dün akşam. bu sefer, istanbul'da sahneye çıktığı son salondaydık; cemal reşit rey konser salonunda.

eski yıllardaki kadar kalabalık değildik sanki; belki duyurusu mu yeterince yapılamadı... 17 milyonluk istanbul'da 600 kişi çıkmadı demek ki, türkiyeli opera sanatçılarının en iyilerini bir gala konseri mantığında bir araya getiren bu konseri merak eden ya da zehra yıldız'ı anmak isteyen...
salonda 600 kişi değildik, biletler kapışılmamıştı, kapıda karaborsa bilet arayan yoktu ama içerde dünya operalarında sahneye çıkan şancılarımız vardı: bas burak bilgili, soprano hale soner, tenor murat karahan ve bariton kartal karagedik. ayrıca; leyla gencer yarışmasında ödül almış mezzosoprano anna lapkovskaya ve piyanoda sergey gavrilov.

gecenin yıldızları bilgili-soner-karagedik üçlüsüydü. gerek ikili gerek sololarında, müzikal kalitelerine tiyatral kabiliyetlerini de katarak müziği seslendirmekten öte canlandırdılar.
"italya'da bir türk" düetinde soner ve bilgili, "don pasquale" ve "i purtiani" düetlerinde bilgili ve karagedik, "şen dul" düetinde soner ve karagedik hem başarılı yorumlarıyla kulaklarımıza hem de küçük tiyatral jestlerle gözlerimize ziyafet çektiler. hele, bilgili ile karagedik'in don pasquale - malatesta düeti piyanisti de içine alan dinamik, yaratıcı ve komik buluşlarla zenginleştirilmişti.

hale soner ilk yarıda bernstein'in "candide" operasından eğlenceli ve neşeli "glitter and be gay" aryasında ve ikinci yarıda "la traviata"dan violetta'nın aryasında, anna lapkovskaya "samson ve dalila"dan ünlü aşk aryası "mon coeur s'ouvre a ta voi"da, murat karahan falvo'nun ünlü napoliten şarkısı "dicitencello vuie"de parladılar.
gecenin en dokunaklı, duygulu aryasıysa burak bilgili'nin muhteşem yorumundan dinlediğimiz verdi'nin "don carlo"sundan "ella giammai m'amo" (o beni hiç bir zaman sevmedi) idi.

dolu dolu iki saat süren anma gecesi, her zamanki gibi zehra yıldız'ın görüntüleriyle başladı; bu sefer, 1989'daki bir televizyon kaydından, rossini'nin "2. mehmet" operasından bir aryada izledik yıldız'ı. yıldız'ın görüntüsü de bütün gece boyunca, sahnenin arkasındaki perdeden bizleri ve "zehra'nın genç solistleri"ni izledi.
sahnenin kenarında hazırlanmış köşede yıldız'ın resminin etrafını çevreleyen çiçekler, gece sonunda genç solistlere verildi; sanki zehra yıldız takdim etti o çiçekleri sahnedeki genç sanatçılara, sanki çiçekler ondandı...

önümüzdeki yılki zehra yıldız anma gecesinde daha kalabalık olmak dileğimle...

rus esintileri

2011-12-18T16:25:00.001+02:00

istanbul'da havalar daha adamakıllı soğumadı ama, rusya üzerinden müzikal esintiler şehrin sınırlarından girdi ve ocak'ın ilk günlerine kadar devam edecek.

16-17 aralık cuma-cumartesi akşamlarında ankara'nın özel orkestrası bilkent senfoni sadece rus bestecilerden oluşan programıyla lütfi kırdar'da konuğumuzdu. cumartesi akşamki konseri izleyebildim. kallavi bir programdı: önce mussorgsky'den moskova nehrinde tan, ardından emre elivar'ın solistliğinde rachmaninov'dan 3. piyano konçertosu, elivar'dan biri bach diğeri mozart'tan iki bis ve ikinci yarıda çaykovski'nin 5. senfonisi.
konser olağanüstü değilse de, iyiydi. abartısız ve "beyefendi" şef ışın metin yönetimindeki orkestra doyurucuydu. elivar'ın solistliği etkileyici, bisleri sevimliydi. (elivar meğer bu konçertoyu 11 yıl önce ilk defa bilkent senfoni eşliğinde yorumlamış. o zaman verdiği bisin aynısını çalacağını söyledi.)

ne yazık ki salon boştu. istanbullular borusan filarmoni olmadı mı ya da konser işsanat'ta gerçekleşmedi mi pek rağbet etmiyorlar. istanbul'da konsere gitmek "sanatsal" değil, sosyal bir etkinlik olduğundan belki de.
umarım bu durum bilkentlilerin moralini bozmaz, sezon içinde istanbul'a turneye gelmekten çekinmezler.
[yıllar önce başka bir ankaralı organizasyon, gezici festival, ilk defa düzenlenirken istanbul'a da uğramıştı. kentimizin "vakıf"ı kendilerine pek konuksever davranmamış, hatta o zamanlarki fısıltı gazetesine göre "kösteklemek" için elinden geleni yapmıştı. ne yazık ki sinemaseverlerimiz de, bir-iki seans (trier'in "krallık"ı mesela) hariç, ilgilenmemişti gezici festival ile.
onlar da bir daha uğramadılar zaten; onlara kucak açan başka kentlerde, sinemaya hasret anadolu kentlerinde gezinir oldular.]

lütfi kırdar'ı dolduramayanların çoğu da ne yazık ki konser adabından nasiplerini almamış "kentlilerimiz"di. hiç bir bölüm arasını kaçırmadan canla başla alkışladılar. kendilerini kutluyorum.
[acaba artık istanbul'da klasik müzik konserlerinde sadece tek bölümlü yapıtlar mı çalınsa; üvertürler, senfonik şiirler, aryalar. böylece "arada alkış" stresinden kurtulmuş oluruz!]

rus esintisinin devamı 20-21 aralık salı-çarşamba yine lütfi kırdar'da bu sefer borusan filarmoni eşliğinde fazıl say'dan çaykovski 1. piyano konçertosuyla devam edecek.
28 aralık'ta cemal reşit rey konser salonun'da çaykovski senfoni orkestrası vladimir fedoseyev şefliğinde stravinski'den "petruşka" ve çaykovski'den "fındıkkıran bale süiti"ni yorumlayacak.
03 ocak 2012'de, yeni yılın ilk günlerinde, valery gergiev yönetimindeki mariinsky tiyatrosu senfoni orkestrası'nın işsanat'taki konseri rus esintisini fırtınaya çevirecek. bu sefer daniil trifonov çaykovski'nin konçertosunu yorumlayacak; programda ayrıca wagner'den üvertür ve berlioz'dan "fantastik" var.
[son dört konserin biletleri "tükendi" deniyor! anlaşılan, ruslara ve borusancılara gösterdiğimiz ilgiyi ankaralılardan esirgemişiz...]

kategorisiz* filmlerim

2011-12-17T23:42:00.003+02:00

la chasse aux papillons, otar iosseliani (1992)

kaos, paolo & vittoria taviani (1984)

mystery train, jim jarmush (1989)

les deux anglais et le continent, françois truffaut (1971)

rashômon, akira kurosawa (1950)

la nuit de varennes, ettore scola (1982)

yer demir gök bakır, zülfü livaneli (1988)

muhsin bey, yavuz turgul (1987)

eternal sunshine of the spotless mind, michel gondry (2004)

chungking express, wong kar-wai (1994)

fallen angels, wong kar-wai (1995)

exotica, atom egoyan (1994)

distant voices still lives, terence davies (1988)

tess, roman polanski (1979)

the dead, john huston (1987)

kafka, steven soderbergh (1991)

last night, don mckellar (1998)

mon oncle, jacques tati (1958)

playtime, jacques tati (1967)

being there, hal ashby (1979)

lost in translation, sofia coppola (2003)

gizli yüz, ömer kavur (1991)

annie hall, woody allen (1977)

lenny, bob fosse (1974)

naked, mike leigh (1993)

la reine margot, patrice chereau (1994)

short cuts, robert altman (1993)

paradise now, hany abu-assad (2005)

pulp fiction, quentin tarantino (1994)

lola rennt, tom tykwer (1998)

trainspotting, danny boyle (1996)

25th hour, spike lee (2002)

*2011 süresince yayınladığım "filmlerim" serisi sinema'nın doğumgünü 28 aralık'ta "sinema filmlerim" ile sonlanacak. ondan önce son bir defa, herhangi bir kategoriye sokamadığım, belki de kategorileştirmeye kıyamadığım filmlerden oluşan bir liste yapıyorum.
"filmlerim" listeleri yaşadığım ve bu blogu devam ettirdiğim sürece beni etkileyen filmlerle gelişmeye devam edecekler...

jane eyre / cary fukunaga

2011-12-11T23:58:00.002+02:00

son bir kaç aydır aşırı yoğunum...
meşguliyetim içinde vakit yaratıp gittiğim sanat etkinlikleri vaha gibiler; nefes almamı sağlıyorlar. ancak, bu sezon ister tiyatro olsun, ister sinema ister konser; beni kapıp uzaklara götürecek yapıtlara çok ender rastladım.
uzaklara kaçmanın en kolay yolu filmler olsa gerek, ancak onlar da arka arkaya hayal kırıklığı yaşattılar bana, bir türlü tatminkar ayrılamadım sinemalardan; "hayat ağacı", "tehlikeli ilişki", "hugo", "celal tan ve ailesinin acıklı öyküsü"... ama pes etmedim ve nihayet mest olarak seyrettiğim ve uzun zamandır ilk defa son jeneriğinin sonuna kadar koltuğuma yapıştığım bir filme denk geldim: "jane eyre"

konu bildik; hatırlamadığım eski bir zamanda okumuştum romanı. sinema ve televizyonda bir kaç farklı yorumunu da izlemişliğim var. timothy dalton'lu televizyon dizisi versiyonunu hatırlıyorum, bir de joan fontain-orson welles'li siyah-beyaz filmi. william hurt ve charlotte gainsbourg'lu versiyonu hiç sevmediğimi de hatırlıyorum, nedense...

"jane eyre en azından bir klasik uyarlaması ne kadar kötü olabilir" diyerek ve son yıllarda -az çok herkesin olduğu gibi benim de- favorim michael fassbender için aldım bilet. büyük salon, kocaman beyazperde, az seyirci; daha ne istenir...

daha başında, iki satır isimler yazarken bu "jane eyre"in başka olacağını hissettim. zifiri karanlıktan mum ışığıyla belirginleşen, titreşen harflerle yapımcı şirketlerin adları ve ardından "jane eyre" yazısı. işte bütün bir film titrek mum ışığında belli belirsizce açığa çıkan duyguların peşinden gidiyor...

yönetmen cary fukunaga'nın "jane eyre"i romantik ve hüzünlü bir aşk öyküsü kadar gotik bir korku hikayesi.
enfes görüntüler (hele gece sahneleri...) daha ikinci uzun metraj filmini çeken yönetmenin geçmişindeki teknisyenliğinin ve görüntü yönetmenliğinin getirdiği bir artı olsa gerek.
oyuncular ise birbirleriyle yarışıyorlar sanki; judy dench, jamie bell, sally hawkins kısa rollerinde harikalar yaratıyorlar... michael fassbender; bu adam bu sezon bütün ödülleri toplamalı... ve jane eyre'de mia wasikowska; daha 22 yaşında; ne tim burton'lı "alice"de ne "the kids are all right"da böyleydi mia wasikowska; bu kadar mı duru, sade, su gibi bir "jane eyre" olunur, oynanır...

dönemine sapına kadar sadık kalınarak çekilmiş bir film, günümüz türk tiyatrosunda eski oyunları illa da "çağdaşlaştırmak" adına atılan binbir "takla"nın (bknz: "şark dişçisi") ne beyhude bir çaba olduğunu kanıtlıyor.
cary fukunaga'nın "jane eyre"i benzersiz bir sinema tadı sunuyor...

ressam filmlerim

2011-12-04T22:41:00.001+02:00

el sol del membrillo, victor erice (1992)

csontvary, zoltán huszárik (1980)

the mill and the cross, lech majewski (2011)

the garden of earthly delights, lech majewski (2004)

girl with a pearl earring, peter webber (2003)

vincent & theo, robert altman (1990)

lust for life, vincente minelli (1956)

moulin rouge, john huston (1952)

goya en burdeos, carlos saura (1999)

frida, julie taymor (2002)

pollock, ed harris (2000)

basquait, julian schnabel (1996)

nokta, derviş zaim

chihwaseon, kwon-taek im (2002)

the pillow book, peter greenaway (1996)

the draughtman's contract, peter greenaway (1982)

nightwatching, peter greenaway (2007)

the moderns, alan rudolph (1988)

artemisia, agnès merlet (1997)

the horse's mouth, ronald neame (1958)

la belle noiseuse, jacques rivette (1991)

caravaggio, derek jarman (1986)

neverland / the club

2011-12-02T22:58:00.001+02:00

bir toplumun uygarlık seviyesini ölçen göstergelerden biri, engellilerin yaşama ne kadar katıldığıdır sanırım. toplumun; içinde yaşayan zihinsel ve bedensel engellileri ne kadar benimsediği, kamusal alanlarını ne oranda onlara da uygun olacak şekilde tasarladığı, engellilere “öteki” muamelesi yapmak yerine onların da “sıradanlar” ile eşit haklara, hatta belki de pozitif ayrımcılıkla “daha eşit” fiziki ve duygusal ortamlara sahip olması için ne kadar çaba sarf ettiğidir.

şimdilerde ününün doruğunda olan koreograf sidi larbi cherkaoui’nin 2002'de sadece down sendromlu oyunculardan kurulu theatre stap ile sahnelediği “ook” adlı yapıtı, toplumsal ve sosyal açıdan bir çok sorun barındıran belçika’nın uygarlık hanesinde bir artı olsa gerek.
cherkaoui’nin 2007 tarihli “myth” adlı uluslararası yapıtında ise, bir çok dansçı ve müzisyenin yanısıra down sendromlu iki oyuncu yer almıştır. 2009’da antwerp’te bourla tiyatrosu'nda izleme şansına erdiğim "myth"in canalıcı sahnelerinden birinde sarkastik quenn darrly e. woods, down sendromlu oyunculardan birine yüklenir; onunla öyle acımasızca ve uzun uzun alay eder ki, çoğu gençlerden oluşan seyirciden zamanla hayret nidaları yükselmeye başlar. tabii ki bu sahnenin amacının engelli birini incitmek olmadığını bilirsiniz ama yine de sinirlenmekten kendinizi alamazsınız. ve sahnenin devamında anlarsınız ki, aslında o sarkastik karakter, engelli biriyle alay ederek kendi içindeki huzursuzluğu, kızgınlığı kusmuştur; aslında sorun engellinin gözle görünür “eksikliğinde” değil, “sıradan” gözükenin derisinin altında saklı duranlardır.

bizim toplumumuz ise genelde yok sayarak günlük hayatın içinden soyutlar engelli vatandaşlarını. en basitinden; ülkemizdeki kentsel düzenlemeler bırakın engelliler, “sıradanlar” için bile “engelsiz” nitelikte değildir.
böyle bir ortamda genç bir tiyatro topluluğu, başrollerinden birinde down sendromlu bir gencin oynadığı bir oyun sahneye koyuyor: “neverland”. geçen sezonun sonundan beri oynuyorlar. şimdilerde kendi mekanlarındalar; bu sezon ilk defa kapılarını açan “the club”da; tünel’de bir apartman dairesinde.

topluluğun ve mekanın adı neden “the” club, oyunun adı neden ingilizce, “neverland” topluluğun kurucularından cihan sağlam'ın yazıp yönettiği özgün ve “yerli” bir oyun olmasına rağmen neden bu topraklara bu kadar yabancı referanslarla tasarlanmış; anlamak mümkün değil.
"neverland" bütünüyle anglasakson bir tasavvur içeriyor: peter pan, distopik atmosfer, ev bodrumunda saklanan iki kardeş, tekinsiz ortamda başıbozuk askerlerden çete.
evet, sanat evrensel. esinler de öyle olmalı hiç kuşkusuz. "buralı" olmak için illa da keloğlan’dan yola çıkmak gerekmez.
ancak kendinizi başka bir coğrafyaya, başka bir kültüre bu kadar yakın hissediyorsanız bari direkt o dünyadan bir oyun çevirip oynasaydınız diye geçiriyor insan içinden. sıfırdan yazıyorduysanız da bari, bir ucundan buralı kılsaydınız. istanbul'da, beyoğlu'nda, tünel'deyiz.

“neverland” her ne kadar “ithal” bir tahayyül de olsa, kodları doğru çözümlenmiş, başarılı bir metne ve reji çalışmasına sahip.
sahne ile seyirci ayırımını bütünüyle ortadan kaldırması ise takdire şayan. engellilerini tabiri caizse evlere "hapseden" bir toplumda, down sendromlu bir oyuncuyu seyircinin dokunma mesafesine yerleştirmek, onu "fark edilir" kılmak hem toplumsal hem de tiyatral açıdan azımsanmayacak bir etki yaratıyor.
cansız manken parçalarıyla yaratılan mekan düzenlemesi de oldukça etkili. karanlıkta hayalet gibi algılanarak, hikayenin distopik tonunu koyulaştıran bir uygulama.

iki kardeşi canlandıran öykü başar ile can aytis ilk yarıda oyunu sürüklüyorlar. ikinci yarıda askerlerin girmesiyle birlikte yoğunluk dağılıyor maalesef.
dört asker fazla; azaltılmalıydı. belki çete hissinin kuvvetlendirilmesi için kalabalık tutuldu asker sayısı; ancak, kısa sürede hiçbiri yeterince incelikle çizilemiyor, karikatür kalıyorlar. yarattıkları etki de, aşırı şiddet kolaycılığından öteye geçemiyor.

“neverland” bütün acemiliklerine rağmen; heyecanlı, hevesli, cesaretli ve -belli ki- tiyatroya gönül vermiş genç bir ekibin, sıradan tiyatro seyircisini alıştığı “rahat” kalıpların dışına çağırdığı, çıkardığı bir oyun. uzatılan bu ele, seyirci olarak uzanmak lazım.
"the club"ın duruşunu daha iyi anlamak için, ilk fırsatta topluluğun diğer oyunları "kelebek", "retro" ve "aşk şarkısı"nı izlemek niyetindeyim...

cam kırıkları üzerinde kutlanan "düğün"

2011-11-21T10:15:00.002+02:00

bir düğün evinin mutfağı ve sekiz kadın. ikisi geçkin nesilden, ikisi orta yaşlı, dördü genç. üç ayrı toplumsal seviyeden; ikisi hizmetli, ikisi eğitimsiz ve sonradan zengin anadolulu, dördü soylu, eskiden varlıklı, şimdi orta halli ve eğitimli istanbullu; sekiz kadın, sekiz farklı hayat.

“düğün” yaratıcı ekibinden oyuncularına, sahne amirinden fotoğrafçısına hepsi kadınlardan oluşan bir ekiple sahneye konuluyor. yani, oyundaki sekiz kadının hikayelerini seyirciye aktaranların hepsi kadın. bu anlamda “düğün” kadınların kotardığı bir oyun, ama "kadınlar matinesi" oyunu değil.
“düğün” erkek egemen toplumumuzda kadına uygulanan şiddeti, ayrımcılığı ve cinsel tacizi sahnede hiç erkek göstermeden gözlerimizin önüne seriyor. duygulandırdığı anlar oluyor olmasına, ama en çok, güldürerek parmak basıyor gerçeklere, eğlendirerek gösteriyor toplumsal yaralarımızı.

"düğün"ü asya prodüksiyon tiyatrosu sunuyor; tilbe saran, ayşe bayramoğlu, evren ercan ve eda çatalçam proje tasarımını yapıyorlar; ayşe bayramoğlu yazıyor ve tilbe saran yönetiyor.

oyunun bence en büyük artısı, hikayesini anlattığı kadınlardan hiçbirini yargılamıyor, taraf tutmuyor, onları haklı veya haksız konumlandırmıyor olması. her kadın kendi toplumsal çevresi içindeki durumuyla ortaya konuluyor. o kadını o hale getiren, öyle davranmasına neden olan, o tercihleri yapmasını gerektiren toplumsal ortam eleştiriliyor, kadının kendisi veya tercihleri değil.

sekiz kadın canlı, hayatın içinden, yaşayan portrelerle sunuluyor. ne düğün günü ofise gitmek zorunda kalan reklamcı duygu’yu yadırgıyoruz, ne ahretlisi ile karşılıklı oturup gümüş takımları parlatan soylu ev sahibesi saffet hanım’ı, ne “erkek fatma” fotoğrafçı pelin’i, ne hazırcevap şerbet’i, ne de safrası tutan neriman’ı.

tilbe saran (neriman), şebnem sönmez (ahsen), zerrin sümer (şerbet) ve eda çatalçam (nazife) öne çıkan oyunculuklarıyla canlandırdıkları karakterlerin hikayelerine kapıp götürüyorlar bizi.
neriman’ın ailesinin "sağlıklı" erkeklerini el üstünde tutuşuna, hayatta kalmak uğruna yaptığı tercihlere; ahsen’in annesiyle kızı arasında kalmış ara nesil olma haline, hayatını kızı duygu üzerine inşa etmiş olmasına; şerbet’in görmüş geçirmiş, kimseyi takmayan, lafını sakınmayan dobra haline; nazife’nin ezikliğine rağmen candanlığını yitirmemiş saflığına onları sahnede gördüğümüz ilk anda inanıyoruz.
keşke evren ercan’ın biraz isyankar biraz hayalperest biraz şımarık, çocukluk korkusunu yenmesini sağlayan beyaz atlı prensine aşık olmuş duygu’suna da inanabilseydik; maria akgüllü’nün biraz sakar, biraz beceriksiz, çokça aceleci garson kızına; güler öktem’in soylu bir aileden gelen ağırbaşlı saffet hanım’ına da. maalesef, kağıt üzerinde yaşıyormuş gibi gözüken bu karakterler hak ettikleri gerçeklikle sahne üzerinde can bulamıyorlar. saffet hanım aile yadigarı kolyeyi duygu’ya verirken sakil; duygu, garson kızın düğününü mahfettiğini iddia ederken inandırıcılıktan uzak; garson kızsa bu kadar gerçekçi bir oyunda neden o kadar stilize (ve ne yazık ki komik de değil).

“düğün”, prodüksiyon konusundaki bazı eksikliklerine rağmen, kadının toplumumuzdaki konumunu, tilbe saran’ın dediği gibi “kadına uygulanan şiddetin yüzde bin arttığı” çok kritik bir dönemde içtenlikle ortaya koyması ve sanatçı duyarlılığıyla gündeme getirmesi açısından oldukça önemli bir görevi üstleniyor.
umarım oyun, yapımcı aysa prodüksiyon'un da gayretleriyle kadıköy-şişli-bakırköy üçgenini kırıp, istanbul’un farklı mahallelerinde; anadolu’da da izmir ve ankara dışında olabildiğince çok şehirde sahnelenir. çünkü oyunda kırılan bardaktan saçılan cam kırıkları, kadın erkek hepimizin üzerinde yürüdüğü zemini tekinsizleştiriyor…

ensede ölümün nefesini hissetmek: üçKİŞİ

2011-11-19T09:53:00.003+02:00

herhalde şu aralar şehirdeki en sıradışı sahne gösterisi tiyatroartı’nın “üçKİŞİ”si. topluluğun kurucusu ufuk tan altunkaya sıradışı sahnelemeler anlamında daha önce de benzer yapımlar gerçekleştirmişti. maalesef “takip edemediğim” kentin sokaklarındaki tek kişilik “takip” oyunu; hareketli koltuklardaki seyircilerin oyuncular tarafından itilerek farklı sahne alanlarının kurulduğu “katletme üzerine bir oyun denemesi” ve şimdi de, tek bir seyirciye oynanan “üçKİŞİ”. evet, oyun tek seyircili. oyuncular ise, herhalde seyirciye daha yakın olamazlardı; dizdize, kolkola, nefes nefese.

akira kurosawa’nın 1950 yılında “raşomon” adıyla bir sinema başyapıtına dönüştürdüğü ryunosuke akutagava’nın “çalılıklar arasında” öyküsünü bu sefer ufuk tan altunkaya “üçKİŞİ” olarak türkçeye ve türkiye’ye uyarlamış, yönetiyor.

“üçKİŞİ”de seyircinin tekilliğinin ve oyuncunun bitişikliğinin yanı sıra, oyun mekanı da sıradışı. karanlık ve dar koridorlar, sıkışık mekanlar, bir yerlere tekinsizce ilişmeler; yaşadığımız dünyadan yavaş yavaş, kademe kademe cehenneme doğru bir yolculuk.

“üçKİŞİ”nin seyirci için zor bir deneyim olduğu kesin; daha da zoru oyuncular için. sahneleme mantığı “gerçekçilik” üzerinden gittiği, herhangi bir absürdlük, grotesklik içermediği için, dibinizdeki seyircinin konsantrasyonunu dağıtmadan, atmosferi bozmadan inandırıcı olmak çetrefil bir iş oyuncular için.
“üçKİŞİ”nin üç oyuncusu bu zor işin altından kalkıyorlar. aralarından, hırsız’ı oynayan arda çetinkaya bir adım önde. üstelik, onun işi daha zor, çünkü ilk o alıyor sizi karşısına, başlıyor anlatmaya. ve başarıyor; an geliyor rahatlıyor, kaptırıyorsunuz kendinizi hırsız’ın anlattıklarına ve cevap vermeye başlıyorsunuz sorularına.
diğerleri; berrin karabaş ve cihan esen, çetinkaya’nın açtığı yarıktan işlemeye devam ediyorlar. femme fatale berrin karabaş’ın timsah gözyaşları, cihan esen’in ensenizde duyduğunuz nefesi tüylerinizi ürpertmeye yetiyor; kalbiniz hızla çarpmaya başlıyor ve sizi bekleyenler bitmiş değil daha! yaşadığınız dünyaya geri dönmeden önce uğramanız istenen bir durak daha var…

başlangıçtaki video görüntüleri, “olay”ı seyirciye anlatmak/kavratmak, seyirciyi en kısa ve etkili yoldan olayın içine sokmak için düşünülmüş ustaca bir fikir. ayrıca, “gerçeklik”in göreceliğini vurgulayarak oyunun anafikrini de hizmet ediyor.

seyirciyle konuşan üç KİŞİnin, olayla ilgili kendi yorumlarını anlatmanın yanısıra, birinin bıraktığı yerden diğerinin devam ettiği bir hikayeyi de seyirciyle paylaşıyor olmaları, oyunun bütünlük etkisini kuvvetlendirdiği gibi, “üçKİŞİ”yi üç boyutlu olmaktan kurtarıp, “olay”a dördüncü (video görüntülerindeki “yorumları” da sayarsak sekizinci) bir boyut katıyor. beşincisi ise, sizin seyirci olarak yorumunuz; “tek başınıza keşfettiğiniz gerçek”.

iran'dan sesler / altıdan sonra tiyatro

2011-11-16T10:10:00.005+02:00

dört hafta boyunca salı akşamları kumbaracı50’de iran’dan sesler yankılandı. aynı salıları 18.30’da açık radyo’da yayınlanan ikişer kısa oyun, akşam 20.30’da sahne okuması formatında kumbaracı50’de sahnelendi. “sahnelendi” diyorum çünkü benim tanık olduğum iki akşamdaki (1 ve 15 kasım) gösterilerin tiyatral niteliği ve kalitesi, bir sahne okumasının çok ötesindeydi. bu yapımlar basit ama etkili mizansenlerle ve milimetrik hesaplanmış titiz ışık tasarımlarıyla, mies van der rohe’nin modern mimari aforizması “az çoktur”unu sanatsal yaklaşım bağlamında doğrulayan yapımlardı.
1 kasımdakilerin yöneteni eraslan sağlam, 15 kasımdakilerinki yiğit sertdemir’di.

eraslan sağlam “sokakta bir kahraman”da; her an takip ediliyor, izleniyor olma hissiyle yaşayan bir toplumun ürkek, endişeli ruh halini yansıtan bir mizansen tasarlamıştı. oyunun anlatıcısı kadın, her bir repliğini, kumbaracı50 sahnesinin “ortasındaki” iki kolonda, her seferinde birinden diğerine koşarak ve her seferinde farklı bir yüzünde seslendiriyordu. bu sırada ışık da sadece o yüzeyi aydınlatıyordu. “kadın”ı neredeyse sadece gözleriyle ve tabii ki o benzersiz sesiyle ve vurgularıyla oynayan tilbe saran’ın ustalığı da sağlam’ın sade ama vurucu mizansenini kuvvetlendirdi.

benzer anlamda; yiğit sertdemir’in “oyuncu” mizanseni de çok basit ama giderek “nefeskesici” bir fikirden besleniyordu. şebnem sönmez’in hiçbir repliğini harcamadan, müthiş nüanslarla canlandırdığı sinema oyuncusu saravi, bir türlü sonuna kadar çekilemeyen film sahnesinin her tekrarında, olası devlet sansürüne karşı film yönetmenin otosansürüyle gitgide “kadınlığından” (önce gözlerinden, sonra göğüslerinden, sonra kalçalarından ve en sonunda da kısılmış sesinden) soyutlandıkça, etrafını saran film ekibinin halkası da giderek daraldı; ve en sonunda kadın oyuncuya nefes (yaşam/varoluş) alanı bırakmadı. ışık tasarımı yine mükemmeldi; kadın oyuncunun cenderede boğulma hissini kuvvetlendirdi, dramanın altını çizdi.

yiğit sertdemir’in yönettiği ve aynı zamanda “kurban”ı, yani reza’yı canlandırdığı “reza’nın hikayesi” adlı ikinci oyunda ise; gerek ayak hizasından ve çok gerilerden (seyirci tribünlerinin altından), gerekse de tam yukardan ama kuvveti oldukça azaltılmış şekilde verilen ve gidip gidip gelen ışık, saçlarının uzunluğundan dolayı haksız yere eşcinsellikle itham edilen reza’nın polisler tarafından uğradığı tecavüzün ağırlığını bütün şiddetiyle geçirdi izleyiciye. sertdemir’in reza’sı neredeyse zar zor duyulan kısık, bitap, yenik bir sesle canlandırması da, zaman zaman bütünüyle karanlığa gömülen mekanla aktarılan çıkışsızlığı vurguladı.
baskı unsurunu temsil eden “diğerleri” ikinci oyunda da, “kurban”ın çevresinde halka olmuştular. halka bu sefer gittikçe daralmadı, ama çeperdekiler merkezdeki kurbana, “şeytan taşlar” gibi, üzerinde ithamlarının yazılı olduğu kağıtları fırlattılar.

sertdemir ilk oyunda hareket tasarımını öne çıkarırken, ikinci oyunda oyuncuların statik duruşlarına karşıtlık olarak ses-efekt tasarımını kuvvetlendirmiş. “diğerleri”nin sandalyeleriyle “oynayarak”, ellerini kağıtlara sürterek çıkardıkları seslerle oluşturulan efektler, oyunun radyo oyunu olarak seslendiriliyor olma haliyle de örtüşüyor. “reza’nın hikayesi” sertdemir’in, efektlerini oyuncuların çıkardıkları seslerle oluşturduğu “ikiye bölünenvikont” ve “surname 2010” oyunlarına eklenen bir halka da aynı zamanda.

altıdansonratiyatro’cuların müthiş bir tevazuyla “sahne okuması” tanımını kullandıkları sahnelemeler, sezon başından beri izlediğim nice bağıra bağıra, üstüne basa basa “ben tiyatro yapımıyım” diyen gösteriden çok daha saf ve etkileyici bir tiyatro deneyimi yaşatırlar bana.

“iran’dan sesler” ne yazık ki kumbaracı50’de sonlandı, ne mutlu ki açık radyo’da her salı 18.30’da devam edecek.

orfeus'un ölümü

2011-11-12T10:43:00.004+02:00

virgil solis

albrect dürer (1494)

gerhard marks

emile levy (1866)

gustave moreau (1865)

alexander seon

jean delville (1893)

gerhard marks

odilon redon

john williams waterhouse (1905)

orfeus matemde

2011-11-11T10:37:00.011+02:00

pascal adolphe jean-dagnan bouveret

louis francais (1863)

marc chagall

gustave moreau

alexander seon

alexander seon

gerhard marks

gerhard marks

orfeus euridike'yi hades'ten çıkarırken

2011-11-10T10:22:00.003+02:00

antonio canova

spencer stanhope

george frederick watts

george frederick watts

violet brunton

charles de sousy ricketts (1922)

peter vischer, oğul

peter paul rubens

agostino carracci

auguste rodin

auguste rodin

arno breker

sir edward john poynter

il padovanino

kratzenstein

joseph paelinck

jean raoux

frederick leighton

johann august nahl

carlo cignani atölyesi

edmund dulac

jean baptiste camille corot (1861)

orfeus ve euridike

2011-11-09T10:45:00.014+02:00

nicolas poussin

niccolo dell abbate

eugene delacroix

tiziano vecelli

marc chagall

maurice denis

linsa sutton

michael putz richard (1868)

5. yüzyıl rölyef, roma

raimondi marcantonio

gerhard marks

euridike

2011-11-08T10:41:00.002+02:00

gerhard marks

euridike ölürken, charles-françois leboeuf

yılın ısırığı ile ölen euridike, virgil solis

.

"Eurydice"

I

So you have swept me back,
I who have walked with the live souls
above the earth,
I who have slept among the live flowers
at last;

so for your arrogance
and your ruthlessness
I am swept back
where dead lichens drip
dead cinders upon moss of ash;

so for your arrogance
I am broken at last,
I who had lived unconscious,
who was almost forgot;

if you had let me wait
I had grown from listlessness into peace,
if you had let me rest with the dead,
I had forgot you
and the past.

II

Here only flame upon flame
and black among the red sparks,
streaks of black and light
grown colorless

why did you turn back,
that hell should be reinhabited
of myself thus
swept into nothingness?

why did you turn back?
why did you glance back?
why did you hesitate for that moment?
why did you bend your face
caught with the flame of the upper earth,
above my face?

what was it that crossed my face
with the light from yours
and your glance?
what was it you saw in my face?
the light of your own face,
the fire of your own presence?

what had my face to offer
but reflex of the earth,
hyacinth colour
caught from the raw fissure in the rock
where the light struck,
and the colour of azure crocuses,
and the bright surface of gold crocuses
and of the wind-flower,
swift in its veins as lightning
and as white.

III

Saffron from the fringe of the earth,
wild saffron that has bent
over the sharp edge of earth,
all the flowers that cut through the earth,
all, all the flowers are lost;
everything is lost,
everything is crossed with black,
black upon black
and worse than black,
this colourless light.

IV

Fringe upon fringe
of blue crocuses,
crocuses, walled against blue of themselves,
blue of that upper earth.
blue of the depth upon depth of flowers,
lost;
flowers, if I could have taken once my breath of them,
enough of them,
more than earth,
even than of the upper earth,
had passed with me
beneath the earth;

If I could have caught up from the earth,
the whole of the flowers of the earth,
if once I could have breathed into myself
the very golden crocuses
and the red
and the very golden hearts of the first saffron,
the whole of the golden mass,
the whole of the great fragrance,
I could have dared the loss.

V

So for your arrogance
and your ruthlessness
I have lost the earth
and the flowers of the earth,
and the live souls above the earth,
and you who passed across the light
and reached
ruthless;
you who have your own light,
who are to yourself a presence,
who need no presence;

yet for all your arrogance
and your glance,
I tell you this:

such loss is no loss,
such terror, such coils and strands and pitfalls
of blackness
such terror
is no loss;

hell is no worse than your earth
above the earth,
hell is no worse,
no, nor your flowers
nor your veins of light
nor your presence,
a loss;
my hell is no worse than yours
though you pass among the flowers and speak
with the spirits above the earth.

VI

Against the black
I have more fervour
than you in all the splendour of that place,
against the blackness
and the stark grey
I have more light;
and the flowers,
if I should tell you,
you would turn from your own fit paths
toward hell,
turn again and glance back
and I would sink into a place even more terrible than this.

VII

At least I have the flowers of myself,
and my thoughts, no god
can take that;
I have the fervour of myself for a presence
and my own spirit for light;
and my spirit with its loss
knows this;
though small against the black,
small against the formless rocks,
hell must break before I am lost;

before I am lost,
hell must open like a red rose
for the dead to pass.

H.D.
(1916)

orfeus

2011-11-07T10:25:00.004+02:00

raoul dufy

gerhard marks

gerhard marks

orfeus'un şarkılarını dinleyen orman perileri, charles françois jalabert

iki defne ağacının altında orfeus

yumuşak sesli trakyalı ozan orfeus, pieter dierckx

genç orfeus, henry ryland

orfeus ve liri

virgil solis

lir çalan orfeus hayvanlarla birlikte, virgil solis

orfeus ve hayvanlar, hans leu

john macallan swan

orfeus hayvanlarla birlikte peyzajda, aelbert cuyp (1640)

mozaik, kudüs (6. yüzyıl)

hayvanlarla orfeus, mozaik (roma)

franz von stuck (1891)

ossip zadkine

ossip zadkine

orfeus hades'te, henryk hector siemiradzki (1880-90)

orfeus gölgelerden geri dönerken, william blake richmond

inanç filmlerim

2011-11-05T09:41:00.000+02:00

decalogue, krzysztof kieślowski (1989)

il vangelo secondo matteo, pier paolo pasolini (1964)

the last temptation of christ, martin scorsese (1988)

jésus de montréal, denys arcand (1989)

la ricotta, pier paolo pasolini (1963)

la voie lactée, luis bunuel (1969)

viridiana, luis bunuel (1961)

det sjunde inseglet, ingmar bergman (1957)

nattvardsgästerna, ingmar bergman (1963)

the mission, roland joffé (1986)

amen, costa gavras (2002)

ostrov, pavel loungine (2006)

andrey rublyov, andrey tarkovskiy (1966)

adams æbler, anders thomas jensen (2005)

the magdalene sisters, peter mullan (2002)

crimes and misdemeanors, woody allen (1989)

the message, mustafa akkad (1977)

takva, özer kızıltan (2005)

the ten commandments, cecil b. demille (1957)

kundun, martin scorcese (1997)

bom yeoreum gaeul gyeoul geurigo bom, kim ki-duk (2003)

wandâfuru raifu, hirokazu koreeda (1998)

die grosse stille, philip gröning (2005)

baraka, ron fricke (1992)

ölüm sanat ve mekân sempozyumu II, 31 ekim-02 kasım 2011‏

2011-10-30T18:01:00.004+02:00

martha graham dans topluluğu istanbul'daydı!

2011-10-29T23:56:00.002+03:00

geçtiğimiz günlerde martha graham dans topluluğu 21 yıl aradan sonra ikinci defa istanbul'daydı. martha graham 1990 temmuz'unda, ölümünden bir yıl önce, 96 yaşında istanbul'a geldiğinde, tekerlekli sandalyeyle de olsa topluluğunun başındaydı, turnedeydi; son selamda sahnedeydi; atatürk kültür merkezi büyük salonunun tarihi günlerinden, alkıştan "yıkıldığı" anlardan biriydi.

topluluk bu seferki işsanat gösterileri gibi iki akşam üstüste dans etmiş, graham'ın yedi yapıtını sunmuş, istanbulluları çarpmıştı. 1988'deki jorge donne'lu bejart ballet laussanne gösterilerinden sonra bir kez daha 20. yüzyılın dans tarihini yazmış önemli koreograflardan biriyle karşılaşmış olmaktan memnunduk; nefesimiz kesilmiş, büyülenmiştik. bejart'ın "le sacre du printemps" (bahar ayini)ninden sonra graham'ınki bir başka etkileyiciydi. her şeyden öte; iksv sayesinde, istanbullular olarak bu birbirinden etkili iki yapıtı canlı seyretme şansına ve karşılaştırma imkanına sahip olmuştuk. umarım ileride bir gün gelir, pina bausch'un "le sacre"sı da istanbul'a uğrar; kısmet!

martha graham dans topluluğu'nun bu seferki istanbul seferinde sunduğu yedi yapıt içinde beni en çok etkileyen, iki akşamlık programı sonlandıran "maple leaf rag" oldu. bu yapıt graham'ın son koreografisiymiş. prömiyer tarihi 2 ekim 1990.
"maple leaf rag" neredeyse bütün bir 20. yüzyılı acısıyla, tatlısıyla, ama ağırlıklı olarak "acısıyla" kefesinde taşımış, sayısız "gergin" koreografiye imza atmış, 100 yaşına merdiven dayamış bir bilge kadının kendi kendisiyle, kendi hareket diliyle, kendi estetiğiyle, kendi klişeleriyle dalga geçtiği, müthiş eğlenceli bir yapıttı.

programın geri kalanından edindiğim kişisel izlenim, martha graham'ın yapıtlarının 21 yıl önce bende yarattığı etkiyi tazeleyememiş olmasıydı. yeni bir şeyler bulamadım, içim kıpırdamadı.
oedipus mitini kraliçe jocasta odaklı anlatan "night journey" (gece yolculuğu) ile medea mitini koro odaklı anlatan "cave of the heart" (kalbin mağarası) adlı yapıtlar koreografileri, kostümleri, -isamu nogushi imzalı da olsa- sahne tasarımıyla biraz "fazla" geldi bana. sahnede çok hareket, çok çizgi, çok malzeme vardı. bu çokluk bende eskimişlik duygusu uyandırdı.

iki akşamlık programda antik yunan miti esinli üçüncü yapıt, ilk akşamı başlatan "errand into the maze" (labirentte koşturmaca) idi. "night journey" ile birlikte 1990'daki gösterilerde de izlemiş olduğumuz "labirette koşturmaca", bu seferki toplamda "maple leaf rag"dan sonra en beğendiğim yapıt oldu.
kadın kahraman (blakeley white-mcguire) ile minatour'un (ben schultz) düeti kısa süresine rağmen etkisini seyircide uzun süre devam ettirecek yoğunluktaydı. neredeyse hiç fazlası olmayan, her anı yaratıcı bir koreografik veya tiyatral fikirle zenginleştirilmiş küçük bir başyapıttı.

bunların yanında; duygulara, durumlara daha "soyut" yaklaşan "chronicle" (tarihçe) ve "diversion of angels" (meleklerin eğlencesi) bir noktaya kadar caziptiler.
"chronicle" (tarihçe)'nin "hayal-1914" adlı ilk bölümü, graham'ın kendi tasarladığı içi kırmızı dışı siyah, uzun etekli kostümün de etkisiyle, kuvvetli bir soloydu. ancak devamındaki iki bölüm, avrupa'da o dönemde (1936'larda) iyice rengini belli etmiş faşizan rejimleri eleştirme amacını güderken, koreografisi fazlaca faşizan bir hareket diline sahip olduğu için zamanla biteviye, mekanik, birörnek ve itici olmaktan kurtulamadı benim için.
kadınların aşka dair üç evresini veya tek bir kadının hayatında aşka dair üç evreyi anlattığı varsayılan "diversion of angels" ise içeriğinden çok biçimiyle, topluluk danslarından çok beyaz, kırmızı ve sarıyla tanımlanmış üç evreyi canlandıran üç kadın dansçının hareketleriyle anlam kazandı.

iki akşamın en yeni yapıtıysa 2007 yılında 11 eylül olaylarını anmak amacıyla, martha graham'ın 1930'lardaki solo dans filmi "lamentation" (ağıt)'tan esinlenilerek hazırlanmış "lamentation variations" (ağıt varyasyonları) idi. sırasıyla bulareyaung pagarlava, richard move ve larry keigwin adlı koreografların yaklaşık beşer dakikalık yapıtları günümüz seyircisinin gözüne daha tanıdık gelen yumuşak hareketleri, kulağına daha melodik gelen chopin ve mahler müzikleriyle belli bir kalitenin üzerindeydiler.
koreograflar, 11 eylül gibi hepimizi dehşete düşüren, içimize işleyen bir olayla ilgili olarak, kolaycılığa kaçmadan etkili olabilmeyi başarmışlardı. özellikle keigwin'in, yapıtı sonlandıran koreografisi oldukça etkileyiciydi: sahnedeki herkesin yere yığılmasından sonra, ayakta kalan çiftten biri diğerinin kollarından sıyrılarak yere yığıldı, ayakta kalanın kolları boş kaldı. bir terör olayıyla ilgili olarak sadece hayatını kaybedenleri değil, arkada (hayatta) kalanları da hikayeye dahil etmek keigwin'in koreografisini farklı kıldı.

martha graham'ın yapıtlarından 21 yıl öncesi kadar etkilenmemiş olsam da, 21 kişilik dans grubunun her bir üyesinin teknik ve artistik kalitesinden ve hepsinin tek bir nefesle dans edişinden (bir zamanlar rus klasik bale topluluklarının, özellikle de bolşoy balesi'nin övgüyle bahsedilen üç özelliği) çok etkilendiğimi; dansçıların tümüne (ama özellikle "errand into maze"de ve "hayal-1914"de dans eden blakeley white-mcguire'a) ve her akşam öncesinde sahneye çıkıp yapıtları kısaca tanıtan martha graham dans topluluğu'nun zarif sanat yönetmeni janet eilber'a hayran kaldığımı söylemeliyim.

mimar filmlerim

2011-10-28T09:07:00.001+03:00

hala şansınız varken kaçırmayın!

2011-10-22T23:57:00.006+03:00

jérôme bel kavramsal olup da yarattıklarını "izletebilen" ender sanatçılardan. bel, seyirciyi düşünmeye sevk eden; onun işlerini ve tarzını tanımadan yolu gösteri salonuna düşmüş ve izlerken bir yandan da düşünmesi gerektiğini fark etmeyen veya düşünmeyi tercih etmeyen/istemeyen seyirciden bile eninde sonunda öyle ya da böyle tepki almayı başarabilen bir sanatçı.

"the show must go on / şov devam etmeli" çok basit, naif ve şiirsel bir fikirden yola çıkılarak hazırlanmış gibi duruyor. dünya üzerinde hemen hemen herkesin az çok bildiği, herkese mal olmuş, dünya popüler kültürünün en tanınmış 18 şarkısını sahnelemek.
şarkıların içerdiği sözlerden, yarattıkları atmosferlerden ve bazen de şarkıların karşımıza ilk çıktığı hallerinden esinlenilerek çok basite, öze indirgenmiş, zekice hazırlanmış, kavramsal ağırlıklı sahnelemeler bunlar. bazısında sadece ışık başrolde, bazısında karanlık, bazısında arkadaki siyah kadife perde, bazısında sahnedeki 26 performansçı; çoğunda ise salondaki seyirci.

jérôme bel seyircinin tepkilerinden, başka bir sürü şeyin yanısıra seyircinin kendisi hakkında da pek çok şey öğrendiğini söylemiş. eğer istanbul'daysa bel bu akşam istanbullu seyircinin tepkilerinde çok şey öğrenmiştir, ama doğrusu seyircimizin tepkisi beni pek şaşırtmadı.
geçtiğimiz yıllardaki tiyatro festivallerinde de gözlemlediğim üzere, eğer bir gösteri "olağandışı", "zor kavranır", "kolay içine girilmez", "meditatif" veya "çok tekrarlı" ise seyircimiz salonu akın akın terk etmekten (terk ederken de gürültü çıkarmayı ihmal etmemekten) sahnede gösteri devam ederken uğultulu bir şekilde fısıldaşmaya kadar varan sıkılma ibareleri göstermekten çekinmez. (bir iki örnek: hotel pro forma'dan "operation: orfeo", keersmaeker'den "raga for a rainy season / a love supreme")
seyircimizin sabrı yoktur, dikkati kolay dağılır, düşünsel gayret gösterme konusunda isteksizdir.

bu akşam da istisna değildi; benzer anlamda tepkiler gösterildi. neyse ki performansın kendisi seyirciyi dışlamayan, dördüncü duvarı kaldıran ve hatta seyirciden bizzat tepki talep eden nitelikteydi de, ne kadar "yaratıcı" olduğumuzu sergileyebildik.
örneğin; jérôme bel sahneyi ve salonu (reji masasındaki alet ışıklarına kadar) zifiri karanlıklaştırıp john lennon'un "imagine"ı eşliğinde barış dolu bir dünya hayal etmemizi öngördüğünde, seyircimiz cep telefonlarını açıp ışıklarıyla etrafı aydınlattı. yıllar önce joan baez ilk defa istanbul'a geldiğinde açıkhava'da çakmaklarımızı yakarak bu efekti gerçekleştirmemiş miydik zaten. bu seferki biraz bayat kaçmadı mı! tabii, hayalimizdeki o barış dolu dünyanın cep telefonsuz olamayacağını anlatmak içindiyse bu "gestus", o zaman söyleyecek söz yok!
zifiri karanlığı istila eden "ateşböceği" seyircimizden, hemen ardından, simon & garfunkel'in "sound of silence"ında mutlak sessizlik beklemek saflık olurdu! bir şarkı boyu karanlıkta hayallere dalmayı beceremediğimiz gibi, bir an sessiz kalmayı başaramadık; hatta sessizliği bozmak, sabote etmek için elimizden geleni yaptık.
keşke bu isyankarlığımızı sokaklara taşıyabilsek!

bu bir dans festivali değil miydi, bileti satılan gösteri bir dans gösterisi olarak duyurulmamış mıydı, jérôme bel literatürde koreograf olarak geçmiyor muydu; o zaman bizim seyircimiz sahnede kanlı canlı dansçı/performansçı izlemeye gelmişti.
ne zaman 25 performansçı sahnedeydi, biz memnunduk. hele de "hareket ediyorlarsa" daha da memnunduk. performansçıların hareket ettikleri şarkılarda çok eğlendik! "düşündük" mü? emin değilim.
bel'in düşünmemiz için en uygun ortamı yarattığı iki şarkıda düşünmek dışında "yaratıcı" herşeyi yapmışken geri kalanında zaten ihtiyacımız yoktu ki; sahnede gördüğümüz "bir şeyler" vardı; "gördüklerimiz" bize yetti.

jérôme bel'in her bir şarkı için ayrı ayrı "düşündüğü" sahneleme fikirleri zekiceydi. hepsi basit fikirlerdi ama etkili sonuçlar verdiler.
istanbul'dan seçilmiş 25 dansçı/performansçı ve 1 dj de çok iyiydiler. her birinin gündelik kıyafetleri ve olağanüstü performansları göz kamaştırıcıydı.

"the show must go on / şov devam etmeli" şarkıları bilmeyenler veya sözlerini anlamayanlar için ne kadar anlamlı oluyor, emin değilim. 80 dakikalık yapıtta sadece bir-iki sahne şarkıların ve sözlerin ötesine geçiyor, ki o sahneler en etkileyici olanları. örneğin; her performansçının kendi kulaklığından kendi seçtiği şarkıyı dinleyip, şarkının nakaratını her defasında yüksek sesle bağırdığı sahne hem insana dair "çok şey" anlatıyordu, hem de eğlenceliydi.

jérôme bel'i üçüncü defa istanbul'da konuk etmenin ötesinde, "the show must go on / şov devam etmeli"nin istanbul versiyonunu hayata geçirmiş olmalarından dolayı idansçılara teşekkürler.

kaçıranlar veya bir kere daha izlemek isteyenler için "the show must go on / şov devam etmeli" yarın (23 ekim) bir kere daha fulya sanat'ta.

aile filmlerim

2011-10-20T09:16:00.010+03:00

der siebte kontinent, micheal haneke (1989)

teorema, pier paolo pasolini (1968)

sitcom, françois ozon (1998)

welcome to the dollhouse, todd solondz (1995)

american beauty, sam mendes (1999)

ordinary people, robert redford (1980)

a wedding, robert altman (1978)

festen, thomas vinterberg (1998)

la caduta degli dei, luchino visconti (1969)

mamá cumple cien años, carlos saura (1979)

rocco e suoi fratelli, luchino visconti (1960)

interiors, woody allen (1978)

zusje, robert jan westdijk (1995)

the kids are all right, lisa cholodenko (2010)

seven brides for seven brothers, stanley donen (1954)

geçkin filmlerim

2011-10-15T20:47:00.002+03:00

tôkyô monogatari, yasujirô ozu (1953)

strangers in good company, cythia scott (1990)

drivimg miss daisy, bruce beresford (1989)

what ever happened to baby jane?, robert aldrich (1962)

smultronstället, ingmar bergman (1957)

the mother, roger michell (2003)

wolke 9, andreas dresen (2008)

on golden pond, mark rydell (1981)

hachi-gatsu no kyôshikyoku, akira kurosawa (1991)

narayama bushiko, shôhei imamura (1983)

ııı. richard / mendes

2011-10-11T08:58:00.004+03:00

sam mendes, shakespeare’in beş perdelik “kral ııı. richard’ın trajedisi” adlı oyununu, ıv. perdenin 2. sahnesinden ikiye böler; gloucester dükünün kral ııı. richard olduğu noktadır burası. yani; sam mendes’in “ııı.richard”ı gloucester dükünün kral olmasının öncesi ve sonrası olmak üzere ikiye bölünmüştür.
içerikteki bu kökten değişimin -bir anlamda kırılmanın- altı, sahne tasarımı (tom piper) ve ışık tasarıml (paul pyant) ile de çizilir, belirginleştirilir. gloucester dükü kral olmadan önce; entrika da yapsa, adam da öldürtse, yine de bir dereceye kadar düzen hüküm sürmektedir. gloucester kral olduktan sonraysa, etrafında estirdiği vahşetin haddi hesabı yoktur; kraliçesi olsun diye ne diller dökerek evlendiği lady anne’i, kendisine rakip olmasınlar diye iki çocuk yaştaki akrabasını, başından beri entrikalarına alet ettiği yeğeni buckingham dükü’nü arka arkaya gözünü kırpmadan öldür(t)ür. düzen anarşiye, sağduyu tekinsizliğe teslim olmuştur.

öncesinde; sahne üç tarafı aynı yüzeylerle kaplı, kapalı bir mekandır; tanımlıdır, sınırları bellidir. öncesinde; ışık, zeminde dikdörtgen alanlar belirler, o tek büyük mekan içinde küçük mekanlar kurar. ışıkla sınırları belirginleştirilmiş bu mekanlar da tanımlıdırlar. ışık aynı zamanda oyun kişilerini de aydınlatır.

church of the minorites II, lyonel feininger, 1926

gaberndorf, lyonel feininger, 1924

sonrasında; sahnenin arka yüzeyi kalkar, sahne iki yanda perspektife boyun eğen yüzeylerle sonsuzlaştırılır; ucu bucağı, sonu gözükmez olur; tanımını kaybeder; görünmeyen bir boşluğa doğru uzanır. ışıklar ise; artık zeminde tanımlı alanlar oluşturacak şekilde düşmemeye başlar; yanlardaki duvarların üzerinde kesik, kırık, çarpık alanlar oluştururlar, zeminde tanımsız üçgenlere dönüşürler. ışık artık oyun kişilerini de aydınlatmamakta; onlardan bağımsız, gerilimli ve tekinsiz bir atmosfer oluşturmaktadır. lyonel feininger’in tablolarını andıran, ekspresyonist bir atmosferdir bu.

oyunun ilk dakikalarında arka duvara yansıtılan siyah beyaz “haber görüntüleri”nin ve kostümlerin, çok açık bir şekilde belirtilmeden tarihledikleri dönem de zaten ekspresyonistlerin dönemidir; iki dünya savaşı arası. kötülüğün kol gezdiği, diktatörlerin avrupa’yı avuçlarının içine almaya başladıkları acılı dönem.
oyunun hemen başında, haber görüntülerinin projeksiyonunun ardından, sağ yüzeyde açılan bir kapıdan sahneye sızan ışıkla sol taraftaki yüzeyde devleşen gloucester dükünün gölgesi de zaten, wiene'nin 1920 yapımı “dr. caligari’nin muayenehanesi”nden veya murnau’nun 1922 yapımı “nosferatu”sundan fırlamış gibidir.

oyun boyunca neredeyse hiçbir rengin kullanılmaması, hatta bazı sahnelerdeki kostümlerde çok bariz olarak sadece beyaz, gri ve siyahın tercih edilmesi (örneğin londra kalesinde geçen 4. perde 1. sahnede üç kadının da siyah giydirilmesi); oyuna 20. yüzyıl başı siyah-beyaz-sessiz film atmosferi katar.
birinci perde 3. sahnede kraliçe elizabeth şarap rengi ve 5. perdede richmond kırmızı bir kostüm giyerler, onun dışında kıyafetler beyaz, siyah, gri, füme ve koyu kahverengidir.

ışık ise, sadece kraliçe margaret’in sahnelerini maviye boyar. içerik olarak bu kadar kanla yıkanmış bir oyunda vahşetin rengi kırmızının ve kötülüğün rengi yeşilin hiçbir sahnede kullanılmaması şaşırtıcı olduğu kadar, kolaya kaçılmadığında ne kadar etkili bir atmosfer yaratılabileceğinin isabetli bir kanıtıdır; bizim bazı tiyatrocularımız içinse, umarım “eğitici ve öğretici” olmuştur.

mendes’in “ııı. richard”ında ışığın kullanımı özellikle etkileyici ve nefeskesicidir. birinci perde 4. sahnede clarence’ı öldürmeye gelen katillerin kararsızlığının, iyilik ile kötülük arasında gidiş-gelişlerinin, vicdan muhasebelerinin bu kişilerin gölgelerinin arka duvara çifter olarak düşürülerek anlatılması, en az başlangıç sahnesinde gloucester dükünün tüyler ürpertici devasa gölgesi kadar, oyun kişilerinin iç dünyalarını yansıtması bağlamında betimleyiciydi. katillerin içlerindeki iyiyi yenip, clarence’ı kesin olarak öldürmeye karar verdiklerinde gölgelerinin teke inişi de anlamlıydı.

sam mendes’in “ııı. richard”ının bir diğer etkileyici öğesi sahne tasarımının başat öğesi kapılardır. zira sahne tasarımı bütünüyle kapılarla kaplı yüksek duvarlardan oluşturulmuştur.
kapalı kapılar, arkalarında dönen dolapları, entrikaları, kötülükleri ifade ederler. hem de -her insanın (oyun kişisinin) sahip olduğu kendi mekanını (iktidarı) tanımlayan en bariz öğelerden biri olarak- oyun kişileri teker teker öldürüldükçe üzerlerine çizilen çarpılarla işlev kazanırlar. ve oyunun sonunda entrikaların, kötülüğün simgesi richard öldürüldüğünde bütün kapıların açılması hem mizansen olarak etkileyici hem de anlamlıdır.

ikinci perdede, richmond’a karşı gireceği savaş öncesinde richard’ın düşünde oyun boyunca öldür(t)düğü kişilerin hayaletlerini gördüğü sahnenin, kısa kenarlarından birinin ucunda richmond’un diğerinde richard’ın oturduğu upuzun bir şölen masasında geçmesi; masanın seyirciye görünmeyen tarafında gizlenmiş ışıklarla aydınlatılan hayaletlerin şölen (ölüm) masasında richard’a kadeh kaldırmaları; hemen ardından gelen savaş sahnesinde ölüm davullarını, yine bu hayaletlerin çalması gibi fikirler ise yönetmen sam mendes’in başarılı ve nefes kesici rejisinden sadece bir-iki küçük örnek.

ancak, 180 dakikalık oyunun sahnelemesindeki birbirinden etkileyici, pırıltı dolu fikre rağmen, sam mendes’in “ııı. richard” yorumu on ikiden vuramıyor; kaçırılmış bir fırsat olarak kalıyor.

her ne kadar oyun kitapçığındaki spacey ve mendes ile yapılan söyleşide ikili, kaddafi ve mübarek gibi isimleri anarak, shakespeare’in çizdiği iktidar figürünün bütünüyle ve eksiksiz olarak modern diktatörleri betimlediğinden bahsetseler de; ve yine oyun kitapçığında hemen bu söyleşinin ardından gelen makalede dikmen gürün, sam mendes’in “ııı. richard”ının herhangi bir döneme/zamana referans vermeyen sahnelemesi ile arap baharı’nın devirdiği diktatörler arasında bağlantı kursa da; bana kalırsa sam mendes’in yorumunu modern diktatörlerin otopsisinden çok, son 10-15 yılda iyice popüler olmuş efsanevi, masalvari, mistik ve gizemli edebiyatın (filmlerin, romanların, falcıların) izinden gidiyor.
mendes, oyunun özgün halinde olmadığı halde, oyunun -adı konmamış- “cadısı” kraliçe margaret’i, oyunun başında ettiği lanetin gerçekleştiği her olayda (her ölümde) ortaya (sahneye) çıkartarak; diğerlerinin ve en sonunda ııı. richard’ın ölümlerinin nedenlerini ve olayların psikolojisini irdelemek yerine, ııı. richard’ın vahşet dolu entrikalarını kraliçe margaret’in lanetinin/bedduasının getirdiği kaçınılmaz bir son(uç) olarak sunuyor.
mendes kraliçe margaret’e, shakespeare’in ancak “macbeth”te cadılara yükleyeceği anlamı, önemi, işlevi yüklüyor: sanki ııı. richard, kraliçe margaret’in bedduasına yazgılıdır. sanki bu yenilgide; bilinçlenmiş, ayaklanmış ve bileklerinin gücüyle savaşarak “kötü”yü yenmiş olan richmond ve taraflarının başarısının hiçbir anlamı yoktur.
böyle olunca da mendes’in “ııı. richard”ında ne arap baharı’nın esamesi okunur, ne de modern diktatörün portresinin. ne de günümüzde dünyada hala “bazı” ülkelerde adını diktatörlük koymadan yapılan bir dolu icraatın shakespeare tarafından 400 yıl önce mükemmelen kaleme alınmış -örneğin aşağıdaki- haline hakkıyla dikkat çekilir:

“Kral III. Richard
3. Perde 6. Sahne
Yazıcı
İşte iyi kalpli Lord Hastings hakkındaki iddianame!
Yasal bir belge olarak yazılıp düzenlenmiştir.
Bugün Aziz Paul Katedralinde okunacak ve
Dikkat buyurun, her şey birbirini ne kadar tutuyor.
Sayın Catesby dün gece yollamıştı müsveddesini
Temize çekmek tam on bir saatimi aldı. Oysa
Bunun beş saatinde Hastings sağ ve salimdi.
Suçlanmamış, serbest, yargılanmamış ve özgür…
İşte günümüzde böyle dönüyor dünyanın işleri,
Dönenleri görmemek için aptal olmak gerekir,
Yine de gördüğünü açığa vurmak için yürek ister.
Bunca insan bütün bu kötülükleri gördükleri halde
Seslerini çıkarmaya cesaret edemiyor ise, dünyanın
Gidişi pek berbat olacak demektir.”

William Shakespeare
(Çeviri: Ali H. Neyzi)
Mitos Boyut, Tiyatro/Oyun dizisi 180, 2004

(fotoğraflar: john rudoff m.d.)

mendes’in mistisizme, masallara, cadılara ağırlık veren tercihinin beni mutlu eden tek tarafı ise; çocukken pazartesi akşamlarını iple çekmeme neden olan bbc yapımı o benzersiz “dük caddesi düşesi” dizisinin başrol oyuncusu gemma jones’u yıllar yıllar sonra canlı olarak görmek, ve o mükemmel oyunculuğunu sahnede daha uzun süre seyretmek oldu.

kevin spacey ise tabii ki mükemmeldi; tartışmasız! spacey bir ayağı sakat, olağandışı şüpheli keyser söze’den ve yedi ölümcül günahın anonim celladı joh doe’dan beri ııı. richard’ı içinde taşıyordu zaten. sahnede olduğu her bir an büyüleyiciydi; her bir mimiği, her bir duruşu, her bir hareketi, her bir jesti hayran hayran seyredilesiydi. bir de keşke o ve diğer oyuncular, oyunun son yarım saatinde avaz avaz bağırmasalardı!

fase / keersmaeker

2011-10-05T16:43:00.004+03:00

anne teresa de keersmaeker istanbul’a ilk geldiğinde, tiyatro festivali kapsamındaki "raga for the rainy season" gösterisi sırasında akm’nin sıcak ve bunaltıcı büyük salonunu akın akın terk etmişti seyircimiz. hatta ilk akşam alkışın sönüklüğünden ve hemencecik bitivermesinden, keersmaeker selama bile çıkamaya fırsat bulamamıştı. yanlış hatırlamıyorsam ancak ikinci akşamki selamda keersmaeker’i sahnede görebilmiştik.
30 eylül cuma akşamı fulya sanat’ta idans05’in açılışını yapan “fase”de bizzat dans eden 51 yaşındaki keersmaeker’i bu sefer çığlıklarla ve kuvvetli bir alkışla selamladık. umarım yıllar önceki değerbilmezliğimizi affettirebilmişizdir.
gerçi “fase”de de salonu, özellikle ilk bölüm sonrasında terk edenler yok değildi, ama salonun çoğunluğu bu çağdaş başyapıtı sonuna kadar izledi.

gittikçe süreleri kısalan dört bölümden oluşan “fase”de; keersmaeker’in koreografisine amerikalı minimal besteci steve reich’in farklı tarihlerde bestelediği dört müzik parçası eşlik ediyordu. aslında koreografi müziğe eşlik ediyordu demek daha doğru çünkü “fase”in çıkış noktası ve koreografik kurgusu bütünüyle reich’in müziğinin yapısına dayanıyordu: basit bir müzik “kelimesi”nin (cümle bile değil, bazı parçalarda sadece “kelime”nin) durmadan tekrarlanması, tekrarlanırken kaydırılarak icra edilmesi veya her bir tekrarda eklenen yeni “harflerle” (notalarla) kelimenin değişmesi, dönüşmesi, evrilmesi.

koreografi her ne kadar, çıkış noktası olan müzik gibi soyut da olsa; kullanılan kıyafetler, objeler (lamba, sandalye) ve ışık tasarımı yapıta dramaturjik bir altyapı sağlıyordu. “fase”den kendi çıkardığım hikayeyi anlatsam, yapıtı seyretmiş olanları bayağı bir eğlendirmiş olurum sanırım; “bu yapıtta bunları mı gördün!” diye. o yüzden kendime saklıyorum. tek iddiam, “fase”in, soyut bir yapıt gibi görünmesine karşın, betimleyici bir tarafının da olduğu.

dört bölüm içinde; dansçılar için teknik olarak, seyirciler için de seyretmesi (sabretmesi) en zor olan ilkinde (“piano phase”de) keersmaeker birkaç bariz hata yaptı. koreografinin had safhada mekanik ve hareketlerdeki değişimlerin fark edilmesi imkansızcasına belirsiz olduğu bu bölüm ancak hatasız ve mükemmel şekilde dans edildiğinde, amaçlanan etkiyi seyredende yaratabilirdi. dansçıdan bu kadar üst seviyede bir konsantrasyon, partneriyle aynı nefesi alırcasına bir birliktelik ve makinavari bir dakiklik talep eden böyle bir “üstün insan” koreografisini tasarlamanın cüretkarlığı bir yana; bunun kendi tasarımcısı tarafından bile sahnede hatasız, hakkıyla gerçekleştirilemeyeceğine tanık olmak rahatlatıcıydı. acaba keersmaaeker’in daha gençkenki “fase” performansları nasıldı diye düşünmekten kendimi alamadım. bir yandan da, keersmaaeker keşke şans’ı, rastlantı’yı ve hata’yı da “fase”in bir parçası yapsaymış diye geçirdim içimden. belki de böyle bir yapıtı vardır ve benim haberim yoktur…

“raga for the rainy season" hezimetinden sonra bir daha kolay kolay yolunu istanbul’a düşürmez herhalde diye hayıflandığım keersmaeker’i, hem de bizzat dans ederken sahnede seyretmek büyük bir keyif ve şanstı biz istanbullu dansseverler için.
reich’in 1995 tarihli “proverb” bestesinde kullandığı wittgenstein’ın “welch ein kleiner gedanke doch ein ganzes leben füllen kann!” (ne kadar küçük bir düşünce bütün bir hayatı kaplayabilir) sözü gibi; hem reich’ın “phase” müzikleri hem de keersmaeker’in “fase” koreografisi küçük ve basit fikirlerden nasıl büyük bir yapıt, bir başyapıt yaratılabileceğinin en güzel örnekleri.

idansçılara teşekkürler…

sivridişli filmlerim*

2011-10-04T23:45:00.003+03:00

låt den rätte komma in, tomas alfredson (2008)

nosferatu, eine symphonie des grauens, f.w. murnau (1922)

nosferatu: phantom der nacht, werner herzog (1979)

shadow of the vampire, e. elias merhige (2000)

vampry, carl th. dreyer (1932)

vampira, clive donner (1975)

la orgía nocturna de los vampiros, león klimovsky (1974)

vampiros lesbos, jesus franco (1971)

near dark, kathryn bigelow (1987)

john carpenter's vampires, john carpenter (1998)

the lost boys, joel schumacher (1984)

interview with the vampire: the vampire chronicles, neil jordan (1994)

*4 ekim: "vampir günlükleri"nin yazarı anne rice'ın doğumgünü.

yüzlerimizdeki lekeler

2011-10-03T18:41:00.004+03:00

nuri bilgen ceylan’ın filmleri hiçbir zaman “benim filmlerim” olmadı. n.b.c. sinemasını “koza”dan beri ilgiyle, keyifle, hayranlıkla izledim; o kadar.

n.b.c.’ın “duruş”unu hep biraz “uzak” bulmuşumdur; kendini herkesin ötesinde (ve belki de üzerinde) bir yere konumlar gibi.
“bir zamanlar anadolu’da” sadece adıyla bile yeterince iddialı. sinema tarihine geçmiş iki “bir zamanlar” filmi varken, bunlara yeni bir coğrafya eklemek cesaret ister. bu cesaret de öyle her sinemacıda yoktur.
“bir zamanlar”ın “amerika“ ve “batı” versiyonları hafızamda çok gerilerde; onları “anadolu” ile karşılaştıramayacağım. sinema yazarları bu konuya bir ucundan dokunur nasıl olsa. biçimlerinin ötesinde içerik bakımından net olarak hatırladığım “amerika” ve “batı”nın birer suç hikayesi anlatmaları. “anadolu” da bu anlamda kriminal bir ton içeriyor; neyse ki çok daha ötesini barındırıyor.

n.b.c. sinemasına mesafeli duruşum bir yana, “bir zamanlar anadolu’da”yı çok beğendim.

öncelikle, yapısal olarak hoşuma gitti: gece ile gündüz, kırsal ile kent, geniş açılar ile yakın planlar, geniş açık dış alanlar ile sıkışık kapalı iç mekanlar.

muhammet uzuner ve -bir kez daha- taner birsel’in oyunculuğuna hayran kaldım.
yılmaz erdoğan’ın bu filmde ne aradığını düşündüm. [cem yılmaz’ın bir sonraki ferzan özpetek filminde ne arayacağını düşünmedim!] yılmaz erdoğan faktörü olsa olsa n.b.c. filmlerinin türkiye’de kemikleşmiş seyirci sayısını biraz yukarı çekmekten öte bir işe yaramayacak. polis müdürü rolünü ondan çok daha iyi canlandıracak; uzuner ve birsel ile birlikte üçgenin dengesini hakkıyla kuracak nice oyuncumuz yok mu; hele ki n.b.c. gibi tanınmamış, amatör oyunculardan cannes’da ödül alacak performanslar alabilecek düzeyde bir yönetmen için.

filmin bütün ikincil ve üçüncül rollerindeki oyuncularını da hayranlıkla izledim. yarattığı karakterlerle onlara bu imkanı sağlayan n.b.c.’ı takdir ettim.

...

“bir zamanlar anadolu’da” en çok etkilendiğim ise; film boyunca savcının yanaklarında ışığa bağlı olarak koyu koyu görünür olan lekeler ile doktorun yanağına filmin bitmesine çok az kala sıçrayan kan damlası arasındaki neden-sonuç ilişkisi idi.

son jenerikte bahsi geçen çehov alıntılarını filmi seyrederken fark etmemiş olsam da, doktor cemal'in tam da bir çehov karakteri gibi, içinde yaşadığı toplumsal ortama, ekonomik koşullara, geleneklere, değer yargılarına yenik düşmeye yazgılı melankolik hali oldukça dokundu bana.

öyle böyle değil, gerçekten “olağanüstü” görüntülerinin ve yağmurun yıkadığı camlara eşlik eden neşet ertaş türküsünün ötesinde, filmi benim için anlamlı ve unutulmaz kılan da bu oldu; yüzlerimizdeki lekelerin izini sürmüş olması…

iki saklı müze

2011-09-30T09:14:00.003+03:00

paris’te ziyaretçisi az iki sanatçı ev-atölye-müzesi. biri seine’in bir yakasında, diğeri diğer yakasında. birbirlerinden uzaklar ama ne tesadüf tek bir metro hattı, 12 numaralı, üzerindeki iki istasyon bu iki müzeyi birbirine bağlıyor.

ilki montmarte’ın eteklerinde musée gustave-moreau, diğeri montparnasse kulesinin gölgesinde museée bourdelle. iki müze de, adlarını taşıdıkları sanatçıların evini ve atölyesini içeriyorlar. bourdelle’inkine ayrıca, biri 1960’larda diğeri 1990’larda iki kanat eklenmiş.

moreau ressam, bourdelle heykeltıraş. ikisi de 19.yy’ın sonu ile 20.yy’ın başı arasında yaşamışlar.
iki sanatçının yapıtlarına konu olan başlıca temalar da benzer: yunan mitolojisi. moreau musevi ve hıristiyan hikayelerine de dalmış. bourdelle ise çağdaşı isodora duncan’ın hareket estetiğinden ilham almış. heykellerinde, özellikle de rölyeflerinde nijinsky’den bausch’a bütün bir 20.yy’ın beden duruşunu görmek mümkün.

musée bourdelle’in ek sergi salonları kadar; bütün eşyalarıyla korunmuş, iç bahçe tarafı bütünüyle cam, kendisi ahşap atölyeyi gezmek büyük keyif. ziyaretçisi de az olunca, bir anda o günlere, 1885’lere ışınlandığınızı zannetmek ve kapı arkasından her an bourdelle’in çıkageleceğini ümit etmek mümkün. yosun tutmuş kocaman ağaçlarıyla, kararmış heykelleriyle iç bahçe ise paris’in turist kalabalığından ve koşuşturmasında uzaklaşmak için dingin, sakin, serin; tam meditasyonluk bir yer.

musée gustave moreau’da da özellikle atölye görülmeye değer. 5-6 metre yüksekliğinde tavanlarıyla üst üste iki kat. bunları birbirine bağlayan enfes bir spiral döner merdiven. akla hemen, porto’daki kitapçının sarmal merdivenini getiriyor.
atölyenin iki katında da duvarlar tavana kadar moreau’nun yağlıboya resimleriyle dolu; devasa boyutlarda tablolar bunlar. müthiş etkileyici.
gerçi moreau’nun en tanınmış tablosu “orpheus” burada değil; kapısı her dakika kuyruklu musée d’orsay’da, ama olsun, buradakilerin ruhları hala içlerinde saklı; orsay’daki gibi, yerinden yurdundan edilmiş, bağlamından kopartılmış ve vitrine yerleştirilmiş mallara dönüştürülmemişler.

daha da etkileyici olansa; moreau’nun 4000 kadar karakalem, çini ve suluboya eskisizinin de bu iki katlı atölye “sınırları içinde” sergileniyor olması. hem de mekanın bütünlüğünü ve atmosferini zedelemeden.
nasıl mı?
eh, bunu da yazmayıveriyim; bir paris seyahatinde kendiniz uğrar, bizzat deneyimlersiniz. [eğer resim sanatına meraklıysanız] değeceğine emin olabilirsiniz. hem beni de anmış olursunuz…

paris'ten bildiriyor 07: munch'a modern bakis

2011-09-24T20:41:00.015+03:00

centre pompidou'nun gecici sergiler katinda gecen pazar hindistan sergisi bitti, carsamba edward munch acildi. serginin alt basligi "the modern eye".

serginin bir derdi var: munch'un simdiye kadar algilandigi gibi bir 19. yuzyil sanatcisi degil bir 20. yuzyil sanatcisi, "modern" bir sanatci oldugunu kanitlamak. sergi neredeyse hepsi oslo munch muzesi'nden gelen yagli boya, fotograf, baski, cizim, heykel ve 5:27 dakikalik munch'un cektigi bir film dahil olmak uzere 140 parcadan olusuyor. ciglik'iyla taninan munch'un en bilinen yapitlarinin degil, serginin hipotezi etrafinda donen, daha az populer ama oldukca ilginc yapitlarin 12 baslikta biraraya getirildigi bir toplam.

bu sergi, baskilarindan tanidigim dunyasini sevdigim munch'u daha iyi tanimama yardimci oldu.
munch'un 1900'lerin basinda berlin'de tanistigi yonetmen max reinhardt icin sahne tasarimi yaptigini, daha da otesi, reinhardt'in "oda tiyatrosu" (kammerspiele) fikrinin munch'un "yesil oda" serisini tetikledigini bu sergi sayesinde ogrendim.
ayni reinhardt'in samimi, seyirciyi sahnedeki durumun icine ceken, fiziksel ve duygusal acidan sahne-seyirci mesafesini o gunler icin olabilecek en aza indiren "oda tiyatrosu" gibi, munch da "yesil oda" serisinde izleyeni bir yuzeyi kaldirilmis acik bir kutunun icine, resimin icine ceker.

paris'ten bildiriyor 06: dizginlenemeyen duygularin dingin muzigi

2011-09-23T22:42:00.000+03:00

meger antony & the johnsons tadinda bir topluluk daha varmis muzik sahnesinde: the irrepressibles.
toplulugun artistik direktoru ve solisti jamie mc dermott da hem fizik hem tavir hem ses rengi hem de sesini kullanisi acisindan antony hegarty'ye cok benziyor.

internette bulunabilecek konser kayitlarindan, muzikten ote bir sahne performansi sunduklari anlasiliyordu. ben de yakaladigim firsati kacirmayip dun aksam cite de la musique'deki konserlerine gittim.
abartiya kacilmadan, video projesiyonu ve isik-golge oyunlari kullanilarak, muzigin onune gecmeden, konserden alinan keyfe hos ve estetik seviyesi yuksek bir katki sunan sahne tasarimiyla the irrepressibles'in "nude" konseri etkileyiciydi.

iki vurmali calgi, iki keman, viyolonsel, kontrobas, piyano ve elektrik gitardan olusan orkestranin yaptigi muzik de etkileyiciydi. parca aralarinda sik sik akort yaptilar, uzun aralar verdiler; ama degdi, cikan sonuc sanki studyo kalitesindeydi.

aksami benim icin unutulmaz yapan esas deneyim ise, christian de portzamparc imzali yapinin elips formlu konser salonundaki (salle des concerts) kusursuz akustik kalite idi. sanki evimde, odamda oturmus plak dinliyormus gibiydim. ve tabii; tiklim tiklim dolu salonda tek bir allahin kulu yanindakiyle konusmuyor, cep telefonuyla oynamiyordu...

paris'ten bildiriyor 05: miskin ogledensonra

2011-09-23T16:11:00.007+03:00

kedi: schascha
muzik: "le temps qu'il faut", jean-philippe viret - edouard ferlet - fabrice moreau
mekan: 9 rue mandar

paris'ten bildiriyor 04: enstantaneler

2011-09-22T18:25:00.011+03:00

paris'ten bildiriyor 03: paris'te guz festivali

2011-09-21T23:52:00.002+03:00

paris'in guz festivali'ni zeynep oral'in milliyet sanat dergisi'ndeki yazilarindan bilirim; ballandira ballandira anlatirdi.
bu yil 40. yasini kutlayan "festival d'automne a paris" butun bir guz mevsimi suren, sehrin neredeyse butun sahnelerine ve muzelerine yayilan ve butun sanat turlerini kapsayan devasa bir organizasyon.
bir dunya sanat baskenti olarak paris, sahip oldugu bir suru konser salonu, dunyadan farkli tiyatro, dans ve opera topluluklarini agirlayan sayisiz kurumlari, muzeleri ve kultur merkezleri ile zaten yilin her gununu festivale ceviren zenginlikte etkinliklerle doluyken; ozel ve tanimli bir festivale neden gerek duyuldugunu anlamis degilim aslinda. her sene belli bir tema secilse ve onun etrafinda dolasan islerle bir program hazirlansa gene bir mantigi olurdu; oyle de degil.
bu haliyle, sehrin kultur kurumlarinin mevcut programlarindan cimbizla secilmis -ancak aralarinda herhangi bir baglanti bulunmayan- etkinlikler silsilesi "paris'te guz festivali".

15 eylul'de baslamis olmasina ragmen, ekim sonu kasim basi iyice hizini alacak festivalin birinci vitesine denk geldim ben.

kelime anlami sehir tiyatrosu olan, paris'in en prestijli kultur kurumu theatre de la ville aslinda tam bir "dunya tiyatrosu" panoramasi cizer her sene.
programina soyle bir goz atmak yeterli. fiyatlarini gorunceyse kiskanmamak elde degil; dunyanin tiyatrosu -herhalde- dunyada olabilecek en uygun fiyatlarla parislilerin ayaklarina kadar getirilmistir.

bu seneki "paris'te guz festivali"nde dokuz yapim ayni zamanda theater de la ville'in programinda yer aliyor. ben bunlardan "±0"i izleme imkani buldum.

avrupa tiyatro odulu sahibi isvicreli christoph marthaler aslinda ressam ve muzisyen. marthaler gecen yil avignon'da papalar sarayi avlusu'nda sahneledigi "paperlapap" adli yapitiyla hic iyi elestiriler almamis olsa da, son yillarin adi cokca soz edilen avrupali tiyatro yonetmenlerinden biri.

"±0" marthaler'in kendi toplulugu ile birlikte gronland'da bir sure yasayarak urettigi bir is. iki nuuklu sanatci da topluluga dahil olmuslar. oyun agirlikli olarak almanca dilinde; eskimo dili, ingilizce ve fransizca da kullaniliyor.
"±0"in etkileyici baslangic ve kapanis sekanslarinin arasindaki iki saat seyircinin sabrini ciddi sekilde zorluyor. zaten fransiz seyircisinin ucte biri ilk bir saat icinde pes etti. sonuna kadar dayananlari bekleyen son etkileyici olsa da, aradaki iki saati temize cekecek kadar guclu degildi.

aslinda oyunun tiyatral bulus anlaminda en hos fikri acilis sekansiydi: spor salonundan bozma soguk veruhsuz bir mekan, penceresiz, cok yuksek oldugu belli olan catisindan isik geliyor; ne isigin kaynagi ne de mekanin ust siniri gozukuyor. etraftaki ote beriden buranin uzun sureden beri kullanildigi anlasiliyor, birileri burada yasiyor belli ki; bir arastirma merkezi/ussu bile olabilir. sahne isiklari yandiginda ilk one uzaktan uzaktan gelen ayak eseleri duyulmaya baslaniyor, sanki bir suru insan basamaklardan iniyorlarmis gibi. ve yaklasik bes dakika boyunca bu ayak sesleri bazen kuvverlenip bazen yavaslayarak duyulmaya devam ediliyor ta ki kat kat palto; kapson ve berelerinden yuzleri gozleri belli olmayan bir grup insanin mekanin kapilarindan birinden arka arkaya sahneye gelislerine kadar: bir mekanin yerin cok altinda oldugunu tiyatral dille anlatmanin essiz mukemmellikte bir ornegi.

gerisi; gunumuz dunyasinin din, siyaset, toplum, ekolojik cevre, iletisimsizlik, yapaylik uzerinden elestirisi. ancak, bu cok isabetli temalar bicimsel acidan cok yavas ilerleyen, anlamsiz ve birbirleri ile baglantisiz sekanslarla anlatilmaya calisilmis. belki, "sikinti" seyircide bilincli olarak yasatilanmasi amaclanan bir durum (sozkonusu karlarla kapli gronland olunca), ancak sekanslar birbirinden o kadar kopuk ki ne kendi iclerinde tatminkar bir sonuc uretiyorlar ne de butundeki anlama hizmet ediyorlar.

bergen international festival, wiener festwochen, royal danish theatre copenhagen, volksbühne am-rosa-luxemburg-platz, stockholm’s stadsteatern, napoli festival teàtro italia ve théàtre de la ville paris'in ortak yapimi olan "±0" dunyadaki yolculugunun daha basinda; 24 eylul'e kadar, ucuncu duragi paris'te.
olur da bir yerlerde denk gelinirse, hele de zaman kisitliysa, gonul rahatligiyla es gecilebilir...

paris'ten bildiriyor 02: paris'teki hindistan

2011-09-18T23:24:00.002+03:00

25 mayis'ta acilmis olan "paris-delhi-bombay..." sergisinin bugun son gunuydu. centre pompidou, nam-i diger beaubourg son dakikacilarla doluydu.

"hindistan gunumuzde ne ifade ediyor?" sorusu etrafinda gelisen ve cogu bu toplam icin ozel olarak tasarlanmis islerden olusan sergi fransiz ve hintli 50 sanatciyi biraraya getirmis. site-specific isler de var, buyuk capli enstalasyonlar da, fotograf ve video isleri de...

yaraticilikta hintli sanatcilarin fransizlari fersah fersah gectikleri soylenebilir; hindistan'n ruhuna vakif olma, yaklasma veya o ruhu kesfetme konusunda gunumuzun fransiz sanatcilari maalesef 40 yil oncesinin louis malle'i kadar samimi, becerikli veya zeki degiller.

ancak, sergideki isler ister fransizlardan ciksin ister hintlilerden ortak noktalar yok degil:
.zanaate, "elisi goznuru"na verilen onem; istinasiz her is muhtis bir emek urunu.
.ustuste yigma, bindirme; tek bir malzemenin, tek bir formun, tek bir figurun coklu kullanimi; tekrarlama; cogaltma.
.bol renk.

sergi genel olarak hosca vakit gecirtiyor.
site-specific'lerden; arjantin asilli fransiz leandro erlich'in tipik bir fransiz burjuva odasini birebir kurup, bir penceresinden mevcut paris manzarasini diger penceresinden projeksiyon yoluyla tipik bir bombay sokaginin hareketli goruntusunu izlettirdigi isi hosuma gitti.
projeksiyon ile uzeri cizimlerle kapli doner seffaf silindirleri cakistiran nalini malani, kirik aynali cercevelerden bir oda kuran bharti kher, bombay'in slumlarini dikey yonde gelistiren hema upadhyay, acilis gunu yaptigi performansta baska bir suru seyin yanisira kucuk bir delikten gordugu paris manzarasini da duvara cizmis olan nikhil chopra ve cicekler yerine kirmiziya boyanmis jiletlerden olusan boyuna asili kolyeler ureten sunil gawde diger dikkatimi ceken sanatcilardi.

paris'ten bildiriyor 01: paris'te huzunlu ama illuzyonlu bir ask oyunu

2011-09-17T21:45:00.003+03:00

bir haftaligina paris'teyim; kongre icin geldim. akademik dunya bir yana, bu dunya kultur baskentinde her gun bir gosteriye biletim var. cogu tanimadigim sanatcilar. tam bir kesif olacak; ya muthis gececek, seyrettiklerim beni ucuracak, ya da husran olacak.

vakit buldukca izlenimlerimi paylasacagim; sicagi sicagina...
kisisel gosteri programimi tanidik bir isimle actim: barishnikov.

[barishnikov sozkonusu olunca, nedense hep bir sekilde heyecanli seyler gecer basimdan. istanbul festivaline ilk geldiginde hayatimin ilk ve son rusvet olayina o sebep oldu mesela. aya irini'deki festival kulubesini bekleyen amca buyuk boy gosteri afisi karsiliginda kendisini "gormemi" talep etmisti; el mahkum vermistim. aksam acikhava'da gosteri sonrasinda bir avuc insandik barisnikov'u bekleyen; herkes el flyerlarina imza alirken ben kocaman afise attirmistim.
barisnikov istanbul'a davetiyeli ozel tek kisilik gosteri icin geldigindeyse agir gripten muzdariptim, dostum nuray akm hademelerinden birini "gorup" girebilmisti ancak iceri.
izmir festivali kapsaminda cesme'ye geldigindeyse kimselere rusvet falan vermek zorunda kalmadan, biletimizle keyfine vamistik bu olaganustu/disi sanatcinin.

bu seferse tam bir yurek tukenmesi yasadim barisnikov icin:
ucak biletini alti ay once almistim; kongreye katilacagim kesinlestiginde. cok sonra barisnikov'un gosterisi oldugunu ogrendim; tam da biletimin oldugu gun son defa sahnelenecekti, matinede.
bazisi benden kaynaklanan bazisi elimde olayan aksilikler oldu ucak biletimi bir gun onceye cekemedim.
parisli dostum burcu "ucu ucuna yetisirsin her sey yolunda giderse" demisti. bugun her ne kadar "sakin olmayi" telkin ettiysem de kendime; yetisirsem ne ala, yetisemezsem dunyanin sonu degildi.
ucak sadece 10 dakika rotarla kalkti, pasaport polisi yuzume bile dogru durust bakmadan damgayi basti, tamam yetistirim gosteriye daha iki 2 saat var diye dusunmeme kalmadi bir turlu bavulum cikmiyordu. yarim saat bavul bekledim. neyse ki cikti.
once shuttle, sonra tren, en son metro; elimde bavul théâtre national de chaillot'un kapisindan girdigimde gosterinin baslamasina 10 dakika kalmisti. ter icindeydim ama basarmistim!]

fuayede rus devrimi oncesinden fotograflar karsiliyor seyircileri; kucuklu buyuklu; cerceveleri farkli, icerikleri de; portreler var bol bol, bazisi aile fotograflari bir semaver etrafinda toplanilmis veya bir kis bahcesinde oturulmakta; asker fotograflari var, capraz sekilde el ele tutusmus sira olmuslar buzda kayiyorlar, uniformali poz verilmis olanlari var; bazisindan yuzler silinmis, bazisi butunuyle silik.

sahne simsiyah, bos. kare boyutlarinda, etrafi korkuluk seviyesinde siyah duvarla cevrili; hafif one dogru egimli, ortasinda doner sahne.
bir kadin oyuncu kocaman (kendi boyunun iki kati) bir notre dame karpostali ile seyircilerin arasindan yuruyup sahneye geliyor. karpostaldan kargalar canlanip ucuyorlar sahnenin ustune. karpostali cevirince arkasinda yazilarin, damga ve pulun oldugu fark ediliyor.
sahnenin kenarinda buyutulmus ve kocaman levhalara basilmis eski fotograflar. fotograflar oyuncular tarafindan kullanildiginda uzerlerindeki goruntu projesiyon teknikleri ile hareketli hale getiriliyor.

oyun rusca ve fransizca. fransizca ve bazen ingilizce altyazi sahnenin tamamini kaplar sekilde akip gidiyor oyuncularin uzerinden. rusca soylenen sarkilarin fransizca cevirileri devasa karpostallarin uzerine projekte ediliyor.
projeksiyon yaratici fikirlerle oldukca sik kullaniliyor oyunda; hem tipografik, hem hareketli goruntu olarak.

kostumler butunuyle siyah beyaz. sahne ve isik tasarimlari da siyah-beyaz ile sepya arasi atmosferi vurgular nitelikteler!
muzik canli olarak oyuncular tarafindan yapiliyor; herhangi bir calgi kullanilmadan; sqdece insan sesi, su sisesi (arto tuncboyaciyan'in kulandigi sekilde) ve tahta (flamenkocularin kullandigi sekilde).

yapitin adi "in paris".
yitik bir zamanin yitip gitmis kahramanlarindan huzunlu bir ask hikayesi. carlik rusyasi'nda generallik yapmis yasli bir adamla genc bir rus garson kizin 1930'larin paris'inde cok kisa suren tanisikliklari.

[nefes nefese istanbul'dan gelmis ve ne rusca ne de yeterince fransizca bilmeyen beni daha ilk sahnede kocaman puntolarla akip giden ingilizce bir metin karsiliyor: general iki yildir evli oldugu karisiyla konstantinopel'da neler yasadigindan bahsediyor, karisinin nasil onu genc bir rumla aldattigindan, pera'da bir lokantada bulustuklarindan, karisina buket buket cicek geldiginden...

daha gecen gun annemle sohbet ederken, 1940'larin sonunda fatih-malta'daki evlerinde beyaz rus hanimefendiden piyano dersi aldigindan, anneannemin -1950lerde amerikan missouri gemisinin istanbul'a gelmesiyle beyoglu'nda bir gecede adi amerikan salatasina cevrilmis- rus salatisini bu hanimdan ogrendiginden bahsetmisti.]

"in paris" nobel odulu kazanan ilk rus edebiyatcisi ivan bunin'in ayni adli kisa hikayesinden oyunlastirilmis. bunin'in kendisi de oyundqki general gibi bolseviklerden kacmis bir beyaz rus; paris'e yerlesmis ve orada olmus.

yapitin iki yapimcisindan biri olan barisnikov coktandir hayranlikla takip ettigi rus yonetmen dmitry krymov'un eline teslim etmis hikayeyi; hem de, 250.000 dolar yatirdigi projede yonetmene hic bir mudahele yapma hakkini kendinde gormeden:
"yonetmen duygusal yaklasmiyor. bizden de fazlaca hissi yorumlamamizi istedi. bir cok tercihiyel ayni fikirde degilim ama itiraz edecek konumda degilim. bir koregorafla da durum degismez. eger ona inaniyorsan iyi bir emir eri olmalisin. burasi general olacak yer degil."
yapimci olarak koydugu parayi geri kazanmayi dusunmedigini, bu yapimi zevk icin gerceklestirdigini soyleyen ve ivan bunin'in hayrani olan 63 yasindaki barisnikov yaklasik 40 yil sonra ilk defa "in paris"te rusca konusuyor.

aslinda hikayenin icerigi cok kisir ve drama olarak da hic bir gerilimi, cazibesi yok. oyunu izlenilir kilan yonetmen krymov'un sahnelemeye, mizansene dair yaratici buluslari ve ozellikle de goruntulerle oynayarak yarattigi illuzyonu ustaca kullanmasi.

1978'de paris'te ilk defa sahneye ciktiginda yuhalanan barisnikov'u bugun "in paris"in paris'teki son gosterisinde seyirciler bir turlu birakmadi; butun teknik ekiple beraber en az 10 kere selama cagrildilar.
"in paris" nisan'da helsinki'de promiyer yaptiktqn sonra agustos'ta amsterdam'da sahnelenmis. bugun biten 10 gunluk paris gosterilerinin ardindansa kasim'da tel aviv'e, nisan'da da berkeley ve santa monica'ya turne yapacak.

komedi filmlerim

2011-09-16T09:53:00.003+03:00

after hours, martin scorsese (1985)

prizzi's honor, john huston (1985)

when harry met sally, rob reiner (1989)

some like it hot, billy wilder (1959)

o brother where art thou, joel & ethan coen (2000)

night on earth, jim jarmush (1991)

a fish called wanda, charles crichton (1988)

mujeres al borde de un ataque de nervios, pedro almodovar (1988)

arsenic and old lace, frank capra (1944)

marius et jeannette, robert guédiguian (1997)

a simple plan, sam raimi (1998)

raiders of the lost ark, steven spielberg (1981)

the tailor of panama, john boorman (2001)

bandits, barry levinson (2001)

"dirençle kardeşliğimizi hatırlatan" bir konser

2011-09-15T01:31:00.002+03:00

kardeş türküler'in gelenekselleşen eylül açıkhava konserlerine en son altı sene önce gitmiştim. özlemişim.

bu akşam açıkhava'da -manşetlerimize pelesenk olmuş bir tabirle- "enfes bir müzik ziyafeti" vardı. müziğin ötesinde birlikte olmak, özgür olmak; saygı, sevgi ve kardeşlik vardı.

bu akşam açıkhava'da onno tunç'u andık, yarın (15 eylül) yaşgünü olan hrant dink'i andık, söylediği kürtçe türkü mahkeme tarafından "tahrik" olarak kabul edilen emrah gezer'i andık; filistin'li çocukları, savaşlarda ölen bütün çocukları andık; kurmanci, çeçence, ermenice, lazca, arapça, mawwal, kürtçe ve türkçe şarkılar söyledik; okmeydanı halkevi çocuk korosu, arto tunçboyacıyan, ara dinkjian ve sezen aksu'yla beraberdik; sahne en kalabalık olduğu anda 65, açıkhava tiyatrosu basamaklarına kadar dolu 5000 kişiydi; sahnede çağdaş dans yapıldı, horon tepildi, süryani kültüründen esinli danslar edildi, bizler halay çektik; "vazgeçtim"de sezen aksu'ya hep birlikte eşlik ettik, bir ağızdan "delale"yi söyledik; nane şekeri yedik; "sarışınım"la havaya girdik, "kara üzüm habbesi" ile çoştuk; "her gün dünyaya doğan bir insan"a inandık; kardeşliğe tanık olduk, kardeşliğe inandık; bir daha 6-7 eylüller, 11 eylüller, 12 eylüller olmasın dedik; barış istedik, barışa özlem giderdik.

açıkhava'da bu akşam üç saat boyunca sanki başka bir ülkedeydik; bir gün olmayı/ulaşmayı umut ettiğimiz diyarda...

sıfırnoktaiki'den iki oyun: limonata ve aut

2011-09-13T17:27:00.002+03:00

sıfırnoktaiki ekibinden sami berat marçalı'nın yazdığı, murat mahmutyazıcıoğlu'nun yönettiği "limonata" geçen sezon oynamaya başladı. ben iki kere bilet almaya çalıştım, doluydu; kısmet bu sezonaymış.

"limonata" tam da limonata tadında bir oyun; ne ekşi ne tatlı; ne keskin ne yumuşak.
dramaturjik olarak boşluklarla dolu. belli ki, özellikle bırakılmış bu boşluklar; seyirci doldursun diye.
karakterler de öyle; kesin çizgilerle tanımlanmamış; gelgitli. oyundaki anne karakterinin hafızasının gidip gelmesi, hiç bir şeyi net yaşamamayı/hatırlamamayı seçmiş olması gibi.

"limonata" romandan çok hikaye tadında; yağlıboya tablodan çok karakalem eskiz, suluboya resim havasında.

"limonata" limonata gibiyse, "aut" rakı. sert, "dayı", celalli.

"aut", evet, magazinel olarak konu edildiği gibi spor camiamızla, şike olayıyla ilgili, ama temelde daha canalıcı ve derin bir noktaya parmak basıyor.
"aut" eğitimsiz, işsiz, tatminsiz, umutsuz ve geleceksiz genç insanların her türlü suça sürüklendiği günümüz türkiye'sinin yakın plan fotoğrafını çekiyor.

deniyor ya "aut" (çok daha önce yazılmış ve provalarına başlanmış olmasına rağmen) müthiş bir zamanlamayla futbolda şike olayının üzerine geldi, gündemi çok iyi yakaladı diye.
"aut" esas, diyarbakır büyükşehir belediye şehir tiyatrosu genel sanat yönetmeni rüknettin gün'ün mimesis'te çıkan söyleşide tiyatromuzun geneline dair yaptığı çok isabetli "tiyatromuzdaki tragedya sokaktaki kadar gerçek değil" tesbitinin üzerine geldi, cevap gibi. "aut"taki tragedya en az sokaktaki kadar gerçek! ve bu yüzden "aut" çok etkileyici!

"aut" futbol camiasını fon olarak kullanıp, sokağın nabzını tutuyor; neşteri sokağın dünyasına saplıyor.
oyunun merkezindeki "zehir" karakterinin iki monologu "aut"u safi futbol, taraftarlık, şike üzerine bir oyun olmaktan kurtarıyor; alanını genişletiyor. zehir, kızkardeşini üzen ilkokul öğretmeninden intikam alacak kadar, amcasının ölüm döşeğinde öğütlediği "kötülükten gördüğü iyiliği" kendine şiar edinecek kadar yoldan çıkmış/çıkarılmış/çıkmak zorunda bırakılmış bir karakter. zehir tiyatromuza son yıllarda hediye edilmiş en etkileyici karakterlerden biri; sahte değil, yaşıyor; kanlı, canlı!

sıfırnoktaiki'nin bütün oyunlarında gözlemlediğim ilginç bir olgu; oyuncular her oyunda üç aşağı beş yukarı değişse de, "ekip oyunculuğu" denen kimyanın istisnasız her oyunda tutturuluyor olması.
"aut"un da, daha önce sıfırnoktaiki'de seyretmediğim kalabalık kadrosunun hepsi çok çok iyiler. tabii ki zehir'i canlandıran erkan kolçak köstendil bir adım önde.
"gösterişli" bir karakteri oynamak bir noktaya kadar kolaydır; daha yüksek sesle bağırdın mı, jestlerini biraz abarttın mı, daha dışa dönük oynadın mı, biraz da psikopatça bakarsan durumu kurtardın, seyirciyi etkiledin demektir. köstendil'in zehir yorumu böyle bir kolaycılığın çok ötesinde! köstendil resmen rolünü yaşıyor; metnin ona sağladığı bütün imkanları sonuna kadar kullanıyor; nefes alışıyla, duruşuyla, gözleriyle adeta "zehir" oluyor.

sırıtmayan, doğal, akıcı diyaloglarla ustaca örülmüş hikayenin yazarları alper kul ile özgür özgülgün'ü kutlamak lazım.
ama sanırım en büyük başarı; bu genç ve vaatkar ekipten bu kadar iyi bir oyun çıkmasını sağlayan, herşeyi kıvamında biraraya getiren yönetmen eyüp emre uçaray'ın.
uçaray her zamanki gibi basit fikirlerle ördüğü mizansenleriyle ve sade ama işlevsel çevre tasarımıyla, sıfırmoktaiki'nin bir erken 20.yüzyıl apartmanının salonundan bozma kısıtlı (ama samimi) oyun mekanında harikalar yaratıyor; seyirciyi ilk andan itibaren mekanın/olayın/atmosferin içine sokmayı başarıyor. örnek olarak sadece iki sahneyi hatırlamak yeterli: oyunun açılışındaki sarı ile zehir'in kapı önü sahnesi, oyunun devamında sarı ile sevgilisinin cep telefonlarıyla konuştukları sahne.

"aut", martin mcdonagh'ın “inishmorelu yüzbaşı”sından tarantino ve guy ritchie filmlerine bir sürü çağdaş örnekten beslenmiş ancak yazıldığı kültüre/ortama yabancı kalmayan, sahte ve taklit durmayan bir sahne yapıtı.

"aut" 2 eylül'de sezonu fişek gibi açtı. sıfırnoktaiki daha şimdiden bu sezonun en iyi oyunlarından birine imza atmış oldu.
gerisi de gelecektir umarım...

hani biletlerin %35'i ayrılıyordu!

2011-09-12T10:46:00.007+03:00

Radikal Gazetesi'nin internet portalinde 09.09.2011 cuma günü "hayıflanmalı" haber olarak çıkan, ancak asıl amacı kültür-sanat dünyamızı tekeline alan kurumların "reklam"ından başka bir şey olmayan "Pardon, İKSV Lale Kart'ınız var mı?" adlı Erkan Aktuğ imzalı yazıda belirtildiğine göre, alıntılıyorum: "İKSV etkinliklerinde Lale Kart üyelerine ayrılan kontenjan ise maksimum yüzde 65 olarak belirlenmiş. Biletlerin en az yüzde 35’i normal satışa sunulmak zorunda."
Aktuğ bu bilgiyi bizzat vakfın genel müdürü Güngör Taner'den almış olmalı çünkü haberin devamında Taner bizzat söz alarak lale kartın "elit bir şey olmadığını" vurgulamış ve “Öğrencilere yönelik Lale Kart bile var. Onlar bizim destekçilerimiz." demiş.
Buraya kadar her şey çok güzel; değil mi!

Aktuğ'un yazının içinde birebir yaptığı hesaba göre, Kevin Spacey'in rol aldığı "III. Richard" oyununa 5 gece için lale kartı olmayan 1032 kişi bilet alabilecek gibi görünüyor. Radikal gibi kültür-sanat camiamızın takip ettiği bir gazeteden de bu duyurulmuş oluyor.
Yazıya, okur olarak o gün ben bir yorumda bulundum ve şu soruyu sordum: "590 kişilik salonda her gece için kaç öğrenci bileti ayrıldı?"

İçime doğmuş mu demeliyim, yoksa 39 yıllık IKSV'nin en az 30 yıllık "müşterisi" olarak -amiyane tabirle- "ben malımı bilirim" havasına mı girmeliyim bilemedim. Yanılmış olmayı ne kadar isterdim!
Dün akşam (yani "III. Richard" biletlerinin genel satışa çıktığı günün akşamında), kendisi üniversite öğrencisi (aman yanlış anlaşılmasın, paralı vakıf üniversitelerinden birinde falan değil, normal ve köklü bir devlet üniversitesinde) öğrenci olan bir arkadaşım bana bir e-posta yolladı. Aynen paylaşıyorum:

"Bu mesajı, bugün yaşadığım birşeyi sizinle paylaşmak istediğim için yazıyorum.
Hepimiz 'İksv''nin sanata olan katkılarını biliyoruz, bahsetmeye gerek yok; fakat uzun zamandır karşıma çıkan ve beni rahatsız eden şey, bu sabah tam olarak zirve yaptı.
İksv sitesinde açıklandığı gibi, pazar günü satışa çıkacak olan III. Richard oyunun biletini almaya İksv binasına gittim, öğrenci biletleri yanlızca paso gösterenlere bu mekandan satışa sunulacaktı, bu nedenle bileti almak için İksv'ye gitmek mecburi bir haldi. Sabah 10'da gişe açıldığında ben ve 20 kadar öğrenci, satışa sunulacak öğrenci biletlerinin geçen hafta lale kartı sahibi olan ''öğrencilere''(görevli doğru söylüyorsa tabi) zaten satıldığını öğrendik.
Lale kartı üyelerinin önceden bilet alabildiğini zaten biliyordum; fakat ya öğrenci biletleri...?!
Ortada şöyle bir durum var, İksv kurumu, zaten parasını ödeyip katıldığımız sanat etkinliklerinin; parasını almak için bizden para talep ediyor!
Film festivallerinde, bilet kuyruğunda, lale kartı satmaya çalışıp, sıra beklemeden aşağıda bilet alabileceğimi söyleyen satıcılardan sıkıldım...
Bir yılda katıldığım etkinliklerin tutarı kadar olan bir meblayı, bu etkinliklere katılabilmek için yada insan gibi bilet alabilmek için lale karta yatırmam gerekiyor; peki öğrenci dediğimiz kişiden bunu yapması nasıl bekleniyor...
Önümüzdeki festivallerde (İksv film ve filmekimi özellikle) 4 saat kuyruk bekledikten sonra, alacağım biletin zaten geçen hafta bittiği söylenirse artık şaşırmayacağım..."

Herhalde İKSV bu durum hakkında bizlere bir açıklama borçlu!

"yürürken yollardan hikâyeler toplayarak eve gelen" yazar, onur caymaz

2011-09-11T15:35:00.001+03:00

onur caymaz adına ilk, ayşe'nin kitap kulübü'nde rastladım. daha sonra, yine aynı blogda caymaz'ın blogunu gördüm, bir iki yazısını okur okumaz ben de caymaz'ın takipçilerinden oldum.
uzun zamandır kitaplarını okumak istediğim onur caymaz'ın edebiyatı ile tanışma fırsatını nihayet uzun bayram tatili sayesinde yarattım kendime. küçükkuyu'ya doğru yola çıkarken, caymaz'ın şiirleri hariç, piyasada bulunabilen üç kitabı yanımdaydı: "hikâyeden çocuk", "gece güzelliği" ve "kalbin ve tenin bütün istekleri".

son yayınlanan kitabından başladım okumaya caymaz'ı; 2011 tarihli "hikâyeden çocuk"tan.
roman zannetmiştim, karışık bir şey çıktı: ilk bölüm "hatıra"da caymaz 15 yıllık edebi yolculuğunu anlatıyor, ikinci bölüm "seçki"de ise eski öykülerinden bir demet sunuyor.
kitap, ilk anda biraz hayalkırıklığı oldu benim için. daha 15 yıllık yazar olup da, anı türünde oradaydım, buradaydım muhabbeti, benmerkezci bir anlatım, bol bol fotoğraflar birden beni soğuttu; mesafeli bitirdim "hatıra"yı.
neyse ki, imdadıma "seçki" yetişti. "çok erken giden" babasına ithaf ettiği "nokta" ile başlayan ve her yeni hikâyede gittikçe artan edebiyat keyfiyle sayfaları dolduran bir toplam.

"Kışın erken, bıktırıcı karanlığında balkondaki ipte unutulmuş mendil. Diğer çamaşırlar toplanmış, o unutulmuş. Mandalına aşık; onu ipine hapsederken canını acıtan mandalına..."

- "sanki yarın nisan"dan

can acıtan, hüzün dolu, isli puslu yalnızlık hikâyeleri. öyle olağandışı, rastlanmadık olaylar barındırmayan. tersine; gündelik hikâyeler, her an karşılaşılabilecek durumlar. tek farkları; incelikleri, içli halleri... demirkubuz'un "masumiyet"inin halet-i ruhiyesi sinmiş sanki caymaz'ın hikâyelerine...

"Uzaktan görünen bu; yıldızlara bakan iki kişisiniz, yıldızlarsa kalabalık."

- "sanki yarın nisan"dan

hikâyelerin konuları sıradan ancak kurguları çetrefilli. hemen ele vermiyorlar kendilerini. neredeyse hiç birinde düz bir çizgi izlemiyor anlatım. parçalanmış, montajlanmış. biraz bilmece, biraz yapboz gibi; çözmesi keyifli.

kitabın son dört hikâyesi; "mevsim hep ilkyazdı", "kemal'in karanfilleri" "kalbin ve tenin bütün istekleri" ve "veda vapurları", her biri bir öncekinin üstüne, iyice yoğunlaştırıyorlar melankoliyi, okur üzerindeki etkiyi.
doygunluğa ulaşmış olarak kapattım kapağını "hikâyeden çocuk"un.

"Sen de elini ısıtmak için bardağının beline sarılırdın. Meriç Nehri'nin iki kıyısını bağlayan köprü üzerinde geçmişi konuşurdunuz. Oradaki küçük kır kahvesi; tahta masalar, yazlık sinemanın hurda sandalyeleri... Geçmişin konuşulduğu zaman geçtiğini sanırdınız.
Ama değildi."

- sanki nisan yarın'dan

doymuşlukla, ama beğeninin getirdiği açlıkla sarıldım 2010 tarihli "gece güzelliği"ne.
içindekiler sayfasına bakıp bir dolu hikâye görünce açlığım kesildi kısmen. bazısı bir, bazısı iki, bazısı altı-yedi sayfalık hikâyeler; kısaları ferit edgü'yü hatırlattı bana. kitapla aynı adı taşıyan son hikâye ise sanki bir novella; mücevher değerinde.

2008 tarihli "kalbin ve tenin bütün istekleri"ni çevirdikçe ise, "hikâyeden çocuk"dan tanıdık hikâyelere rastladım arka arkaya. daha iki gün önce okumamış olsam tekrar dalardım içlerine.
kitabın son hikâyesi 100 sayfalık "gökyüzü sineması" hakkıyla bir novella.

...

bu yazıyı yazarken; caymaz ile birgün kitap'da yapılmış söyleşiyi okuyunca öğrendim, meğer "hikâyeden çocuk" caymaz'ın yeni doğmuş kızına armağanıymış.
ayrıca; "hatıra" kısmında ""ben" kelimesini neredeyse hiç kullanmamak için elinden geleni yaptığını" belirtmiş caymaz.
belki de ben -bilmeden/araştırmadan- bir yanlışa düştüm; bir yazarı tanımaya yapıtlarıyla değil, kendi yaşam hikayesiyle başladım.
zaten, "hatıra"dan sonra okuduğum neredeyse her bir hikâyesine; ve özellikle de blogundaki yazıların duyarlılığına, dürüstlüğüne ve dobralığına hayran kaldığım böyle bir yazarda nasıl "benmerkezci bir anlatım" hissetmiştim, ben de kendime şaştım!

caymaz'ı doğru tarihsel sırayla tanımış olsaydım; önce şiir ve hikâyalerini bilecek ve sonra "hikâyeden çocuk"un "hatıra" kısmını okurken, aynı caymaz'la söyleşiyi yapan gazetecinin dediği gibi "Bizim vaktiyle kurgusal birer öykü olarak okuyup sevdiğimiz hikayelerin hikayesini" öğreniyor olacaktım; "“Dul Oteli” adlı hikayenin aslında bir imza gününün sonunda evsiz kalmış yazarın ilk gecesinden doğduğunu... “Sonuna Kadar Saklanacak” hikayesinin salaş bir içkievinden çıktığını... “Vapur Dumanı” şiirinin aslında 2004 kışından kalan zemini eğri bir evin adresinden yol aldığını... “Anahtar Kelime” hikayesinin Caymaz'ın Kaş’a kavuştuğu günden filizlendiğini..." ve her hayran okur gibi heyecanlanacaktım yazarın "özeli" ile ilgili öğrendiğim bu bilgilerden.
yıllar yıllar önce pınar kür'ün "bir deli ağaç"ını okur okumaz, elmadağ'daki o muhteşem apartmanı keşfedişimi, loş merdiven holünde dakikalar geçirmemi, kapı zilinde "pınar kür"ün adını görüp heyecanlanmamı, ve kendimi tutamayıp sokaktaki emlakçıda o binada kiralık daire olup olmadığını soruşturmamı unutamam.
caymaz'ın "hatıra"sı da yazarı önceden tanıyanlarda benzer hisler uyandırıyor olmalı. caymaz'ı ilk kez okuyacaklara, "hikâyeden çocuk"u en son okumalarını tavsiye ederim.

"Mahalleye gelince kimsenin görmemesi için ayrılmak; yine de evinin oradaki parka dek tutkuyla takip etmek; duvarın önünde, kömür kokulu ıslak sabahlarda, dumanı tüten bacaların arasında beklendiğini bilmek, yüzüne dokunmak aşkın, vurulup düşmek. Sokak; askerlerin pazar sabahları kahvaltıya gittiği menemenci, eğri büğrü gecekondular, Maltepe sigarası içen uykulu işçiler, alıngan telefon kulübeleri, kıskanıyorum ellere bakma tangosu, otogar tuvaletlerinin lekeli, pis lavaboları, elektrik sobaları, kimi yoksul lokantalarda çalınması için hazırlanmış tuzluklar, otel hatıraları, pamuk prenses tatlısı; ellerini öpmek, parmaklarının arasında çiçekler açtırmak, kirazdan küpeler, çiroz kokusu, (onu anımsayacaksın) geçer zamanla.
Ama ne işe yarayacak ki geçerken okşamıyorsa."

- "sanki yarın nisan"dan

2011-12 sahne sezonu açıldı; ödenekli tiyatrolar beklenmeden "perde" dendi!

2011-09-09T23:56:00.007+03:00

ikincikat ekibi sıfırnoktaikiciler tiyatro dünyamızda ezber bozmaya devam ediyorlar. bu sezona iki yenilik ile girdiler.

bir: ekim başı olan perdelerin açılma tarihini eylül başına çektiler. çok da iyi ettiler.
kendimi bildim bileli (yani son 30 yıldır) bizim tiyatrocular mayıs'ta paydos eder, güney sahillerimizde uzun bir tatil yapar, sonra da ekim başına oyun yetiştiremez ancak kasım'da aralık'ta sahnelere dönerlerdi. son yıllarda, özellikle alternatif tiyatro topluluklarının kendi mekanlarına sahip olmalarıyla birlikte sezon haziran'a kadar uzamıştı; perdelerin açılışı ise hala ekim-kasım'dı. ikincikat sezona 2 eylül'de hem de bir prömiyerle "perde" dedi.

ikincikat'ın ikinci uygulaması ise; yine ülkemizde -en azından benim son 30 yılda- rastlamadığım şekilde, sezonun ilk dört ayının programını açıklamış olmaları.
malum, bizler öyle uzun vadeli düşünebilen, plan-program yapan bir toplum değiliz; günlük yaşarız, tepkilerimiz ani olur, hafızamız balığınki kadardır. ikincikat bizleri program yapmaya alıştıracak; yer kalmadığından çok ileriki bir tarihe almak zorunda kaldığımız biletlerimizi unutmama antremanı yaptıracak.

sıfırnoktaiki ekibinin bahsettiğim iki yeni uygulaması, oyun atölyesi'nin yıllardır internetten günü gününe yayınladıkları prova notlarından sonra, benim için son yıllardaki tiyatroya dair en hoş gelişmelerden...
umarım önümüzdeki yıl diğer alternatif topluluklar da sezon açılışlarını eylül başına çekerler. değil mi ki west end'de yılın 12 ayı perde hiç kapanmıyor, bari bizde de en azından 10 ay kesintisiz tiyatro keyfi yaşanabilsin.

..

sıfırnoktaiki'nin, bu güzel gelişmeler yanında, geçtiğimiz yıllarda oyun bileti olarak verdiği oyun afişinden kitap ayracı uygulamasından vazgeçmiş olması ise üzücü.
yeni biletlerinin kırmızı rengi ve üzerindeki kapı çizimi çok güzel, güzel olmasına, ama hepsi bir örnek ve salona girerken yarısı gelişigüzel şekilde kopartılıyor.

eski biletleri oyunu gördüğünüz tarihlerde okuduğunuz bir kitabın sayfaları arasında unutmak ve yıllar sonra hiç beklenmeyen bir anda onlarla karşılaşıp oyunu ve o zamanı hatırlamak olasılığı varken, yarım yamalak kalmış yenilerini oyun sonrasında rastlanan ilk çöp kutusuna atmak için kısa bir tereddüt anı bile yaşamıyorsunuz. belki ilk seçenek fazla nostaljik gelebilir, ancak ikincisi de fazla "fast food"!

...

bu hafta ikincikat'ta "limonata" ve "aut" ile ben de 2011-2012 sahne sanatları sezonunu açtım. oyunlarla ilgili izlenimlerimi vakit bulunca etraflıca yazacağım.

herkese verimli, heyecan dolu ve taze soluklu bir sahne sezonu diliyorum...

duyularımızın hangisinden vazgeçebiliriz?

2011-09-08T20:49:00.003+03:00

iyi bir film, günboyu enseye çöreklenmiş sinsi bir baş ağrısını bile geçirebilir kuvvettedir. film ithalatçılarımız, yıllardır incelttikleri "filmlere türkçe ad koyma" konusundaki yeteneklerine, "perfect sense" adlı filmi "yeryüzündeki son aşk" olarak çevirerek yeni bir şahika eklemiş oldular. bayramöncesinde sırf adından ve ewan mcgregor'dan dolayı romantik komedi veya vıcık vıcık bir aşk hikayesi zannedip gitmediğim, kuzenim v.'nin "adına bakma, iyi filmmiş, romantiklik veya vıcıklıkla yakından uzaktan alakası yokmuş" uyarısıyla bayramsonrası seyrettiğim "perfect sense" kuzenin tavsiyeni haklı çıkardı.

sinemada "dünyanın sonu" tahayyüllerine ingilizlerden yeni ve taze bir katkı. çok zorlanırsa biraz saramago'nun "körlük"ünü andırabilir; ama bu filmin derdi bambaşka.
"perfect sense" dünyanın sonu tahayyülünü insankızı ve insanoğlunun en temel özelliği "duyular" üzerinden kuruyor. sinemaya dair her türlü ögeyi de derdini anlatmak için ustaca kullanıyor. belki bir başyapıt değil, ama etkileyici bir film.

kardeş de olsalar, ingiliz sinemasının (daha da genelleştirirsem ingiliz sanatının) hollywood sinemasından en büyük farkı, illa da "mutlu son"a oynamıyor olması.
geçenlerde televizyon ekranında izlediğim john hillcoat'un "the road" adlı etkileyici filmi (keşke vizyona girseydi; sinema salonu karanlığında ve büyükperdede zevkine varsaydık filmin muhteşem görüntülerinin) maalesef son dakikada aldığı pollyannavari virajla benim nezdimde bir çuval inciri berbat etti. hoş, filmin içine yedirilmiş dini çağrışımlardan sonunu tahmin etmem gerekirdi...

"perfect sense"e dönersem;
daha önce dişe dokunur bir filmini izlemediğim, hatta yabancı bir tv kanalında rastladığım ashton kutcher ve anne heche'li erotik soslu gençlik aşk filmine burun kıvırdığım yönetmen david mackenzie'nin bu 2011 tarihli filmi; oyunculuğundan müziğine, görüntülerinden hikayesini anlatış tarzına kadar bütünlüklü ve etkileyici.
yukarıdaki orijinal afişinde kullanılan sahnenin görüntü tasarımı ise tek kelime ile muhteşem.

"son nefesim"den

2011-09-06T18:10:00.004+03:00

"Her şeyin başı rastlantıdır. Zorunluluk ancak ondan sonra gelir ve aynı saflıkta değildir.
...
Yaratıcı bir gücün varlığını reddettiğime göre -çünkü bu güç, bana gizden daha da anlaşılmaz gelmekte-, bu durumda bir çeşit bilinmeyen karanlıkta yaşamaya razı olmam gerekir. Kabul ediyorum. En basit bir açıklama bile herkes için geçerli olmayabilir. İki giz arasında ben, kendiminkini seçtim; çünkü en azından bana ahlak özgürlüğü tanıyor.
Bana soruyorlar: Peki ya bilim? Çeşitli yollarla, çevremizdeki gizi azaltmaya çalışmıyor mu?
Belki. Ama bilim beni ilgilendirmiyor. Fazla yüzeysel, kendini beğenmiş ve çözümsel geliyor. Düşü, rastlantıyı, kahkahayı, duyguları, karşıtlıkları, bana göre çok değerli olan tüm bu kavramları bilmezlikten geliyor.
...
Her şeyi anlamak hırsı -bütün yaşamım boyunca aptalca sorular sordular: "Bu neden? Şu niye?"- Ardından da onu küçültmek, basitleştirmek isteği, işte doğamızın en feci yönleri! Yazgımızı rastlantıya bırakabilsek ve hayatımızın gizini cesurca kabullenebilsek, işte o zaman saflığa benzeyen katıksız bir mutluluğa çok yaklaşmış olurduk.
Rastlantı ve giz arasına insanın o sınırsız özgürlüğü, "düş gücü" giriveriyor.
...
Bu yaşımda artık bu tür şeylere göz yumuyorum. Düş gücüm, hep benimle ve o el uzatılamaz arılığı içinde her an beni destekleyecek. Anlamak ne korkunç! Umulmadıkla karşılamak ne büyük mutluluk! Bu eski eğilimlerim, yıllarla birlikte daha da belirginleşti! Yavaş yavaş kendi dünyama çekiliyorum. Geçen yıl hesapladım, altı günde, yani yüz kırk dört saatte, dostlarla yalnızca üç saat bir arada olmuşum. Geri kalan zamanda yalnızlık, düş kurma, bir bardak su ya da bir kahve; günde iki kez aperatif, beni şaşırtan bir anı, gözlerimin önünde canlanan bir görüntü ve sonra bir diğeri daha... Sonunda bir de bakıyorum ki akşam olmuş."

- luis buñuel

çev.:ilkay kurdak, imge kitapevi

spor filmlerim

2011-09-05T23:08:00.000+03:00

the champ, franco zeffirelli (1979)

olympia, leni riefenstahl (1938)

chariots of fire, hugh hudson (1981)

marathon man, john schlesinger (1976)

victory, john hudson (1981)

rocky, john g. avildsen (1976)

million dollar baby, clint eastwood (2004)